ऋतु
ṛtuपुं · masc.In 18 kośas: 27 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 13 as a meaning of another word.
ज्येष्ठस्तु शुक्रोऽथाषाढः शुचिः स्याच्छ्रावणो नभाः ।श्रावणिकोऽथ नभस्यः प्रौष्ठभाद्रपरः पदः ॥ १५४ ॥भाद्रश्चाप्याश्विने त्वाश्वयुजेषावथ कार्तिकः ।कार्तिकिको बाहुलोर्जौ द्वौ द्वौ मार्गादिकावृतुः ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 कि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
राका तु सरजाः कन्या स्त्रीधर्मः पुष्पमार्तवम् ।रजस्तत्कालस्तु ऋतुः सुरतं मोहनं रतम् ॥ ५३६ ॥संवेशनं संप्रयोगः संभोगश्च रहो रतिः ।ग्राम्यधर्मो निधुवनं कामकेलिः पशुक्रिया ॥ ५३७ ॥व्यवायो मैथुनं स्त्रीपुंसोर्द्वंद्वं मिथुनं च तत् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिमागमस्तु हेमन्ते वसन्ते पिकवान्धवः ।पुष्पसाधारणश्चापि ग्रीष्मे तूष्मायणो मतः ॥ २४ ॥आखोरपद्मौ वर्षे तु ऋतुवृत्तिर्युगांशकः ।कालग्रन्थिर्मासमलः संवत्सर्वर्तुशारदौ ॥ २५ ॥वत्स इद्वत्सर इडावत्सरः परवाणिवत् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
त्रिंशदहोरात्रः स्यान्मासस्ताभ्यामृतुर्वसन्ताद्याः ।ग्रीष्मः प्रावृट् शरदा हेमन्तः शिशिर इति ते षट् ॥ ११३ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
षष्ठसंज्ञा षड्रत्वं गरसा प्रोक्ता मनीषिभिः ।मुनिपर्वतशैलादि सप्ताचालनगा स्मृताः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ष (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पक्षद्वयेन मास स्यात् ऋतुर्मासद्वयेन च ।ऋतुत्रयेणायनः स्यादयनद्वयेन वत्सरः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भूतेन्द्रियर्तुतर्कर्षिवाजीभवसवो ग्रहाः ।नन्दादिशश्च पङ्क्तिश्च संख्या संज्ञा ह्यनुक्रमात् ॥ ४९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मासत्रये कार्त्तिकादौ क्षयो नान्येषु माःसु च ।द्वाभ्यां सौरादिमासाभ्यामृतुः समयवाचकः ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तावतीभिरहोरात्रं घटीभिर्मानुषं पुनः ।तावद्भिस्तैरृतुस्तैस्तु षड्भिः संवत्सरस्ततः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुंलिङ्गमृतुहस्तौष्ठकोष्ठाधूनां नखस्य च ।कपोलकेशदिवसरसानां स्तनगुच्छयोः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आग्रहायणिकश्चाथ तैषः पौषः सहस्यवत् ।ऋतुस्तु प्रुष्वो मासाभ्यामृतव्यमृतुदैवतम् ।वसन्तश्चैत्रराधाभ्यामित्याद्या ऋतवोऽपरे ॥ ८५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ष्वो (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ऋतुमत्यप्युदक्यावीः स्त्रीधर्मिण्यार्तवः पुनः ।[77a]स्त्रीधर्मश्च रजः पुष्पमृतुस्तत्समयो भवेत् ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एते घण्टादयः शब्दा स्त्रियां भवन्ति । प्रथमा[प्र]कृतिः स्त्रीलिङ्गमित्यर्थः । इयं घण्टा वाद्यविशेषः । इयं जटा केशविन्यासः । इयं सटा केशरः । इयं वसा मेदः । इयं शिफा कन्दः । अयं स्वर्गः नाकः । अयं त्रिदिवः स्वर्गादिनामत्वात्पुंस्त्वं त्रिविष्टपस्य प्राप्नोतीत्यत आह । त्रिविष्टपं स्यादुभयहीनम् । न स्त्री न पुमानित्यर्थः । इदं त्रिविष्टपं स्वर्गः ।संवत्सरगिरिमासार्णवर्त्तुदेवासुराभिधानानाम् ।नित्यं पुंयोगः स्याच्छरासिपङ्कारिनाम्नां च ॥ ३० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अभिधानशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । संवत्सराभिधायिनां शब्दानां संवत्सरपर्यायाणां च । गिर्यादिपर्यायाणां च । पुंयोगः स्यादित्यर्थः । तद्यथा अयं संवत्सरः हायनोऽब्द इत्यादि । अयं गिरिः पर्वतः धरः शैल इत्यादि । मासाभिधायिनाम् । अयं मासः द्विपक्षः । मासविशेषोऽपि अयं चैत्रः वैशाखः ज्येष्ठः आषाढ इत्यादि । अर्णववाचिनाम् । अयमर्णवः समुद्रः सागरः पारावारः सरित्पतिरित्यादि । अयमृतुः वसन्तः ग्रीष्मः ।देववाचिनाम् । देवः सुरः । असुरवाचिनाम् । असुरः दैत्यः । शराभिधायिनाम् । शरः काण्डः । अयमसिः खड्गः मण्डलाग्रः । अयं पङ्कः कर्दमः जम्बालः । अयमरिः शत्रुः वैरी रिपुः विपक्ष इत्यादि ।भाष्कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रि[स्त्री]यामीषिका च ।विद्युद्दिग्भूम्यभिधानं वल्ली सरितां च विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
metre not recognised
संवत्सरपुंहायनपुंअब्दपुंगिरिपुंपर्वतपुंधरपुंशैलपुंमासपुंचैत्रपुंवैशाखपुंज्येष्ठपुंआषाधपुंअर्णवपुंसमुद्रपुंसागरपुंपारावारपुंसरित्पतिपुंऋतुपुंवसन्तपुंग्रीष्मपुंदेवपुंसुरपुंअसुरपुंदैत्यपुंशरपुंकाण्डपुंअसिपुंखड्गपुंमण्डलाग्रपुंपङ्कपुंकर्दमपुंजम्बालपुंअरिपुंशत्रुपुंवैरिन्पुंरिपुपुंविपक्षपुंभास्स्त्रीकच्छुस्त्रीकशास्त्रीरज्जुस्त्रीइष्टकास्त्रीईषिकास्त्रीविद्युत्स्त्रीदिश्स्त्रीभूमिस्त्रीवल्लीस्त्रीसरित्स्त्री
genderपुंmasc.
ऊर्जकार्तिकिकौ मासौ द्वावृतुः परिकीर्तितः ।रौद्रः प्रशलहेमन्तौ शैषस्तु शिशिरोऽपि च ॥ १४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हैमाशनी कुठारोऽपि दिनसर्तुविषाकवः ।निर्यासकण्ठकोष्ठाब्दा एते नरि सनामकाः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तमिस्रमन्धतमसं भूछाया तामसं रजः ।क्षणः पलं घटी यामदिनमासर्तवोऽयनम् ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सप्तर्षीणां तु नामानि मरीचिरत्रिरङ्गिराः ।पुलस्त्यश्च महातेजाः ऋतुः वशिष्ठ नामवान् ॥ ११६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 चि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
रजः प्रवृत्तिकालास्तु ऋतुः शास्त्रे निगद्यते ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
हेमन्तः शिशिरश्चैव वसन्तो ग्रीष्म एव च ।वर्षा शरच्च संप्रोक्त ऋतुः षट्संख्यकः पुमान् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अव्यात्रेयी ऋतुमती पुष्पहासा रजस्वला ।ऋतुः स्यात् कुसुमं पुष्पमार्तवञ्च रजोरजम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निष्कल्यपि च स्त्रीधर्मे आर्तवं ऋतुसंयुतम् ।रजः सान्तं रजोऽदन्तो ना गुणेऽप्यथ मैथुने ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
चान्द्रः सौरः सावनश्च नाक्षत्रश्च चतुष्टये ।मासौ चैत्रादिकौ द्वौ द्वावृतुरेते तु षट् समाः ॥ २४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कार्त्तिके स्यात् कार्त्तिकिको बाहुलः शैलकौमुदौ ।क्लीबेऽप्येषु सकारान्ता ऋतुर्बीजं सतेरकम् ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ऋतुः पुंस्यार्तवं रक्तं पुष्पं चाथानृतुर्वधूः ।निष्कलापन्नसत्त्वा तु स्त्र्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चिन्तायामपि चर्चा जगती राजप्रधानलोकेऽपि ।ऋतुरङ्गनारजस्यपि विकटं श्रेष्ठेऽपि निर्दिष्टम् ॥ ७९४ ॥
आर्या
meaningsअङ्गनारजस्
मुनिप्रभेदे क्रतुरध्वरे चऋतुर्वसन्तादिकवीरयोश्च ।कान्तौ च योषित्कुसुमेषु पुंसिगातुस्तु गन्धर्वपिकालिषु स्यात् ॥ १९ ॥
उपजातिः
ऋषिर्वेदे वसिष्ठादौ चक्षुरादीन्द्रियेषु च ।ज्ञानवृद्धे क्षपणकेऽप्यृतुस्तु शिशिरादिषु ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsशिशिरादि
गर्भग्रहणयोग्ये च काले स्त्रीणां रजस्यपि ।ओघः परम्परायां स्याज्जलस्रोतसि सञ्चये ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
कक्षो भल्लूकवाच्यार्थे स्यादृषिर्मुनिवेदयोः ।ऋतुर्वसन्ते स्त्रीपुष्पयृषभो वृषभे मतः ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
तुरार्तवदीप्त्योश्च वर्षादिषट्सु पुंस्ययम् ।एतः कुर्वरवर्णे स्यादागते हरिणे क्वचित् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
ऊर्णा तन्तौ भ्रुवोरन्तरावर्तेऽव्यादिलोमसु ।ऋतं तथ्ये शिलोञ्छे च ऋतुर्गीष्मादिपुष्पयोः ॥ १८७७ ॥
अनुष्टुप्
ऋतु as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् शरद्धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत् । Amarakośa 3.3.180
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) नैगमस्नेहेऽप्यपह्नवः प्रोक्तो द्वेषेऽप्यनुशयः स्मृतः । सुरतेऽपि व्यवायः स्यान्नैगमश्च ऋतावपि ॥ ८१५ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.815
- धरणिकोश शरद्भद्रं सुखे च कल्याणे निन्दा कुत्सापवादयोः । सम्पल्लक्ष्म्यां गुणोत्कर्षे शरत्संवत्सरे ऋतौ ॥ Dharaṇikośa 17.1.3
- कोषकल्पतरु शरद्स्याच्छ्वभ्रेगतिगोचरेऽपि च गवां माने तथा गोष्पदं वर्षर्त्वोः शरदीरिता गिरिभृगुत्रासेषु नीवृद्भिदि । स्त्री म्लेच्छेऽपि दरन्मताथ च दृषत्पाषाणमात्रे स्त्रियां निष्पेषोपलकेऽथ पुंसि न भसद्वक्त्रे तथामाशये ॥ ३९ ॥ Koṣakalpataru 6.19.39
- कोषकल्पतरु शिशिरमल्लीप्रसूनेऽप्यजिरं तु न स्त्री कायेऽङ्गनेऽन्त्ये नरि दर्दुरे स्यात् । स्यादाशिरश्चाशरवद्धुताशे निशाचरेऽर्के शिशिरस्त्वृतौ ना ॥ ११ ॥ Koṣakalpataru 6.27.11
- कोषकल्पतरु प्रुष्वस्त्रियां विषायां न तु पुंसि शुण्ठ्यां लोके तु षण्ढे निखिलेऽन्यवच्च । प्रुष्वस्त्वृतौ भास्वति चाथ योषि- दम्भःकणेऽथाशनिगोऽपि शंवः ॥ ४ ॥ Koṣakalpataru 6.29.4
- नानार्थार्णवसंक्षेप व्रतक्ली त्वृतौ वत्सरे मासे विष्णावग्नौ धनान्नयोः । भुक्तौ कर्मणि चाथाह विधाने चापि सज्जनः ॥ ११७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1178
- नानार्थार्णवसंक्षेप नभस्नरेन्द्रस्तु नृपे मन्त्रवादिन्याह तु यादवः । विषवैद्येऽथ नभस ऋतौ व्योम्नि सरित्पतौ ॥ १०० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.100
- नानार्थार्णवसंक्षेप वसन्तजलोदराख्ये क्ली त्वप्सु प्रसवेऽत्रोक्तशाखिनः । वसन्तस्त्वृतुभेदे ना सुरभ्याख्ये त्रिषु त्वयम् ॥ १६२८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1628
- शब्दरत्नावली शरद्मेनादो दीनमार्जारमयूरच्छागलेषु च । विशदो धवले व्यक्रे शरत्स्त्री ऋतुवर्षयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.20
- त्रिकाण्डशेष सवनऋतौ स्नाने च सवनं मारणेऽपि समापनम् । स्यन्दनं स्रवणे ना तु रथे तिनिशपादपे ॥ २६९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.269
- वैजयन्ती शरद्शक्तिः कासूर्बलं लक्ष्मीः शरदावृतुवत्सरौ । शंका वितर्कभययोः श्रद्धास्तिक्याभिलाषयोः ॥ ३८ ॥ Vaijayantī 6.2.38
- वैजयन्ती व्रतवर्चोऽर्चीरूपविड्भाः सु वनं भास्यप्सु कानने । व्रतं विष्ण्वृतुवर्षेज्यातपोमासाग्निभुक्तिषु ॥ ३१ ॥ Vaijayantī 6.3.31