रिपु

ripuपुं · masc.

In 18 kośas: 18 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 11 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 3.729 · p. 30

षण्ढे वर्षवरः शत्रौ प्रतिपक्षः परो रिपुः ।शात्रवः प्रत्यवस्थाता प्रत्यनीकोभियात्यरी ॥ ७२८ ॥दस्युः सपत्नोऽसहनो विपक्षो द्वेषी द्विषन्वैर्यहितो जिघांसुः ।दुर्हृत्परेः पन्थकपन्थिनौ द्विट्प्रत्यर्थ्यमित्रावभिमात्यराती ॥ ७२९ ॥

अनुष्टुप्

genderपुंmasc.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह क्षत्रियवर्गः Amarakośa 2.8.11

रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥ १० ॥द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥ ११ ॥

अनुष्टुप्

रिपुपुं वैरिन्पुं सपत्नपुं अरिपुं द्विषत्पुं द्वेषणपुं दुर्हृद्पुं द्विष्पुं विपक्षपुं अहितपुं अमित्रपुं दस्युपुं शात्रवपुं शत्रुपुं अभिघातिन्पुं परपुं अरातिपुं प्रत्यर्थिन्पुं परिपन्थिन्पुं

genderपुंmasc.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.455 · p. 52

अभियातिररातिरमित्ररिपू,प्रतिपक्षविपक्षविरोध्यरयः ।अहितोऽसहनश्च जिघांसुरिति,प्रथिताः परिपन्थिपरासुहृदः ॥ ४५५ ॥

तोटकम्

अभियातिपुं अरातिपुं अमित्रपुं रिपुपुं प्रतिपक्षपुं विपक्षपुं विरोधिन्पुं अरिपुं अहितपुं असहनपुं जिघांसुपुं परिपन्थिन्पुं परासुहृद्पुं

genderपुंmasc.

बालप्रबोधिका Bālaprabodhikā · नत्कीर द्वादशोपदेशः Bālaprabodhikā 12.212 · p. 85

स्त्रीप्रियो वञ्चुलः शोके कङ्केलिः कर्णपूरकः ।अङ्कोले निचुलोऽपि स्याद्रसाले वरुणो रिपुः ॥ २१२ ॥

अनुष्टुप्

स्त्रीप्रियपुं वञ्चुलपुं अशोकपुं कङ्केलिपुं कर्णपूरकपुं अङ्कोलपुं निचुलपुं रसालपुं वरुणपुं रिपुपुं

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ वनौषधिवर्गः Koṣakalpataru 2.3.48 · p. 248

अमित्रः शात्रवः शत्रुर्द्विट् द्विषन्द्वेषणो रिपुः ।परिपन्थी प्रत्यनीकः प्रतीपः परिपन्थिकः ॥ ४८ ॥

अनुष्टुप्

अमित्रपुं शात्रवपुं शत्रुपुं द्विष्पुं द्विषत्पुं द्वेषणपुं रिपुपुं परिपन्थिन्पुं प्रत्यनीकपुं प्रतीपपुं परिपन्थिकपुं

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ पुंलिङ्गाधिकारः Koṣakalpataru 4.1.4 · p. 94

आत्म-मेघ-तरि-कूप-रिपूणांनिभ( ? )गाङ्गि-किरणासि-कफानाम् ।वृक्ष-तण्डुल-समास-कन्दुक-प्रोन्दुकाशनि-कपर्द-विषाणाम् ॥ ४ ॥

metre not recognisednearly स्वागता: pāda 2, syllable 1 नि (wrong syllable)

आत्मन्पुं मेघपुं तरिपुं कूपपुं रिपुपुं निभपुं गाङ्गिपुं किरणपुं असिपुं कफपुं वृक्षपुं तण्डुलपुं समासपुं कन्दुकपुं प्रोन्दुकपुं अशनिपुं कपर्दपुं विषपुं

genderपुंmasc.

लिङ्गविशेषविधि Liṅgaviśeṣavidhi · वररुचि Liṅgaviśeṣavidhi 31 · p. 9

अभिधानशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । संवत्सराभिधायिनां शब्दानां संवत्सरपर्यायाणां च । गिर्यादिपर्यायाणां च । पुंयोगः स्यादित्यर्थः । तद्यथा अयं संवत्सरः हायनोऽब्द इत्यादि । अयं गिरिः पर्वतः धरः शैल इत्यादि । मासाभिधायिनाम् । अयं मासः द्विपक्षः । मासविशेषोऽपि अयं चैत्रः वैशाखः ज्येष्ठः आषाढ इत्यादि । अर्णववाचिनाम् । अयमर्णवः समुद्रः सागरः पारावारः सरित्पतिरित्यादि । अयमृतुः वसन्तः ग्रीष्मः ।देववाचिनाम् । देवः सुरः । असुरवाचिनाम् । असुरः दैत्यः । शराभिधायिनाम् । शरः काण्डः । अयमसिः खड्गः मण्डलाग्रः । अयं पङ्कः कर्दमः जम्बालः । अयमरिः शत्रुः वैरी रिपुः विपक्ष इत्यादि ।भाष्कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रि[स्त्री]यामीषिका च ।विद्युद्दिग्भूम्यभिधानं वल्ली सरितां च विज्ञेयम् ॥ ३१ ॥

metre not recognised

genderपुंmasc.

नाममालिका Nāmamālikā · भोज भूम्यादिनामधेयप्रकरणम् Nāmamālikā 3.161 · p. 28

शत्रुर्दस्युरमित्रोऽरिररातिरहितो द्विषत् ।द्वेषणः प्रत्यनीको द्विड्जिघांसुर्हिंसनो रिपुः ॥ १६१ ॥

अनुष्टुप्

शत्रुपुं दस्युपुं अमित्रपुं अरिपुं अरातिपुं अहितपुं द्विषत्पुं द्वेषणपुं प्रत्यनीकपुं द्विष्पुं जिघांसुपुं हिंसनपुं रिपुपुं

genderपुंmasc.

नाममाला Nāmamālā (Dhanañjaya) · धनञ्जय Nāmamālā (Dhanañjaya) 44 · p. 22

वैर्यारातिरमित्रोऽरिर्द्विट् सपत्नो द्विषद्रिपुः ।भ्रातृव्यो दुर्जनः शत्रुर्दुष्टो द्वेषी खलोऽहितः ॥ ४४ ॥

अनुष्टुप्

वैरिन्पुं अरातिपुं अमित्रपुं अरिपुं द्विष्पुं सपत्नपुं द्विषत्पुं रिपुपुं भ्रातृव्यपुं दुर्जनपुं शत्रुपुं दुष्टपुं द्वेषिन्पुं खलपुं अहितपुं

genderपुंmasc.

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास चतुर्थः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 4.349 · p. 145

घट्टशुल्कावुभौ तुल्यौ अरिशत्रू द्विषन्रिपुः ।विपक्षोऽसहनो दस्युर्द्विड्द्वेषी शात्रवोऽपि च ॥ ३४९ ॥

अनुष्टुप्

घट्टपुं शुल्कपुं अरिपुं शत्रुपुं द्विषत्पुं रिपुपुं विपक्षपुं असहनपुं दस्युपुं द्विष्पुं द्वेषिन्पुं शात्रवपुं

genderपुंmasc.

पञ्चतत्त्वप्रकाश Pañcatattvaprakāśa · वेणीदत्त मनुष्यमरीचिः Pañcatattvaprakāśa 1.1.31 · p. 3

शत्रुर्वैरी सपत्नोऽरिर्द्वेषणो दुर्हृदो द्विषत् ।द्विट्विपक्षोऽहितोऽराति[भि]रमित्रं सख्यहा रिपुः ॥ ३१ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 भि]र (syllable split)

शत्रुपुं वैरिन्पुं सपत्नपुं अरिपुं द्वेषणपुं दुर्हृद्पुं द्विषत्पुं द्विष्पुं विपक्षपुं अहितपुं अरातिपुं अमित्रपुं सख्यहन्पुं रिपुपुं

genderपुंmasc.

शारदीयाख्यनाममाला Śāradīyākhyanāmamālā · हर्षकीर्ति राजवर्गः Śāradīyākhyanāmamālā 3.2.20 · p. 36

अरिर्वैरी रिपुः शत्रुर्विपक्षो द्विट् द्विषत्परः ।प्रत्यर्थी प्रत्यवस्थाता सपत्नः शात्रवोऽहितः ॥ २० ॥

अनुष्टुप्

अरिपुं वैरिन्पुं रिपुपुं शत्रुपुं विपक्षपुं द्विष्पुं द्विषत्पुं परपुं प्रत्यर्थिन्पुं प्रत्यवस्थातृपुं सपत्नपुं शात्रवपुं अहितपुं

genderपुंmasc.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.1190 · p. 186

विपक्षः प्रत्यवस्थाता सपन्थः परिपन्थकः ।प्रत्यर्थी परिपन्थी च प्रतिपक्षः रिपुः पुनः ॥ ११९० ॥

अनुष्टुप्

विपक्षपुं प्रत्यवस्थातृपुं सपन्थपुं परिपन्थकपुं प्रत्यर्थिन्पुं परिपन्थिन्पुं प्रतिपक्षपुं रिपुपुं

genderपुंmasc.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.1009 · p. 186

अरिर्वैरी जिघांसुश्च रिपोर्नामानि मन्यते ।

अनुष्टुप्

अरिपुं वैरिन्पुं जिघांसुपुं रिपुपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश ब्रह्मवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 3.6.170 · p. 123

परिपन्थिः रिपुर्वैरी घातकामित्रदस्यवः ।द्वेषी द्विट् शात्रवोऽरातिरभिधाती च विद्विषः ॥

अनुष्टुप्

परिपन्थिन्पुं रिपुपुं वैरिन्पुं घातकपुं अमित्रपुं दस्युपुं द्वेषिन्पुं द्विष्पुं शात्रवपुं अरातिपुं अभिघातिन्पुं विद्विष्पुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण क्षत्रियाध्यायः Śabdaratnākara 3.3.1283 · p. 156

विमताहितशात्रववैरिरिपुद्विषतो द्विडरात्यभिधात्यरयः ।प्रत्यनीकप्रतिद्वन्द्विप्रत्यवस्थातृदस्यवः ।द्वेष्यानिष्टप्रतिस्पर्धिप्रत्यवस्कन्दिनोऽपि च ॥ १२८३ ॥

तोटकम्two metres in one verse

विमतपुं अहितपुं शात्रवपुं वैरिन्पुं रिपुपुं द्विषत्पुं द्विष्पुं अरातिपुं अभिघातिन्पुं अरिपुं प्रत्यनीकपुं प्रतिद्वन्द्विन्पुं प्रत्यवस्थातृपुं दस्युपुं द्वेष्यपुं अनिष्टपुं प्रतिस्पर्धिन्पुं प्रत्यवस्कन्दिन्पुं

genderपुंmasc.

तन्त्राभिधान Tantrābhidhāna · अज्ञात भूतडामरतन्त्रोक्तबीजाभिधान Tantrābhidhāna 10.23 · p. 62

कोधाख्यो हूं तनुत्रश्च शस्त्रादौ रिपुसंज्ञकः ॥हूं॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

क्रोधपुं हूम्अ तनुत्रक्ली रिपुपुं

genderपुंmasc.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश क्षत्रियाध्यायः Vaijayantī 3.7.41 · p. 107

द्वेषणः प्रत्यनीको द्विड् जिघांसुर्हिंसनो रिपुः ।सपत्नोऽसहनो वैरी दूषकः शात्रवः परः ॥ ४१ ॥

अनुष्टुप्

द्वेषणपुं प्रत्यनीकपुं द्विष्पुं जिघांसुपुं हिंसनपुं रिपुपुं सपत्नपुं असहनपुं वैरिन्पुं दूषकपुं शात्रवपुं परपुं

genderपुंmasc.

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1110 · p. 137

चतुर्थ्यां च नवम्यां च चतुर्दश्यां तिथौ पृथक् ।रिक्ता स्त्री रिपुशब्दस्तु शत्रौ ना त्रि तु चोरके ॥ १११० ॥

अनुष्टुप्

meaningsशत्रु चोरक

रिपु as a meaning in nānārtha verses

धरणिकोश परपरोऽभ्यासे रिपौ श्रेष्ठे दूरेऽथ केवले परम् । धरा भूभिर्धराः शैलाः कर्पासतूलको धरः ॥ Dharaṇikośa 26.2.2
धरणिकोश कल्लोलपेशलं चतुरे चारौ पुद्गलो वपुरात्मनोः । कल्लोलौ रिपूल्लोलौ सरलौ वृद्धपापकौ ॥ Dharaṇikośa 27.1.6
कोषकल्पतरु भ्रातृव्यविद्वद्भिः कथितः श्वशुर्य इति च भ्रातृव्य उक्तो रिपौ स्याद्भ्रातुस्तनयेऽथ पूतिकरजे प्रोक्तः प्रकीर्यः पुमान् । भेद्याभो विनिकीर्यकेऽथ सुरभेर्भावे मनोज्ञस्य च सौरभ्यं गुणगौरवे निगदितं नेपथ्यमुक्तं बुधैः ॥ ७१ ॥ Koṣakalpataru 6.26.71
कोषकल्पतरु वृत्रमासेऽद्रिभेदे च पुमानथ स्याद् वृत्रो रिपौ दानवशक्रयोश्च । ध्वान्ते घने पर्वतवाचकोऽथ सत्रं वने वाससि कैतवे च ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.27.30
कोषकल्पतरु शात्रवना संश्रवक्लेशनयोर्वचःस्थे त्रये रिपौ शात्रव आदिलिङ्गः । भावे गणे च द्विषतां द्वयोनो- ऽथो माधवः केशवराधमासोः ॥ २३ ॥ Koṣakalpataru 6.29.23
नानार्थार्णवसंक्षेप दस्युतेषु ना तु रिपौ त्रिस्तु तस्करेऽथ द्रवत् त्रिषु । पलायके द्रावके च द्रवन्ती तु स्त्रियामियम् ॥ ५८१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.581
नानार्थार्णवसंक्षेप अहितअहिंसितेऽप्यहिंसायां पुनः क्लीबेऽहितः पुनः । ना रिपौ त्रि त्वपथ्येऽथ स्यादषाढा स्त्रियामियम् ॥ ३९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.39
नानार्थार्णवसंक्षेप जीवदमेदासंज्ञौषधीभेदे टाबन्ता स्यादना पुनः । जीवना जीवयत्यर्थे जीवदस्तु रिपौ पुमान् ॥ ८०६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.806
परमानन्दीयनाममाला छित्वरछगलाख्या पुटे मेषे नीलिकारञ्जितांशुके । छगली चौषधीभेदे छित्वरो रिपुधूर्तयोः ॥ १९३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.12.193
शब्दरत्नावली दस्युभेषजे द्रुविकारे च भव्ये भाविनि वाच्यवत् । दस्युश्चौरे रिपौ पुंसि महासाहसिकेऽपि च ॥ दायः सोल्लुण्ठभाषायां भक्तव्यपितृवस्तुति । दाने च हरणे स्थाने खण्डनेऽपि च कुत्रचित् ॥ दिव्यं लवङ्गे स्त्रीधात्र्यां चारौ दिविभवे त्रिषु । दूष्यं वस्त्रगृहे क्लीबं दूषणीये तु वाच्यवत् ॥ दूत्यं दूतस्वभावे च भावे कर्मणि न द्वयोः । दैत्योऽसुरे स्त्रियां गन्धकूट्यां चण्डौषधावपि ॥ धन्याधात्र्यामामलक्यां धन्यं पुत्रवति त्रिषु । धान्यं त व्रीहिधन्याकनीवारादिषु द द्वयो ॥ धिष्ट्यं स्थाने गृहे शक्तावृक्षे च न द्वयोः । नाट्यं तौर्यत्रिके लास्ये ताण्डवेऽपि च न द्वयोः । नित्यन्तु सतते क्लीबं शाश्वते त्रिषु कीर्त्यते ॥ पथ्या स्त्रियां हरीतक्यां हिते पथभवे त्रिषु । पद्यं श्लोके तु शूद्रे ना स्त्रियां पद्या तु वर्त्मनि ॥ पाक्यं विड्लवणे क्लीबं यवक्षारे भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.18
शब्दरत्नाकर भ्रातृव्यकरिण्यां कुलटायां च भ्रातृव्यो भ्रातृजे रिपौ । भवनं जन्मगृहयोः भुवनं जगदम्भसोः ॥ २१४० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2140