मास
māsaपुं · masc.In 19 kośas: 25 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 47 as a meaning of another word.
पक्षो मासो वत्सरादिर्मार्गशीर्षः सहः सहाः ।आग्रहायणिकश्चाथ पौषस्तैषः सहस्यवत् ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
त्रिंशदहोरात्रः स्यान्मासस्ताभ्यामृतुर्वसन्ताद्याः ।ग्रीष्मः प्रावृट् शरदा हेमन्तः शिशिर इति ते षट् ॥ ११३ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
माश्च मासश्च तुल्यौ द्वौ तिथी तिथिरपीष्यते ।पौर्णमासी पूर्णमासी पूर्णिमा पूर्णमा तथा ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गुहनेत्र-राशि-मासाः सङ्क्रान्त्यादित्य-चक्रिराजानः ।चक्रि-बृहस्पतिहस्ताः सभासदो द्वादश भवन्ति ॥ २२ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
पक्षद्वयेन मास स्यात् ऋतुर्मासद्वयेन च ।ऋतुत्रयेणायनः स्यादयनद्वयेन वत्सरः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मासस्तु दिनमालोमा वर्षार्थात्कोश इत्यपि ।अंशः श्रामश्चतुर्द्धासः सावनस्तु दिनैर्नगैः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एवं त्रिंशद्दिनो मासस्तेऽपि द्वादश हायनम् ।तेषां शत ब्राह्मणः स्यादायुर्नास्त्यत्र संशयः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कामो मासो मलः कोको लक्ष्मीनाथः सुयामुनः ।सहस्रपारः षड्विन्दुरनन्तो नलिनेशयः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शोणमासद्रुमादीनां धान्याग्न्यध्वरदेहिनाम् ।महतां सभिदां नाम मानहायनयोरपि ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षावतंसमासानां विसविष्कसयोरपि ।रसकर्पासपनसमासानां दिवसस्य च ॥ १९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
मासोऽस्त्री नरि माः श्रामो वर्षांशः स्यादहर्गणः ।दर्शावधिः स चान्द्रः स्यात्सौरः स्यात्संक्रमावधिः ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
एते घण्टादयः शब्दा स्त्रियां भवन्ति । प्रथमा[प्र]कृतिः स्त्रीलिङ्गमित्यर्थः । इयं घण्टा वाद्यविशेषः । इयं जटा केशविन्यासः । इयं सटा केशरः । इयं वसा मेदः । इयं शिफा कन्दः । अयं स्वर्गः नाकः । अयं त्रिदिवः स्वर्गादिनामत्वात्पुंस्त्वं त्रिविष्टपस्य प्राप्नोतीत्यत आह । त्रिविष्टपं स्यादुभयहीनम् । न स्त्री न पुमानित्यर्थः । इदं त्रिविष्टपं स्वर्गः ।संवत्सरगिरिमासार्णवर्त्तुदेवासुराभिधानानाम् ।नित्यं पुंयोगः स्याच्छरासिपङ्कारिनाम्नां च ॥ ३० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अभिधानशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । संवत्सराभिधायिनां शब्दानां संवत्सरपर्यायाणां च । गिर्यादिपर्यायाणां च । पुंयोगः स्यादित्यर्थः । तद्यथा अयं संवत्सरः हायनोऽब्द इत्यादि । अयं गिरिः पर्वतः धरः शैल इत्यादि । मासाभिधायिनाम् । अयं मासः द्विपक्षः । मासविशेषोऽपि अयं चैत्रः वैशाखः ज्येष्ठः आषाढ इत्यादि । अर्णववाचिनाम् । अयमर्णवः समुद्रः सागरः पारावारः सरित्पतिरित्यादि । अयमृतुः वसन्तः ग्रीष्मः ।देववाचिनाम् । देवः सुरः । असुरवाचिनाम् । असुरः दैत्यः । शराभिधायिनाम् । शरः काण्डः । अयमसिः खड्गः मण्डलाग्रः । अयं पङ्कः कर्दमः जम्बालः । अयमरिः शत्रुः वैरी रिपुः विपक्ष इत्यादि ।भाष्कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रि[स्त्री]यामीषिका च ।विद्युद्दिग्भूम्यभिधानं वल्ली सरितां च विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
metre not recognised
संवत्सरपुंहायनपुंअब्दपुंगिरिपुंपर्वतपुंधरपुंशैलपुंमासपुंचैत्रपुंवैशाखपुंज्येष्ठपुंआषाधपुंअर्णवपुंसमुद्रपुंसागरपुंपारावारपुंसरित्पतिपुंऋतुपुंवसन्तपुंग्रीष्मपुंदेवपुंसुरपुंअसुरपुंदैत्यपुंशरपुंकाण्डपुंअसिपुंखड्गपुंमण्डलाग्रपुंपङ्कपुंकर्दमपुंजम्बालपुंअरिपुंशत्रुपुंवैरिन्पुंरिपुपुंविपक्षपुंभास्स्त्रीकच्छुस्त्रीकशास्त्रीरज्जुस्त्रीइष्टकास्त्रीईषिकास्त्रीविद्युत्स्त्रीदिश्स्त्रीभूमिस्त्रीवल्लीस्त्रीसरित्स्त्री
genderपुंmasc.
अथ मासः पक्षयुग्ममाग्रहायणिकः सहाः ।मार्गशीर्षः सहश्चाथ पौषतैषौ सहस्यवत् ॥ १३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षश्वेतप्लवाः शोणः पङ्कमन्थजलाशयाः ।मुरजात्मासिमासाद्रिबाणध्वानाध्वराग्नयः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
माषाम्बरीषयूषाः प्रत्यूषोष्णीषकोषनिर्यासाः ।आमिषवर्षकर्षमांसा मासः पनसावतंसौ च ॥ १६२ ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
वीतंसमासं चमसांसकांसाःकर्पासमाकाशमथोपवासः ।बुसेत्थुसेचिक्कसगेहचाटुतनूरुहं देहगृहेऽथ बर्हः ॥ १६३ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
तमिस्रमन्धतमसं भूछाया तामसं रजः ।क्षणः पलं घटी यामदिनमासर्तवोऽयनम् ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्विपक्षौ मास आख्यातः वर्षकोशोऽपि कथ्यते ।वर्षांशकोऽपि मासार्थे दिनमलश्च प्रयुज्यते ॥ १४५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 दिन (syllable split)
genderपुंmasc.
पक्षः पूर्वोऽपरश्चापि शुक्लः कृष्ण इति द्वयम् ।पक्षद्वयेन मासः स्यान्मासश्च वर्षांश इत्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षीयमाणतिथिः पक्षो रिक्तः स्यादपरस्त्वणिः ।मासस्त्रिंशदहोरात्रस्तस्य भेदाः स्युरुत्तरे ॥ २४५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुवसन्तः काममहो वासन्ती कर्दमी स्त्रियौ ।श्रामस्तु मासो वर्षांशो वत्सरस्तु युगांशकः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderपुंmasc.
व्रतदिनमासवर्षदलवल्कलकोटरषण्डचामराः ।चन्दनपद्मधर्मकोलाहलकिसलयदेहदोहदाः ॥ १० ॥
metre not recognised
genderपुंक्लीm. n.
अणिकूर्चस्त्वमावास्या भूतेष्टा प्रतिपत्क्षयात् ।मासः संवत्सरस्तान्तः संक्रान्त्या तु स तारणः ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चन्द्रे च मासेऽप्यथ वेणुभेदेवासो गृहे स्यादपि हेमचूडे ।अवस्थितौ सिंहमुखौषधे स्त्रीमासस्तु चन्द्रे नरि मासि न स्त्री ॥
उपजातिः
meanings
पुमांसौ पुरुषात्मानौ मासौ मासनिशाकरौ ।
meaningsनिशाकर
मास as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् शुचिविपर्यासे विस्तरे च प्रपञ्चः पावके शुचिः ॥ २८ ॥ मास्यमात्ये चाप्युपधे पुंसि मेध्ये सिते त्रिषु । Amarakośa 3.3.56
- धरणिकोश वैशाखसखा मित्रं सहाये च प्रमुखश्चादिमुख्ययोः । वैशाखो मासि मन्थे च शिलीमुखोऽलिबाणयोः ॥ Dharaṇikośa 2.1.1
- धरणिकोश मलिम्लुचमलिम्लुचोऽग्निरुद्दिष्टश्चौरश्चापि मलिम्लुचः । अमावास्याद्वयं यत्र मासः सोऽपि मलिम्लुचः ॥ Dharaṇikośa 5.3.4
- धरणिकोश ऊर्जऊर्जो बले तथोत्साहे ऊर्जो मासश्च कार्तिकः । बीजं रेतसि हेतौ च बीजमङ्कुरकारणम् ॥ Dharaṇikośa 7.2.3
- धरणिकोश आषाढअध्यूढा कृतसापत्न्यामध्यूढो वृद्धिमानयोः । उपोढः कथितो व्यूढे समासन्ने विवाहिते । आषाढो व्रतिनां दण्डे मासपर्वतभेदयोः ॥ Dharaṇikośa 13.2.3
- धरणिकोश फाल्गुनफाल्गुनस्त्वर्जुने मासे फाल्गुनी चास्य पूर्णिमा । पावनः सिह्लके वह्नौ पूते पथ्या च पावनी ॥ Dharaṇikośa 19.2.36
- धरणिकोश चैत्रपत्रं स्याद्वाहने पर्णे पक्षे च शरपक्षिणोः । चैत्रं मृतकचैत्यं स्याच्चैत्रो मासान्तरेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 26.2.18
- धरणिकोश शुक्रशुक्रो दैत्यगुरुः प्रोक्तः शुक्रौ मासहुताशनौ । शुक्रं देहवतां बीजं शुक्रमक्षिरुजं विदुः ॥ Dharaṇikośa 26.3.6
- कोषकल्पतरु फल्गुवल्गुस्तु पुंसि च्छगले मनोज्ञे त्वन्योपमः फल्गुरियं मलप्वाम् । त्रुट्यां स मासेऽथ वटेऽपि शुङ्गी चाम्रातके पुंसि कपीतने च ॥ ८ ॥ Koṣakalpataru 6.3.8
- कोषकल्पतरु ज्येष्ठकुष्ठं तु रोगेऽपि सुगन्धभेदे गोष्ठी ********* । संलापसंसत्सु चरमे तु गोस्थले- ऽथाधमेऽप्यसारे च दुष्टः स्यात् । प्रष्ठः पुरोगामिनि च प्रशस्ये चण्डालिकासंज्ञक औषधे स्त्री । ज्येष्ठोऽतिवृद्धे त्रिषु च प्रशस्ये मासे तु ना स्त्री तु भभिन्मुसल्योः ॥ ५७ ॥ Koṣakalpataru 6.11.57
- कोषकल्पतरु आषाढव्रतिनां पलाशदण्डे मलये मासे तथाषाढः । वस्त्राञ्चले कपाटे पाट*ये(?) स्याच्च वारूढः ॥ १० ॥ Koṣakalpataru 6.14.10
- कोषकल्पतरु तपस्यदेहे वसन्तेऽपि नरि क्षिपण्यु- र्वह्नौ भुवन्युः शशिसूर्ययोश्च । वायौ शरण्युस्त्रिषु वारिते स्या- न्मासे तपस्यस्तपसि स्मृतः स्त्री ॥ ८२ ॥ Koṣakalpataru 6.26.82
- कोषकल्पतरु चैत्रमासेऽद्रिभेदे च पुमानथ स्याद् वृत्रो रिपौ दानवशक्रयोश्च । ध्वान्ते घने पर्वतवाचकोऽथ सत्रं वने वाससि कैतवे च ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.27.30
- कोषकल्पतरु पौषमेघध्वनौ स्त्री शतपुष्पिकायां प्रैषो रुजि प्रेषण उन्मितौ च । स्यान्मर्दने प्रेषमुशन्ति तद्व- त्पौषस्तु मासेऽथ रणे महेऽन्त्ये ॥ ४२ ॥ Koṣakalpataru 6.30.42
- नानार्थार्णवसंक्षेप मास्मास्तु मासे निशानाथे पुमध्यायः समाप्तवान् ॥ २-१/२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.2.3
- नानार्थार्णवसंक्षेप यावशैवानां प्रथितेषु स्यात् सर्वतोभद्रकादिषु । मण्डलेष्वथ यावः स्यान्मासेऽलक्तकसंज्ञके ॥ ९९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.99
- नानार्थार्णवसंक्षेप चैत्रपुल्कसादपरे क्ली तु चेलं वस्त्रेऽधमे त्रिषु । चैत्रः पुंसि वसन्तस्य प्रथमे मास्यथ स्त्रियाम् ॥ ४३५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.435
- नानार्थार्णवसंक्षेप तान्तसौवर्चलाख्यलवणे पुनः क्ली द्वे तुरङ्गमे । तान्तस्तु मासे ना तान्तिमति तु त्रिः पुमान् पुनः ॥ ५२८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.528
- नानार्थार्णवसंक्षेप माघीमघानक्षत्रयुक्तायां माघी मासे तु तद्वति । माघो ना त्रिर्मघासंज्ञनक्षत्रयुतकालजे ॥ ९८८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.988
- नानार्थार्णवसंक्षेप व्रतक्ली त्वृतौ वत्सरे मासे विष्णावग्नौ धनान्नयोः । भुक्तौ कर्मणि चाथाह विधाने चापि सज्जनः ॥ ११७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1178
- नानार्थार्णवसंक्षेप जरूढतथा मरुवकाख्ये च स्तम्बेऽथ स्याज्जरूढवाक् । अग्नौ संवत्सरे मासे शरीरेऽप्यथ जर्तिलः ॥ ८६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.86
- नानार्थार्णवसंक्षेप आषाढआषाढानक्षत्रयुक्तपौर्णमास्यां पुमांस्त्वयम् । आषाढः शुचिसंज्ञे स्यान्मासे शैलान्तरेऽपि च ॥ १६७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.167
- नानार्थार्णवसंक्षेप कार्त्तिककार्त्तिकी यत्र मासेऽस्ति तस्मिन्नथ नृलिङ्गकः । किष्किन्धः शैलभेदे स्यात् किष्किन्धा तु स्त्रियामियम् ॥ ४७४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.474
- नानार्थार्णवसंक्षेप ज्योतिषपिण्ड्याख्यस्थावरे क्षुद्रधान्ये यस्याह्वयान्तरम् । गवीथुरिति ना तु स्याज्ज्योतिषो मासि कुत्रचित् ॥ ८१२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.812
- नानार्थार्णवसंक्षेप तारणताण्डवस्त्वस्त्रियां नृत्ते तृणभेदे च भाषितः । तारणस्तु पुमान् मासे सङ्क्रान्त्यवधिके रवेः ॥ ८५१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.851
- नानार्थार्णवसंक्षेप फाल्गुनस्त्री त्वजायां फलकिनी पौर्णमास्यां तु फाल्गुनी । फल्गुन्या संयुतायां स्त्री सा तु मासेऽस्ति यत्र हि ॥ १२२४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1224
- नानार्थार्णवसंक्षेप मार्गशीर्षमृगशीर्षभयुक्तायां पौर्णमास्यां पुमान् पुनः । तद्युक्तमासे ना तु स्यान्मातुलुङ्गः सुविश्रुते ॥ ४९९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.499
- परमानन्दीयनाममाला मामः शिवे चन्द्रविध्योश्च मा लक्ष्म्यां मातृमानयोः । निषेधे माव्ययं ख्यातं मा निशाकरमासयोः ॥ ३४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.34
- परमानन्दीयनाममाला ज्येष्ठज्येष्ठो मासेऽग्रजे पूज्ये ज्येष्ठा स्थाद्गृहगोधिका । नक्षत्रेऽप्यौषधीभेदे जनो लोके पृथग्जने ॥ १९४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.13.194
- शब्दरत्नावली वैशाखविशाखः कार्त्तिकेये ना ऋक्षपर्णासयोः स्त्रियाम् । वैशाखोऽपि च मन्थाने मासमण्डलभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.2.13
- शब्दरत्नावली मार्गमार्गो मासे मृगमदे पथि चान्वेषणेऽपि च । मृगः पशौ च हरिणे हस्तितारकभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.17
- शब्दरत्नावली आषाढअध्यूढ ईश्वरेऽध्यूढा कृतसापत्न्ययोषिति । आषाढो व्रतिदण्डे स्यान्मासे च मलयाचले ॥ Śabdaratnāvalī 7.14.5
- शब्दरत्नावली श्रामश्रामो मासे च काले च पुंसि मण्डपकाणयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.25
- शब्दरत्नावली पुष्यप्रायस्तुल्ये च बाहुल्ये मृत्यावनशनेऽपि च । प्रियो वृद्धौषधे पुंसि हृदये स्यादभिधेयवत् ॥ पीयुर्यूके रवौ काले पुंसि क्लीबं रतस्वने । पुण्यं धर्मे च सुकृते क्लीबं स्याच्छोभने त्रिषु ॥ पुष्यो मासे ऋक्षभेदे तथा कलियुगे पुमान् । पूज्यस्तु श्वशुरे पुंसि वन्द्ये च भवति त्रिषु ॥ वन्ध्या स्यादप्रजस्त्रीषु पुमानफलभूरुहे । वर्या पतिम्बरायां स्त्री श्रेष्ठे त्रिषु पुमान् स्मरे ॥ बल्यं प्रधानधातौ स्यात्क्लीबं बलकरेऽन्यवत् । वीर्यं तेजसि सामर्थ्ये दीप्तौ शुक्रप्रभावयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.19
- शब्दरत्नावली चैत्रचीरी स्त्रियां झिल्लिकायां चीरिर्नेत्रांशुकेऽपि च । चुक्रं वृक्षाम्लके स्त्री तु चाङ्गेर्य्यां ना तु वेतसे ॥ चैत्रे मासे गिरौ पुंसि चैत्रं देवकुले मृते । छत्रं क्लीबमातपत्रे छत्रामिशिशिलीन्द्रयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.12
- शब्दरत्नावली शुक्रशारीऽनिलाक्षोपकृत्योः शवलेऽपि च वाच्यवत् । शिग्रुः पुंसि शाकमात्रे तथा शोभाञ्जनद्रुमे ॥ शिरा नाड्यां स्त्रियामेव पिप्पलीमूलके पुमान् । शीघ्रं नलद चक्राङ्ग(?) क्लीबं द्रुते गतौ(?) त्रिषु ॥ शुभमम्रे क्लीबलिङ्गमुद्दीप्तशुक्लयोस्त्रिषु । शुक्रो मासि भृगौ वह्नौ ना क्लीबे रोगरेतयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.46
- शब्दरत्नाकर शुचिशुचिर्मासे जातवेदस्युपधाशुद्धमन्त्रिणि । त्रिषु शुद्धे सिते शाला मन्दिरस्कन्धशाखयोः ॥ २०१७ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2017
- शब्दरत्नाकर माधवमासे मद्ये हरौ पुष्पसमयेऽपि च माधवः । धुस्तूरे सर्पभेदे च मातृभ्रातरि मातुलः ॥ २१४३ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2143
- त्रिकाण्डशेष वैशाखआदौ प्रधाने प्रमुखं वैशाखो मन्थमासयोः । काण्डे ना विशिखा रथ्या विशाखा भे गुहे पुमान् ॥ ५१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.51
- त्रिकाण्डशेष मार्गभुजङ्गो भुजगे षिड्गे जामदग्न्यतटौ भृगुः । मृगोऽन्विष्टौ च मार्गस्तु मासान्वेषणवर्त्मसु ॥ ६६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.66
- त्रिकाण्डशेष ज्येष्ठदात्यूहे कालकण्ठः स्याच्छिवखञ्जनयोरपि । ज्येष्ठो मासि च वृद्धे च ज्येष्ठा च गृहगोधिका ॥ १०७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.107
- त्रिकाण्डशेष आषाढआषाढो व्रतिनां दण्डे मासे मलयपर्वते ॥ ११७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.117
- त्रिकाण्डशेष फाल्गुनपाठीनो गुग्गुलुद्रौ च रक्षोवृक्षौ पलाशिनौ । फाल्गुनो मासि पार्थे च स्त्री विदग्धा च वाणिनी ॥ २४८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.248
- त्रिकाण्डशेष मास्योक्त्रे च वसुराख्याने स्वान्ते सरसि मानसम् । माश्चन्द्रमासयोः पुंसि खर्जूरेक्ष्वोर्महारसः ॥ ४४८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.448
- उत्पलिनी मास्माःशब्दो मासि चन्द्रे च सम्मतो बहुदृश्वनाम् ॥ ६९ ॥ Utpalinī 69
- वैजयन्ती मार्गमार्गो मृगपदे मासि सौम्यर्क्षेऽन्वेषणेऽध्वनि । मूत आतञ्चने व्रीहौ व्रीह्यादेर्बन्धने तृणैः ॥ ४६ ॥ Vaijayantī 6.1.46
- वैजयन्ती व्रतवर्चोऽर्चीरूपविड्भाः सु वनं भास्यप्सु कानने । व्रतं विष्ण्वृतुवर्षेज्यातपोमासाग्निभुक्तिषु ॥ ३१ ॥ Vaijayantī 6.3.31