निदाघ
nidāghaपुं · masc.In 15 kośas: 23 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
स्तम्भो जाड्यं स्वेदो घर्मनिदाघौ पुलकः पुनः ।रोमाञ्चः कण्टको रोमविकारो रोमहर्षणम् ॥ ३०५ ॥रोमोद्गम उद्धुषणमुल्लुकसनमित्यपि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्वे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः ।स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
तिग्मं तीक्ष्णं खरं तीव्रं चण्डमुष्णं पटु स्मृतम् ।आतपः कथ्यते रौद्रं निदाघो घर्म उच्यते ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हायनाब्दशरद्वर्षसंवत्सरसमाः समाः ।निदाघः कथ्यते ग्रीष्मो वर्षाः प्रावृट् तपात्ययः ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वेदो घर्मो निदाघः स्यात्कालिका तु विवर्णता ।रोमोद्गमो रोमहर्षो रोमाञ्चः कण्टकोऽपि च ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुष्पपर्यायकालार्थः सुरभिश्च पलाङ्गकः ।उष्णस्तूष्मायणोऽपि स्यान्निदाघस्तप ऊष्मकः ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्तम्भो जाड्यं स्वेदघर्मौ निदघः पुलकोऽस्त्रियाम् ।कण्टकोञ्चश्च रोम्णः स्यादुद्गमो हर्ष इत्यपि ॥ १०९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
स्यात्पद्मरागायुगरुद्योगशृङ्गारयोस्ततः ।टङ्गस्य च निदाघस्य कूर्चक्रकचयोरनु ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
ग्रीष्मो निदाघो दीर्घाहा ऊष्मा स्यादूष्म ऊष्मकः ।उष्णोपगम उष्णश्च घर्मा पुंसि तपश्च सः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विष्टम्भः प्रतिबन्धो नरि प्रतिष्टम्भ ईरितो जडिमा ।स्वेदः सिप्रोऽङ्गरसो निदाघ-घर्मौ स्वजोपि घर्मान्त्ये[63a] ॥ २०५ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderपुंmasc.
मताः खान्तेषु चत्वारः शङ्खः पुङ्खो नखं मुखम् ।अधिकाङ्गः पद्मरागः संयुगं च युगं भगम् ॥हिङ्गूद्योगौ टङ्ग-शृङ्गौ निदाघोऽध्यर्घ-वद्भवेत् ।अर्धर्चः क्रकचः कूर्चः कवचः पुच्छ उञ्छवत् ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
एते स्त्रियां भवन्ति । हानिरपचयः । ग्लानिरशक्तिः । वापी पुष्करिणी । विपणी पण्यवी[वि]थिका । सारी पटोलिका । स्वाहा मन्त्रावसानम् । लक्ष्म्यादयः स्त्रियां भवन्ति । इयं लक्ष्मीः श्रीः । मनःशिला धातुद्रव्यम् । इयमुपानत् पन्नध्री । स्थाण्वादयः पुंसि भवन्ति । अयं स्थाणुः शिवः कीलश्च । अणुः सूक्ष्मः । ज्वरो रोगः ।पुंसि स्यात्प्राग्वंशस्त्रिषु लिङ्गेषु शृङ्खलं विद्धि ।चमसस्तम्भनिदाघ[घः]पशुशूकविटकाश्च पुंस्युक्ताः ॥ ७६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
वसन्तः पुष्पकालेष्यौ सुरभिश्च बलाङ्गकः ।उष्णागमो निदाघोष्णौ तपो ग्रीष्मोष्मकावपि ॥ १४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिण्याकझर्झरकहंसकतण्डकानिमस्तिष्कशङ्खमुखपुङ्खनखाधिकाङ्गाः ।उद्योगटङ्गयुग [संयुग?] पद्मरागाःशृङ्गं भगः क्रकचकूर्चनिदाघकुञ्जाः ॥ १३३ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
इष्यश्च पुष्पकालस्तु सुरभिः पिकबान्धवः ।पुष्पसाधारणश्चाथ निदाग ऊष्म ऊष्मकः ॥ १५४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अथ स्तम्भो भवेज्जाड्यं धर्मः स्वेदस्तथैव च ।निदाघश्चाथ रोमाञ्चः कण्टकः पुलकस्तथा ॥ ४४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वसन्तः सुरभिः पुष्पसमयो मधुरित्यपि ।ग्रीष्मे शुचिनिदाघोष्णतपोष्णोपगमा अपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पूर्वस्तु क्रीडापर्यायः स्त्रीपुंसोः क्रीडने स्मृतः ।घर्मो स्वेदो निदाघः स्यात् स प्रसवनमित्यपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 डा (wrong syllable); pāda 4, syllable 2 प्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कङ्केलिश्चूतशाखी करपरिमिलनाच्चम्पकः शीथुरागात्संलापात्कर्णिकारो वदनमधुरसासेकतः केसरोऽपि ।निदाघ उष्णको ग्रीष्म उष्ण ऊष्मागमस्तपः ॥ २५६ ॥
स्रग्धराtwo metres in one verse
genderपुंmasc.
समरसरकरणविटपाङ्गारिकदैवतकूटागाराः ।प्रोथमुहूर्तदिवसफलकानिकाशनिदाघमुषलतिलकानि ॥ १३ ॥
उद्गीतिःmetre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
स्थायिसंचारिभेदेन द्विधा भावो व्यवस्थितः ।स्वेदो घर्मो निदाघः स्यात् कालिका तु विवर्णता ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निदाघः कथितो ग्रीष्मे उष्णस्वेदाम्भसोरपि ।परिघो रवीन्दुयोगे स्याद्घाते शस्त्राकुले त्रिषु ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
उल्लाघः प्रयते कृष्णे नीरोगदक्षयोस्त्रिषु ।निदाघः स्वेदसलिले ग्रीष्मकाले तयोष्मनि ॥पलिघः कलशे काचघटगोपुरसद्मसु ।परिघोऽर्मलघाताऽस्त्रयोगभेदेषु कीर्तितः ॥प्रतिघः प्रतिघातेऽपि क्रोधमूर्छनयोरपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
निदाघ as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु ऊष्णऊर्णो वर्ते स्याद्भ्रुवोर्लोम्नि च स्या- न्मेषादीनां पुंसि तूष्णो निदाघे । उद्योते चाथान्यवद्दक्षवाची तृष्णा त्विच्छा पातुमिच्छा च शस्ता ॥ ११ ॥ Koṣakalpataru 6.15.11
- कोषकल्पतरु घर्मखर्मं दुकूलेऽपि च पौरुषे च घर्मो निदाघे च तथातपे ना । स्वेदोदके चोष्णगतस्तु न स्त्री क्लीबे तु[32a]जिह्म तगरद्रुमे स्यात् ॥ ६८ ॥ Koṣakalpataru 6.25.68
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुक्षिअथ शुक्षिर्निदाघे स्यान्मातरिश्वनि चाप्यथ । श्लेष्मा कफे चर्मणश्च विकारे दृढकाह्वये ॥ १२१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.121
- नानार्थार्णवसंक्षेप घृणिरश्मौ ज्वाले निदाघेऽह्नि वीच्यां घोणा तु सा स्त्रियाम् । नासिकायां हयप्रोथे जलस्योपरि गत्वरे ॥ ३८९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.389
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुष्णअल्पे स्त्रीपुंसयोस्तु स्याच्छोषणे शुष्णवाक् तु ना । अर्के कश्चित्तु रश्मौ च ब्रूते कुक्षिनिदाघयोः ॥ १३९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1393
- शब्दरत्नावली उष्णकउदर्कः उत्तरे काले फले मदनकण्टके । उष्णकस्तु निदाघे स्यादातुरे शीघ्रकारिणि ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.36