शत्रु
śatruपुं · masc.In 22 kośas: 28 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 26 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥ १० ॥द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रत्यर्थी पर्यवस्थाता द्वेषी वैरी च शात्रवः ।शत्रुः सपत्नो भ्रातृव्यः प्रत्यनीको द्विषन्मतः ॥ ४५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरातिरहितः शत्रुः दूषणः शात्रवः परः ।मित्रं निजात्मीयजनौ वयस्येष्टहितप्रियाः ॥ ३४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरिः षष्ठं विपक्षं च द्वेष्यः शत्रुश्च षट् द्विषन् ।विरोधी वैरिसंज्ञं च षट्कोणं चैव सप्तकं ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रतेरनीकपक्षाख्यौ जिघांसुद्वेषिशत्रवः ।अरात्यारात्यसहनपर्यवस्थात्रमित्रकाः ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शत्रुर्जिगीषोः पुरतः स्वदेशानन्तरो नृपः ।तस्याप्यनन्तरो मित्रमुदासीनस्ततः परः ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चोरकः क्षेमकः शत्रुः कोपनः फलचोरकः ।दुःपत्रो दुष्कुलो धूर्त्तो विषमाशुकरश्च सः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विषह्योऽनन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ।उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अमित्रः शात्रवः शत्रुर्द्विट् द्विषन्द्वेषणो रिपुः ।परिपन्थी प्रत्यनीकः प्रतीपः परिपन्थिकः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभिधानशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । संवत्सराभिधायिनां शब्दानां संवत्सरपर्यायाणां च । गिर्यादिपर्यायाणां च । पुंयोगः स्यादित्यर्थः । तद्यथा अयं संवत्सरः हायनोऽब्द इत्यादि । अयं गिरिः पर्वतः धरः शैल इत्यादि । मासाभिधायिनाम् । अयं मासः द्विपक्षः । मासविशेषोऽपि अयं चैत्रः वैशाखः ज्येष्ठः आषाढ इत्यादि । अर्णववाचिनाम् । अयमर्णवः समुद्रः सागरः पारावारः सरित्पतिरित्यादि । अयमृतुः वसन्तः ग्रीष्मः ।देववाचिनाम् । देवः सुरः । असुरवाचिनाम् । असुरः दैत्यः । शराभिधायिनाम् । शरः काण्डः । अयमसिः खड्गः मण्डलाग्रः । अयं पङ्कः कर्दमः जम्बालः । अयमरिः शत्रुः वैरी रिपुः विपक्ष इत्यादि ।भाष्कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रि[स्त्री]यामीषिका च ।विद्युद्दिग्भूम्यभिधानं वल्ली सरितां च विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
metre not recognised
संवत्सरपुंहायनपुंअब्दपुंगिरिपुंपर्वतपुंधरपुंशैलपुंमासपुंचैत्रपुंवैशाखपुंज्येष्ठपुंआषाधपुंअर्णवपुंसमुद्रपुंसागरपुंपारावारपुंसरित्पतिपुंऋतुपुंवसन्तपुंग्रीष्मपुंदेवपुंसुरपुंअसुरपुंदैत्यपुंशरपुंकाण्डपुंअसिपुंखड्गपुंमण्डलाग्रपुंपङ्कपुंकर्दमपुंजम्बालपुंअरिपुंशत्रुपुंवैरिन्पुंरिपुपुंविपक्षपुंभास्स्त्रीकच्छुस्त्रीकशास्त्रीरज्जुस्त्रीइष्टकास्त्रीईषिकास्त्रीविद्युत्स्त्रीदिश्स्त्रीभूमिस्त्रीवल्लीस्त्रीसरित्स्त्री
genderपुंmasc.
रुशब्दान्तास्तुशब्दान्तास्तु कशेरुदारुजतुवस्तुमस्तुभिस्त्यक्ता रहिताः । सग्रन्थिप्रस्था पुंसि भवेयुरित्यर्थः । यथाऽयं त्सरुः खड्गमुष्टिः । भरुर्भर्त्ता । मरुर्निर्जलो देशः । चरुर्मन्त्रतप्तपाकः । शत्रुः रिपुः । तरुर्वृक्षः । मरुर्मृगः । मेरुः पर्वत इत्यादिः । अयं केतुरुत्पातः । सेतुः बन्धः । हेतुः कारणम् । तन्तुः षट्प्रकृतिः । धातुः श्लेष्मादिः । कशेरुप्रभृतयो नपुंसके भवन्ति । इदं कशेरु भूसम्भवम् । इदं दारु काष्ठम् । जतु लाक्षा । वस्तु वाक्यप्रबन्धहेतुः । मस्तु दधिसम्भवम् । ग्रन्थिप्रस्थौ च पुंसि भवतः । अयं ग्रन्थिः गाण्ठिरिति प्रसिद्धः । प्रस्थः परिमाणम् । इसन्तानामुसन्तानां च घ्यञन्तानां च नपुंसकता स्यात् । इदं सर्पिः घृतम् । हविर्देवान्नम् । बर्हिः पवित्रमित्यादि । इदं वपुः शरीरम् । आयुः जीवितपरिमाणम् । धनुः शस्त्रमित्यादिः । ष्य[घ्य]ञ्ग्रहणेन "वर्णदृढादिभ्यः ष्य[घ्य]ञि"ति गृह्यते । न ब्राह्मणादिभ्यः । सौकुमार्य्यं शौक्ल्यं[क्यं] कार्ष्ण्यं[र्त्स्न्यं] दाक्ष्यमित्यादि ।पुंसि स्त्रियां च पाटलिगोमुष्ट्यशनिबाहुसिन्धुमणयः ।आशीर्धूःपूक्षुत्तृ[तृ]ड्गिरः स्त्रियां मुद्रुषौ च ॥ ४६ ॥
metre not recognised
त्सरुपुंभरुपुंमरुपुंचरुपुंशत्रुपुंतरुपुंमेरुपुंकेतुपुंसेतुपुंहेतुपुंतन्तुपुंधातुपुंकशेरुक्लीदारुक्लीजतुक्लीवस्तुक्लीमस्तुक्लीग्रन्थिपुंप्रस्थपुंसर्पिस्क्लीहविस्क्लीबर्हिस्क्लीवपुस्क्लीआयुस्क्लीधनुस्क्लीसौकुमार्यक्लीशौक्ल्यक्लीकार्ष्ण्यक्लीदाक्ष्यक्लीपाटलिपुंस्त्रीगोपुंस्त्रीमुष्टिपुंस्त्रीअशनिपुंस्त्रीबाहुपुंस्त्रीसिन्धुपुंस्त्रीमणिपुंस्त्रीआशिस्स्त्रीधुर्स्त्रीपुर्स्त्रीक्षुध्स्त्रीतृष्स्त्रीगिर्स्त्रीमुद्स्त्रीरुष्स्त्री
genderपुंmasc.
शत्रुर्दस्युरमित्रोऽरिररातिरहितो द्विषत् ।द्वेषणः प्रत्यनीको द्विड्जिघांसुर्हिंसनो रिपुः ॥ १६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैर्यारातिरमित्रोऽरिर्द्विट् सपत्नो द्विषद्रिपुः ।भ्रातृव्यो दुर्जनः शत्रुर्दुष्टो द्वेषी खलोऽहितः ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
घट्टशुल्कावुभौ तुल्यौ अरिशत्रू द्विषन्रिपुः ।विपक्षोऽसहनो दस्युर्द्विड्द्वेषी शात्रवोऽपि च ॥ ३४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वदेशानन्तरः शत्रुस्ततो मित्रं ततः परः ।उदासीनः पृष्ठतस्तु पार्ष्णिग्राहीति कथ्यते ॥ २५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शत्रुर्वैरी सपत्नोऽरिर्द्वेषणो दुर्हृदो द्विषत् ।द्विट्विपक्षोऽहितोऽराति[भि]रमित्रं सख्यहा रिपुः ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 भि]र (syllable split)
genderपुंmasc.
दस्युः शत्रुरमित्रारिररातिरहितो द्विषत् ।प्रत्यर्थी प्रत्यवस्थाता दूषणः शात्रवः परः ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अरिर्वैरी रिपुः शत्रुर्विपक्षो द्विट् द्विषत्परः ।प्रत्यर्थी प्रत्यवस्थाता सपत्नः शात्रवोऽहितः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शत्रश्च शात्रवोऽमित्रः प्रत्यनीकः परस्तथा ॥ ११८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आनन्दनं सभाजनमाप्रच्छनं स्वभाजनम् ।विषयानन्तरो भूपः शत्रुरित्युच्यते सदा ॥ ११९५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
राजा शतुरिति ख्यात एकार्थाभिनिवेशतः ।भूम्येकान्तरितो राजा समित्रं मित्रकार्यतः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स पाष्णिग्राह इत्येवं पार्ष्णिग्राहक इत्यपि ।अथ शत्रुः सपत्नोऽरिर्विपक्षो द्वेषणो द्विषन् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थापत्यः स्थापतीकश्च रिपौ शत्रुः सशात्रवः ।अभिमातिरभियातिरारातिश्चाऽप्यरातियुक् ॥ २५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 भि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
षट् शरीरान्तररयः शत्रुर्द्वेषणदुर्हृदौ ।परिपन्थिसपत्नपरासुहृदः प्रतिपक्षविपक्षविरोधभृतः ॥ १२८२ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderपुंmasc.
असिक्न्यन्तःपुरप्रेष्यानाप्तभोगा कुमारिका ।विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उदासीनः परस्तस्मात् पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।शत्रुर्दस्युमित्रारी अरातिरहितो द्विषन् ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 श (syllables merged)
genderपुंmasc.
शत्रु as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) वृत्रत्वाष्ट्रे तमसि शत्रौ च वृत्रशब्दस्त्रिषु स्मृतः । मन्युर्दैन्ये क्रतौ कोपे नाडीस्वर्गक्षितिष्विडा ॥ ८४६ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.846
- धरणिकोश प्रत्यर्थिन्शिखण्डी च मयूरः स्याच्छिखण्डी क्षत्रियान्तरम् । प्रत्यर्थी शत्रुराख्यातः प्रतिवादी च कीर्तितः ॥ Dharaṇikośa 19.2.60
- धरणिकोश शात्रवपार्थिवः स्यात्पृथिव्यास्तु विकार ईश्वरेऽपि च । शात्रवः शत्रुराख्यातः शत्रुभावे च शात्रवम् ॥ Dharaṇikośa 28.2.16
- कोषकल्पतरु अरिअरिस्तु शत्रौ चरमे तु चक्रे करस्तु वर्षोपलपाणिवाची । मयूखशुण्डानृपदेयभागे चरः स्पशे जङ्गमके चले च ॥ ९७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.97
- कोषकल्पतरु कल्लोलकासीसके चासनपर्णिकायां शीतेऽन्यवत्स्यात्प्रमदे तु शत्रौ । कल्लोल उल्लोलकवाचकश्च ज्योत्स्न्यां पटोलो द्वितयेऽम्बरे ना ॥ ३६ ॥ Koṣakalpataru 6.28.36
- कोषकल्पतरु प्रभावशत्रौ तथा तेजसि च प्रभावो नाशेऽप्यसत्ताविषयेऽप्यभावः । विभाव उक्तो रसकारणेऽपि तथा प्रदिष्टः परिचित्यभिन्नः ॥ २७ ॥ Koṣakalpataru 6.29.27
- कोषकल्पतरु कल्लोहवीणाशेफालिकयो रास्नायां स्यादथो परवत् । सम्यग्वहेऽथ शत्रौ कल्लोहः कुत्सिते लोहे ॥ ५५ ॥ Koṣakalpataru 6.32.55
- नानार्थार्णवसंक्षेप अरिअरिस्तु शत्रौ ना द्वे तु मनुष्येऽथ त्रिरीश्वरे । अञ्जिः शेफे पुमान्नागकेसराह्वयपादपे ॥ ५२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.52
- नानार्थार्णवसंक्षेप द्वेषिन्द्वेषी तु निम्बवृक्षे ना द्वेषशीले तु भेद्यवत् । शत्रौ च दैत्यं तु क्लीबमुशीरे ना विभीतके ॥ ६२० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.620
- नानार्थार्णवसंक्षेप युद्धयुद्धस्तु शत्रौ सङ्ग्रामे ना योद्धरि तु स त्रिषु । यूथमस्त्री तिरश्चां स्याद् बृन्दे यूथी पुनः स्त्रियाम् ॥ १०६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1069
- नानार्थार्णवसंक्षेप रिपुचतुर्थ्यां च नवम्यां च चतुर्दश्यां तिथौ पृथक् । रिक्ता स्त्री रिपुशब्दस्तु शत्रौ ना त्रि तु चोरके ॥ १११० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1110
- नानार्थार्णवसंक्षेप वृत्रना तु वैवस्वते क्ली तु शैलेये वृत्रवाक् तु ना । दैत्यभेदे गिरौ मेधे शत्रौ ध्वान्ते च नप् पुनः ॥ १२८२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1282
- नानार्थार्णवसंक्षेप शठपापे वङ्गाख्यलोहे च प्रसूनेऽत्रोक्तशाखिनाम् । त्रिस्तु धूर्ते च शत्रौ च मार्जारे तु द्वयोरयम् ॥ १३०५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1305
- नानार्थार्णवसंक्षेप कल्लोलकल्लोलस्तु महत्यूर्मौ शत्रौ च रभसोदितः । कपर्दस्तु जटाजूटे देवदेवस्य शूलिनः ॥ ६३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.63
- नानार्थार्णवसंक्षेप जिगर्तुतथा प्राणेषु दिवसेऽप्यथ द्वे ब्राह्मणेऽथ ना । शत्रौ जिघांसुस्त्रिषु तु हन्तुमिच्छौ पुमान् पुनः ॥ ७९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.798
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रत्यर्थिन्शत्रौ स्याद्भेद्यलिङ्गं तु प्रतियोगिनि ना पुनः । पलाशी पादपे द्वे तु राक्षसे भेद्यवत् पुनः ॥ ११२३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1123
- नानार्थार्णवसंक्षेप भ्रातृव्यभ्रातृव्यो भ्रातृपुत्रे ना पुनः शत्रौ नपि त्वदः । भ्रामरं भ्रमरैर्ज्ञेयं कृते मधुनि सा पुनः ॥ १२९७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1297
- नानार्थार्णवसंक्षेप हिंसनपार्वत्यां च हिमोत्थे तु त्रिर्ना मैनाकपर्वते । हिंसनस्तु पुमाञ्छत्रौ हिंसायां तु नपुंसकम् ॥ २०३७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.2037
- नानार्थार्णवसंक्षेप असहनअमावास्या स्त्रियां दर्शे जाते त्वत्र त्रिषु स्मृता । त्रिषु त्वसहनः शत्रौ बहुव्रीहौ च नप् पुनः ॥ ४९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.49
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रत्यवस्थानपरित्यागे वधे च स्त्रीनपोः स्यात् परिवर्जना । शत्रौ ना प्रत्यवस्थानः परिस्पर्धिजने त्रिषु ॥ ६६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.66
- शब्दरत्नावली प्रत्यर्थिन्प्रस्फाटनं ताडने स्यात्सूर्वेऽपि च विकाशने । प्रतिमानं प्रतिच्छायादन्तिदन्तान्तरालयोः ॥ प्रतियत्नस्तु लिप्सोपग्रहसंस्कारकर्मसु । प्रत्यर्थी तु भवच्छत्रौ प्रतिवादिनि वाच्यवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.117
- शब्दरत्नावली यमभीष्मो घोरतरेऽपि स्याद् गाङ्गेयेऽपि च पुंस्ययम् । भीमो घोरे शिवे मध्यपाण्डवे चाम्लवेतसे ॥ अथ भूमिः स्थानमात्रे पृथिव्यामपि च स्त्रियाम् । भौमस्त्रिषु भूमिभवे पुंसि स्यान्नरके कुजे ॥ यमः शत्रौ च शमने काके ना यमजेऽन्यवत् । ना देहसाधनापेक्षनित्यकर्मणि संयमे ॥ यामस्तु प्रहरे पुंसि संयमावसयोरपि (?) ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.16
- शब्दरत्नावली वृत्रश्रेष्ठे जनोत्तरस्थेपि व्याघ्री बृहतिकौषधे । वृत्रो दैत्यशैलभेदे शत्रौ ध्वान्ते वने पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.44
- शब्दरत्नावली प्लवतर्कनिश्चितयोः क्लीबं नित्यनिश्चलयोस्त्रिषु । स्त्रियान्तु शालपर्ण्यां स्यात्तथा साध्वी स्त्रियामपि ॥ गीतभेदे च स्रुग्भेदे त्रिलिङ्ग्यामाह माधवः । नवस्त्रिषु नूतने स्यात्स्तुतिमात्रे पुमानयम् ॥ नीवी परिपणे स्त्री तु स्त्रीकट्यंशुकबन्धने । पक्वं विनाशाभिमुखे तथा परिणते त्रिषु ॥ प्लवो ना विहगे भेके निषादे भेलके कपौ । शलके प्रेरणे शत्रौ श्वपचे प्लवनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.29.13
- शब्दरत्नावली शात्रवशात्रवः पुंसि शत्रौ स्यात्क्लीबं तद्भावनन्दयोः । षाडवो गालभेदे स्याद्रसभेदे भवेत्पुमान् ॥ सम्भवो मेलके हेतौ जन्मन्यांधेयधारणे । सुग्रीवो विष्णुतुरगे सुन्दरे च कपीश्वरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.29.36
- वैजयन्ती वृत्रबृन्दविन्यासयोर्व्यूहो वृषोक्ष्ण्यऽग्र्ये पुमिन्द्रयोः । वृत्राः शत्रुतमोदैत्या वेगः किंपाकरंहसोः ॥ ५६ ॥ Vaijayantī 6.1.56