पाताल
pātālaक्ली · neut.In 21 kośas: 30 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
स्याद्गोमुखो महायक्षस्त्रिमुखो यक्षनायकः ॥ ४१ ॥तुम्बरुः कुसुमश्चापि मातङ्गो विजयोऽजितः ।ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखपातालकिंनराः ॥ ४२ ॥गरुडो गन्धर्वो यक्षेट् कुबेरो वरुणोऽपि च ।भृकुटिर्गोमेधः पार्श्वो मातङ्गोऽर्हदुपासकाः ॥ ४३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्ध (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 मे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
नोदधिघनवाततनुवातनभःस्थिताः ॥ १३५९ ॥रत्नशर्करावालुकापङ्कधूमतमःप्रभाः ।महातमःप्रभा चेत्यधोधो नरकभूमयः ॥ १३६० ॥क्रमात्पृथुतराः सप्ताथ त्रिंशत्पञ्चविंशतिः ।पञ्च पञ्चदश त्रीणि लक्षाण्यूनं च पञ्चभिः ॥ १३६१ ॥लक्षं पञ्चैव नरकावासाः सीमन्तकादयः ।एतासु स्युः क्रमेणाथ पातालं वडवामुखम् ॥ १३६२ ॥बलिवेश्माधोभुवनं नागलोको रसातलम् ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 धो (wrong syllable)
genderक्लीneut.
जले दिव्यमिरा सेव्यं कृपीटं घृतमङ्कुरः ।विषं पिप्पलपातालमलिलानि च कम्बलम् ॥ १६२ ॥पावनं षड्रसं चापि पल्लूरं तु सितं पयः ।किट्टिमं तदतिक्षारं शालूकं पङ्कगन्धिकम् ॥ १६३ ॥अन्धं तु कलुषं तोयमतिस्वच्छं तु काचिमम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अधोभुवनं पातालं बलिसद्म रसातलम् ।नागलोकोऽथ कुहरं शुषिरं विवरं बिलम् ॥ १ ॥छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वडवामुखं पातालं वैरोचननिकेतनम् ।तथाधोभुवनं प्रोक्तं नागलोको रसातलम् ॥ ६२३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 खं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अधोभुवनपातालं बलिसद्म रसातलम् ।नागलोकः पुनर्नाकुः नागवास्तु च भोगिभूः ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
द्रीप-रविवाह-पाताल-शक्रवाहमुख-दुर्गति-समुद्राः ।श्रीपार्श्वचिह्नफणिफल(ण)-तत्त्व-क्षेत्रा-ऽनलज्वालाः ॥ १६ ॥
आर्या
genderक्लीneut.
विक्रमं त्रिश्च दुश्चिक्यं चतुर्थं हि बुकं जलम् ।जननी मातृपातालं बन्धुतूर्यं सुखं सुहृत् ॥ ४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वनं पवित्रममृतं कंवलं कं कुलीनसम् ।पानीयं पिप्पलं पीथं पातालं सर्वतोमुखम् ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अधोभुवनपातालवलिसद्मार्थकानि तु ।वडवामुखपर्यायं रसापर्यायतस्तलम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
महारसाभ्यां च तलं पातालं स्युरमूनि षण् ।तत्र स्युस्त्रिषु सत्त्वेऽमी स्यात्क्लीबे तमसं तमः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चामरक्रूरदूराणां स्यात्कलेवरवेरयोः ।खुरोलूखलपातालयौतवानां दिवस्य च ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पातालं बलिसद्माधोभुवनं वाडवोऽस्त्रियाम् ।रसातलं नागलोकोऽधोलोकोऽप्यव्ययं त्वधः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
न्याय्ये वरं सारमजस्रवास्रेवीरं तथा भ्रामरमृक्षरं च ।उलूखलं गुग्गुलुवाच्यथौ[229b]र्वेपातालमुक्तं खलमप्यवन्याम् ॥ १० ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 1, syllable 1 उ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
एते स्त्रीलिङ्गे उदिताः कथिताः । इयं शाला गृहविशेषः । माला स्रक् । दोला क्रीडासाधनम् । वेला कूलं समुद्रस्य । फेला भक्तोच्छिष्टं धानाश्च । शिला अश्मा । तुला पलशतानुमानम् । लीला अतिरसकोविदश्च । सेना हस्त्यश्वपदातिसमुदायः । पालिः पङ्क्तिप्रदेशः । बलिः करः उपहारः । दद्रुः कुष्ठविशेषः । वागुरा मृगबन्धनी रज्जुः ।पातालजालमलखलकपालशैवालशीलनालानिचीरचीवरवियन्ति च विद्धि तृतीयाप्रकृतिकानि ॥ ३७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
शुषिरं विवरं रन्ध्रं छिद्रं गर्ता च गह्वरम् ।श्वभ्रं रस्यं च पातालं नरकं यान्त्यमेधसः ॥ १९० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विष्टिराजूर्यातना तु कारणा तीव्रवेदना ।पुंसलिङ्गस्तथा नागलोकः पातालमुच्यते ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
किण्वं दिवं सान्त्वमुलूखलं चपातालसत्त्वे वृशविश्वशीर्षम् ।मन्दाक्षपीयूषमहानसानिकासीससंयज्जगदर्पिषाणि ॥ ९८ ॥
इन्द्रवज्रा
genderक्लीneut.
पातालं बडबं श्वभ्रमधोभुवनमित्यपि ।जललोकश्चान्धकं च नागलोको रसातलम् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रसातलं बलिग्रहं पातालं शेषवेशनम् ।तलातलाधोभुवने नागलोकोऽहिभूमिका ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ग्र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखः पातालकिन्नरौ ।यक्षौ गरुडगन्धर्वौ यक्षेन्द्रश्च कुबेरकः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिप्पलं पिष्पलं चैव नलिनं मलिनं तथा ।पातालं पावनं चापि कृपीटं कम्बलं पुनः ॥ १८५८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पातालं नागलोकश्च बलिवेश्म रसातलम् ।वडवामुखमाख्यातमधोभुवनमित्यपि ॥ २४७७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अधोऽव्ययन्तु पातालं नागलोको रसातलम् ।बलिसद्मोरगस्थानमधोभुवनमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् ।तलं सुतलपाताले पातालानि तु सप्त वै ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पातालमधोभुवनं बलिसद्म रसातलं च फणिलोकः ।अतलं वितलं नितलं सुतलं प्रतलं तलातलं भेदाः ॥ २९५ ॥
गीतिः
genderक्लीneut.
प्रत्यापत्तिः पुनः प्राप्तिर्ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः ।बडबास्यं तु पातालं सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु ॥ १७८० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तलं प्रतलपाताले विरोकं श्वभ्रमस्त्रियाम् ।तमसं तु निशाचर्म नीलपंकं रजोवलम् ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पातालं बलिसद्माधोभुवनं वडबामुखम् ।रसातलं तलं नागलोको दैत्यक्षयो रमा ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्नेहं सेव्यं महच्छुद्धं धरुणं सर्वतोमुखम् ।पातालं स्वादु दिव्यं च तानि पंचदशाप्स्वपि ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पाताल as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु सुतलजटायुक्ते तु जटिलोऽन्य[70a]वन्मांस्यां तु स स्त्रियाम् । पाताले भुवने च स्तः सुतलप्रतलाविमौ ॥ १० ॥ Koṣakalpataru 6.28.10
- कोषकल्पतरु ?तद्वद्वधूनां करणेऽथ न स्त्री पातालवाची गदितः प्रवीणैः । स्यान्निह्नवोऽविश्वसनेऽपलापे तथा निकारे मत आश्रवस्तु ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.29.22
- नानार्थार्णवसंक्षेप तलत्रि तु तद्वति शण्डे तु तालसंज्ञतरोः फले । पाताले समदेशे च चतुर्भागे पलस्य च ॥ ५०१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.501
- नानार्थार्णवसंक्षेप रसाशण्डेऽप्याहू रसा तु स्त्री दूर्वापातालभूमिषु । द्राक्षायामपि पाठायामथ रक्तं नपुंसकम् ॥ १०८१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1081
- शब्दरत्नावली वाडववाडवं तु हयव्यूहे क्लीबं स्त्रीकरणेऽस्त्रियाम् । पाताले ना वाडवाग्नौ ब्राह्मणे दुर्जनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.29.34
- त्रिकाण्डशेष वाडवअश्वौघे वाडवं न स्त्री पाताले ना द्विजौर्वयोः । वडवाऽश्वाकुम्भदास्योर्योगे कील हरे शिवः ॥ ४२३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.423