अक्षर
akṣaraक्ली · neut.In 18 kośas: 24 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 18 as a meaning of another word.
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नाराचो लोहनालोऽस्त्रसायकोऽसिस्तु सायकः ॥ १४२ ॥श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजाकरः ।धर्मपालोऽक्षरो देवस्तीक्ष्णकर्मा दुरासदः ॥प्रसङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवङ्करः ।करपालो विशसनस्तीक्ष्णधारो विषाग्रजः ॥धर्मप्रचारो धाराङ्गो धाराधरकरालिकौ ॥ १४३ ॥चन्द्रभासश्च शस्त्रोऽथ क्षुर्यस्त्री कोशशायिका ।पत्त्रं च धेनुका पत्त्रपाले तु हुलमातृका ॥ १४४ ॥कुट्टन्ती पत्त्रफलाथ शक्तिः कासूर्महाफला ।अष्टतालायता सा च पट्टिसस्तु खुरोपमः ॥ १४५ ॥लोहदण्डस्तीक्ष्णधारो दुःस्फोटाराफलौ समौ ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 फ (wrong syllable)
नाराचपुंलोहनालपुंअस्त्रसायकपुंअसिपुंसायकपुंश्रीगर्भपुंविजयपुंशास्तृपुंव्यवहारपुंप्रजाकरपुंधर्मपालपुंअक्षरपुंदेवपुंतीक्ष्णकर्मन्पुंदुरासदपुंप्रसङ्गपुंरुद्रतनयपुंमनुज्येष्ठपुंशिवङ्करपुंकरपालपुंविशसनपुंतीक्ष्णधारपुंविषाग्रजपुंधर्मप्रचारपुंधाराङ्गपुंधाराधरपुंकरालिकपुंचन्द्रभासपुंशस्त्रपुंक्षुरीस्त्रीअस्त्रीस्त्रीकोशशायिकास्त्रीपत्त्रक्लीधेनुकास्त्रीपत्त्रपालपुंहुलमातृकास्त्रीकुट्टन्तीस्त्रीपत्त्रफलास्त्रीशक्तिस्त्रीकासूस्त्रीमहाफलास्त्रीपट्टिसपुंदुःस्फोटपुंआराफलपुं
genderपुंmasc.
कैवल्यं निर्वाणं निःश्रेयसममृतमक्षरं ब्रह्म ।अपुनर्भवोऽपवर्गो मुक्तिर्मोक्षो महानन्दः ॥ १२४ ॥
आर्या
genderक्लीneut.
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पूरुषश्चाक्षरः कविः ।अन्तर्यामीश्वरो देही जीवोऽजो बहुलोऽतनुः ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्मास्त्रियां कः स एष पुमर्थः प्रकृतिः स्त्रियाम् ।स्वः षण् प्रधानमव्यक्तमक्षरं बहुधातुकम् ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निर्वाणमपि कैवल्यमक्षरं च महासुखम् ।अथ स्युः पञ्च भूतानि व्योमेराग्न्यम्बुभूमयः ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्लीबेऽक्षरं तु वर्णोर्णो ग्रन्थो द्वात्रिंशदक्षरी ।अपि प्रबन्धः सन्दर्भः सूत्रं सूचनकारि यत् ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परात्मा भगवान् हंसः पुरुषः स्यादजोऽव्ययः ।स्यादौपनिषदस्तत्त्वं ब्रह्माऽद्वैतं तद[2b]क्षरम् ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
मोक्षः स्यादपुनर्भवोऽपि च महानन्दोऽपवर्गस्तथादुःखौघप्रलयो महोदयद्रहः स्त्री निर्वृतिः सिद्धिवत् ।मुक्तिर्ब्रह्म नपुंसकेऽमृतशिवश्रेयांसि निःश्रेयसम्निर्वाणं सुखमक्षरं च कथितं कैवल्यमुच्चैःपदम् ॥ ३३ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्: pāda 2, syllable 10 य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
त्रिष्वार्थिकं तथार्थ्यं च भवेदर्थान्वितं हि यत् ।* * * * * * * * वर्णोऽस्त्र्यक्षरमन्तिमे ।अचः स्वरा व्यञ्जनं हल् वर्गाः स्पर्शास्तथोहितः ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
अक्षरमजिरमुशीरंचीवर-चीरे तथैव काश्मीरम् ।जर्जर-कुटीर-वल्लरकर्बुर-कादम्बरोशीरम् ॥ ८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
एते शब्दाः स्त्रियांभवन्ति । इयमीर्ष्याऽसूया । रुचिर्दीप्तिः अभिलाषो वा । स्फुलिङ्गा अग्निकणाः । शय्या शयनीयम् । निःश्रेणी अधिरोहणी । कोटिः सङ्ख्या । कुटी गृहम् । वाणी वाक् । पेशी मांसपिण्डी । वरूथिनी सेना । कुथा उर्णाकृता । नाडिका कालपरिमाणम् । कन्था जीर्णवासःप्रावरणम् ।नाड्युपपदं व्रणं पुंसि वृक्षजनपांसुकन्दुककलशाश्च ।पञ्जरपलितद्वन्द्वाक्षराणि विद्यादितरजातौ ॥ ६२ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
उशीरमक्षरं चैव सिन्दूरशिबिरोदरम् ।यवसं तरसं मत्सं विसमर्पिशकिल्बिषे ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्यात्परेष्टिः शतधृतिर्हेमाङ्गो द्रुघणोऽपि च ।अक्षरः करणं प्राणो विराड्गोपतिगोमुखौ ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बभ्रुर्दक्षः शुचिः प्राणः प्रलम्बो भृगुरित्यपि ।वृषाङ्कः शम्बरः शङ्कुः केदारोऽक्षर एव च ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्णःशब्दोऽक्षरं वर्णः श्लोकः पद्यं सुभाषितम् ।मसीधेनुर्मषीपात्रं लेखनी वर्णतूलिका ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निर्वाणं निर्वृतिः शान्तिः सर्वदुःखक्षयः शिवः ।निर्याणमपवर्गश्चाऽक्षरं चेति शिवाभिधाः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
श्रीगर्भस्तीक्ष्णकर्मा च शस्त्रः कौक्षेयकोऽक्षरः ।व्यवहारश्च देवोऽसिः विजयश्च विषाग्रजः ॥ १२८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाक-विष्णुपद-व्योम-नभं पुस्करमक्षरम् ।विहायसमनङ्गञ्च खमनन्तत्रिपिष्टपम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बद्धदर्भा देवयष्टिश्चर्या त्वीर्यापथे स्थितिः ।व्रज्याटाट्याटनं क्लीबे त्वक्षरं वर्णमस्त्रियाम् ॥ १२४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गायत्री-बीजपञ्चांशौ मन्त्रविद्याप्रसूः प्रभुः ।अक्षरं मातृकासूश्चानादिरद्वैत-मोक्षदौ ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुनाभिः स्याद्विहायस्तु खं भरुन्मेघवर्त्म च ।अक्षरं चाथ
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
क्लीबे कलत्रविषबीजकुटुम्बरत्नतल्पोक्थकुङ्कुमप्रवीणतृणाक्षराणि ।शृङ्गादपीठगृहभेषजपृष्ठकिण्वदैवाण्डभाण्डचिवुकोडुपसाहसानि ॥ ६ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
genderक्लीneut.
असदक्षरमव्यक्तं तमः सदसदात्मकम् ।अलिंगं गुणसामान्यं गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ॥ १६२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अक्षर as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् वर्णवर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे । Amarakośa 3.3.94
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) वर्णशुक्लादौ ब्राह्मणादौ च शोभायामक्षरे व्रते । गीतक्रमे स्तुतौ वेषे वर्णशब्दं प्रचक्षते ॥ ८६० ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.860
- धरणिकोश वर्णवर्णो गुणाक्षरयशःशुक्लादिब्राह्मणादिषु । कुथास्तुत्यनुलेपेषु वर्णे स्याद्भेदरूपयोः ॥ Dharaṇikośa 14.3.9
- धरणिकोश आभिनिष्ठानमहारजनमाख्यातं कुसुम्भे काञ्चनेऽपि च । आभिनिष्ठान इत्येषोऽक्षरे विसर्जनीयके ॥ Dharaṇikośa 19.2.94
- नानार्थार्णवसंक्षेप शब्दवेषः क्रियायामाकल्पे वेणुर्वंशद्रुमे नृपे । शब्दोऽक्षरे यशोगीत्योर्वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ ॥ ११६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.116
- नानार्थार्णवसंक्षेप वर्णवर्णस्त्वक्षर एवास्त्री केषांचिदपरे पुनः । विलेपने प्रकारे च शोभायां चास्त्रियां विदुः ॥ ११५५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1155
- शब्दरत्नावली मातृकामामकं स्यात् त्रिषु स्वीये भवेत् पुंसि च मातुले । मातृका जननी धात्री देवी भेदगृहाक्षरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.121
- शब्दरत्नावली वर्णपुमांस्तु न स्त्रियां रूपभेदाक्षरविलेपने । वारणो दैत्यान्तरे काण्डे केवले गोस्तनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.15
- शब्दरत्नावली फफकारश्चाक्षरे ख्यातस्तथा झञ्झासमीरणे । फः कोपे फाश्चसन्तापे तथा निष्फलभाषणे ॥ Śabdaratnāvalī 7.22.1
- शब्दरत्नाकर वर्णकीर्तौ स्तवेऽक्षरे त्वस्त्री प्रकारालेपभाःसु च । वीरोऽग्नौ तनये शूरे शक्रे स्कन्दकुबेरयोः ॥ १९९९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1999
- शब्दरत्नाकर शब्दशब्दः कीर्तौ ध्वनौ वाक्ये श्रवणेऽक्षरगीतयोः । स्यादध्वदेयजामातृदेययोः शुल्कमस्त्रियाम् ॥ २०१५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2015
- तन्त्राभिधान ओआप्यायनी चोर्ध्वदन्तो लक्ष्मीर्वाणी सु(मु)खी द्विजः । उद्देश्यदर्शकस्तीव्रः कैलासो वसुधाक्षरः ॥ ४३ ॥ Tantrābhidhāna 2.14.43
- तन्त्राभिधान फउमा विहङ्गमः कालः कुब्जिनी प्रिय-पावकौ । प्रलयाग्निर्नीलपादोऽक्षरः पशुपतिः शशी ॥ १२६ ॥ Tantrābhidhāna 2.39.126
- तन्त्राभिधान सप्रकृतिरीश्वरः शुद्धः प्रभा श्वेतः कुलोज्ज्वलः । दक्षपादोऽमृतं ब्राह्मी परमात्मा परोऽक्षरः ॥ १६० ॥ Tantrābhidhāna 2.49.160
- तन्त्राभिधान फझञ्झावाते फ-कारः स्यादक्षरे च प्रकीर्त्तितः । कोपे फिश्च समाख्यातस्तथा निष्फलभाषणे ॥ २५ ॥ Tantrābhidhāna 3.25
- वैजयन्ती शब्दशब्दोऽक्षरे यशोगीत्योर्वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ । शंकुः पत्रसिराजाले कीलेऽस्त्रे मेढ्रसंख्ययोः ॥ ५९ ॥ Vaijayantī 6.1.59
- वैजयन्ती वर्णवर्णो नीलादिविप्राद्योः कीर्तौ गीतिक्रमे स्तुतौ । कुथे वृतेऽक्षरे त्वस्त्री प्रकारे लेपशोभयोः ॥ ७० ॥ Vaijayantī 6.5.70
- वैजयन्ती व्यञ्जनव्यञ्जनं श्मश्रुनिष्ठानचिह्नेष्ववयवेऽक्षरे । वृद्धत्वे वृद्धसंघाते वृद्धकर्मणि वार्द्धकम् ॥ ३० ॥ Vaijayantī 7.3.30