नाक
nākaपुं · masc.In 21 kośas: 27 synonym verses, 9 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
स्वर्गस्त्रिविष्टपं द्योदिवौ भुविस्तविषताविषौ नाकः ।गौस्त्रिदिवमूर्ध्वलोकः सुरालयस्तत्सदस्त्वमराः ॥ ८७ ॥देवाः सुपर्वसुरनिर्जरदेवतर्भुबर्हिर्मुखानिमिषदैवतनाकिलेखाः ।वृन्दारकाः सुमनसस्त्रिदशा अमर्त्याः स्वाहास्वधाक्रतुसुधाभुज आदितेयाः ॥ ८८ ॥गीर्वाणा मरुतोऽस्वप्ना विबुधा दानवारयः ।
आर्या
स्वर्गपुंत्रिविष्टपक्लीद्योस्त्रीदिव्स्त्रीभुविस्त्रीतविषपुंताविषपुंनाकपुंगोस्त्रीत्रिदिवक्लीऊर्ध्वलोकपुंसुरालयपुंअमरपुंदेवपुंसुपर्वन्पुंसुरपुंनिर्जरपुंदेवतपुंऋभुपुंबर्हिर्मुखपुंअनिमिषपुंदैवतपुंनाकिन्पुंलेखपुंवृन्दारकपुंसुमनस्पुंत्रिदशपुंअमर्त्यपुंस्वाहाभुज्पुंस्वधाभुज्पुंक्रतुभुज्पुंसुधाभुज्पुंआदितेयपुंगीर्वाणपुंमरुत्पुंअस्वप्नपुंविबुधपुंदानवारिपुं
genderपुंmasc.
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् ।नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ।विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderअindecl.
स्वः स्वर्गः सुरसद्म त्रिदशावासस्त्रिविष्टपं त्रिदिवम् ।द्यौर्गौरमर्त्यभुवनं नाकः स्यादूर्ध्वलोकश्च ॥ ३ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
फलोदयः सुरावासः स्वर्गो नाकस्त्रिविष्टपम् ।बुधायनं महायामदिवसावासभूमिका ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पर्यायान्मार्गपर्यायि दिगवस्थानमित्यपि ।सुरपर्यायलोकार्थो नाकः स्वर्गः स्वरव्ययम् ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्याच्छाटककुन्दुकयोर्नाकमञ्चकयोरपि ।विटङ्कशाकयोः सत्रा मेचकेन ततोऽपि च ॥ १४८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
स्वर्गोर्गौस्तविषवरो हताविषोर्ध्व-लोकाः स्युः सुरनिलयः सुपर्वलोकः ।पुंसि स्याद्रमति भुतिर्युतोऽप्यृभुक्षोनाकोऽस्त्री त्रिदिवयुतो दिवा सह द्यौः ॥ १ ॥
प्रहर्षिणी
genderपुंक्लीm. n.
बाधते प्रतिपदोक्तविधानंलिङ्गसंग्रहविधिं हि समस्तम् ।पुंसि नाम सभिदां निधि-नाक-भूभृदम्बुधि-मुखाग्नि-शराणाम् ॥ ३ ॥
स्वागता
genderपुंmasc.
नाकः पिनाकः स्तबको वलीकोवल्मीक आतङ्क-वितङ्क-तङ्काः ।व्यलीक-वैनीतक-तण्डकानिचण्डातकानीक-विशेषकाश्च ॥ ३३ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
एते घण्टादयः शब्दा स्त्रियां भवन्ति । प्रथमा[प्र]कृतिः स्त्रीलिङ्गमित्यर्थः । इयं घण्टा वाद्यविशेषः । इयं जटा केशविन्यासः । इयं सटा केशरः । इयं वसा मेदः । इयं शिफा कन्दः । अयं स्वर्गः नाकः । अयं त्रिदिवः स्वर्गादिनामत्वात्पुंस्त्वं त्रिविष्टपस्य प्राप्नोतीत्यत आह । त्रिविष्टपं स्यादुभयहीनम् । न स्त्री न पुमानित्यर्थः । इदं त्रिविष्टपं स्वर्गः ।संवत्सरगिरिमासार्णवर्त्तुदेवासुराभिधानानाम् ।नित्यं पुंयोगः स्याच्छरासिपङ्कारिनाम्नां च ॥ ३० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
स्वर्गे नाकत्रिलोकाग्र्यसुधावासबुधालयाः ।मन्दाकिनीधरो दिव्यः खपुरं तं नपुंसकम् ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुतोऽदितेस्तडिद्धन्वा सेन्द्रो देवः सुरोऽमरः ।स्वर्द्यौः स्वर्गोऽथ नाकश्च तद्वासस्त्रिदशो मतः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्रावणे मासि वर्षास्वप्यजयस्तु पठत्यमुम् ।वृद्धेऽपि त्रिषु तत्र स्यादथ नाको नृलिङ्गकः ॥ ६७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाकोर्ध्वलोकौ दिदिविर्दीदिविश्च सुरालयः ।देवा लेखाः सुपर्वाणः सुरनिर्जरनाकिनः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हस्तदन्तनखौष्ठान्धुगुच्छगुल्फपतद्ग्रहाः ।स्तननाककपोलारिरसवोलरथाः समाः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चषकफलककल्का मूलको मञ्चकोऽपिमरकमणिकटङ्का शाटकः पुस्तकश्च ।चरकसरकशूकानीकशुल्काश्च मुष्कःकटकफरकनाका मस्तको मुस्तकश्च ॥ १३० ॥
मालिनी
genderपुंक्लीm. n.
नाकोऽम्बरं विष्णुतीर्थं निर्मोकः कञ्चुकोऽपि च ।कर्बुरं नभसः सोमं व्योमनं पिच्छमस्त्रियाम् ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाको जीवन्तिका माला चावरोधः फलोदयः ।नभो गुलूची दुर्वारा दूर्वा चिन्तितकामदा ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
स्वः स्वर्गं त्रिदिवं नाकः सुरलोकस्त्रिविष्टपम् ।सुरालयश्चोर्ध्वलोको द्यौर्गौस्तविषताविषौ ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वर्गस्त्रिविष्टपं नाको देवलोकः सुरालयः ।त्रिदिवमूर्ध्वलोको गौर्द्योदिवौ द्युश्व दीदिविः ॥ ६५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्वरव्ययं देवलोक-सुरलोक-फलोदयाः ।स्वर्गावरोह-त्रिदिव-स्वर्लोक-नागमन्दराः ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 क (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
नाक-विष्णुपद-व्योम-नभं पुस्करमक्षरम् ।विहायसमनङ्गञ्च खमनन्तत्रिपिष्टपम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वर्गस्तु नाकस्त्रिदिवः सुरलोकः स्त्रियौ परे ।द्योदिवौ द्वे न त्रिषु स्वर्न द्वयोः स्यात् त्रिविष्टपम् ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अगः शुचिश्च चन्द्रे तु खगो मृग इतीर्यते ।राजा वृष्णिस्तथाऽऽकाशे नाकशब्दः प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वर्गो नाकः सुरावास ऊर्ध्वलोकः फलोदयः ।सौरिको भोगभूमिः स्त्री दिवि द्यौश्च त्रिविष्टपम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संवर्तः परिवर्तश्च हायने कथ्यतेऽम्बरे नाकः ।परिमाणेऽपि प्रस्थः सर्वात्मनि सर्वसन्नाहः ॥ ८०१ ॥
आर्या
meaningsअम्बर
सूर्येऽन्तरिक्षे तु स्वर्गेऽप्येनं केचिन्नृशण्डयोः ।पुत्रयोस्तु द्वयोर्नागः पुनर्ना नागकेसरे ॥ ६७६ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
नाक as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु अलीकधूमेन्द्रवोस्त्वजीवो ना स त्रिषूपहते मतः । कुण्डीकुलविभेदे तु चुलुकी शिशुमारके । अभीकः कवौ कामुकः क्रूरवाची विशेष्यायतोऽनीकमस्त्री रणेऽपि । अलीकालिके नाकभालानृतेषु स्मृते चाप्रियेऽथ व्यलीकं न योषित् ॥ ७९ ॥ Koṣakalpataru 6.1.79
- कोषकल्पतरु गोगौरर्वनाकक्रतुभेदरश्मि- दृग्धेनुलोमाशनिनीरभूषु । दिग्बाणवाणीवृषभेषु गस्तु गणेशगन्धर्वकगातृषु स्यात् ॥ ९० ॥ Koṣakalpataru 6.3.90
- कोषकल्पतरु दिवशम्यामलक्योरभयाशृगाल्यो- र्गौर्यां द्वयोनस्तु शुभे सुखे च । मोक्षे जले चाथ दिवं च नाके जीवः पुमान्प्राणिनि वृक्षभेदे ॥ ९६ ॥ Koṣakalpataru 6.29.96
- कोषकल्पतरु त्रिदिवनाके तु न स्त्री त्रिदिवः स्त्रियां तु [न]द्यन्तरे गोदुहि बल्लवः स्यात् । स्यात्सूपकारेऽपि हिडिम्बशत्रौ ना पल्लवः षिद्गगतोऽस्त्रियां तु ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.29.16
- कोषकल्पतरु तविषवाहद्विषि[86a]स्यान्महिषस्तथैव महत्यसौ स्त्री नृपतेः स्त्रियां च । स्यात्ताविषाभस्तविषः समुद्रे नाके च भेले व्यवसायकेऽपि ॥ ५७ ॥ Koṣakalpataru 6.30.57
- नानार्थार्णवसंक्षेप द्योत्विड्ज्वालादीप्तिशोभासु तृट् तु वाञ्छापिपासयोः । द्वार्द्वारोपाययोरुक्ता द्योशब्दः स्वर्गनाकयोः ॥ ५४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.1.54
- नानार्थार्णवसंक्षेप तविषस्तम्बे जलोद्भवे ना तु तविषः सिन्धुनाकयोः । बले च स्त्री तु तविषी स्याद्वात्यादेवकन्ययोः ॥ ८३६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.836
- परमानन्दीयनाममाला दिवइन्द्रिये वासराकाशनाकेष्वथ दया कृपा । दायो दाने पितुर्वित्ते यौतकान्वययोरपि ॥ २३७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.16.237
- शब्दरत्नावली वल्मीकवल्मीको रोगभेदे ना तथा नाकौ च न स्त्रियाम् । बन्धूकः पीतशाले स्यात् बन्धूकं बन्धूजीवके ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.110
- त्रिकाण्डशेष ककुलकौ नाककाकेन्दू क आत्मा च सुखं च कम् । पेचके स्त्रीजिते काकरुको कौलेयकः शुनि ॥ १० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.10
- त्रिकाण्डशेष खोलकनीचेऽपि क्षुल्लको मूर्धत्राणौ नाकौ च खोलकः । चौरोन्दुरू च खनकौ गोलकौ मणिजारजौ ॥ १७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.17
- त्रिकाण्डशेष अम्बरनाकेऽतिगन्धद्रव्ये च स्यादऽस्रं रुधिराश्रुणोः । प्रस्तावेऽवसरो वर्षे चौष्ठे नीचेऽपि चाधरः ॥ ३२७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.327
- वैजयन्ती वेष्टवीर्यं पराक्रमे रेतस्यन्नमाहात्म्ययोरपि । वेष्टं ब्रह्मणि नाके च शल्के शकलवल्कले ॥ ३२ ॥ Vaijayantī 6.3.32
- वैजयन्ती कारुजकलमोंऽकुरलेखन्योः कठाकुः खगशिल्पिनोः । कारुजः कलभे नाके क्षवथुः क्षुतकासयोः ॥ १८ ॥ Vaijayantī 7.1.18