आदि

ādiपुं · masc.

In 17 kośas: 14 synonym verses, 17 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य सामान्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 6.1459 · p. 55

एकात्तानायनसर्गाग्राण्यैकाग्रं च तद्गतम् ।अनन्यवृत्यैकायतनगतं चाथाद्यमादिमम् ॥ १४५८ ॥पौरस्त्यं प्रथमं पूर्वमादिरग्रमथान्तिमम् ।जघन्यमन्त्यं चरममन्तपाश्चात्त्यपश्चिमे ॥ १४५९ ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 न (wrong syllable)

genderपुंmasc.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.80

पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाद्या अथास्त्रियाम् ॥ ८० ॥

अनुष्टुप्

आदिपुं पूर्ववि पौरस्त्यवि प्रथमवि आद्यवि

genderपुंmasc.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध सामान्यकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 4.707 · p. 82

आदिरग्रं पुरा पूर्वं प्रथमं प्राक् पुरः स्मृतम् ।उपज्ञोपक्रमारम्भौ पश्चाच्च चरमं भवेत् ॥ ७०७ ॥

अनुष्टुप्

आदिपुं अग्रक्ली पुराअ पूर्ववि प्रथमवि प्राक्अ पुरस्अ उपज्ञास्त्री उपक्रमपुं आरम्भपुं पश्चात्अ चरमवि

genderपुंmasc.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.139 · p. 229

प्रत्यक्षं स्यादैन्द्रियकमेकाग्रस्त्वेकतानकः ।एकायनोनन्यवृत्तिः पुंस्यादिः पूर्व आदिमः ॥ १३९ ॥

अनुष्टुप्

प्रत्यक्षवि ऐन्द्रियकवि एकाग्रवि एकतानकवि एकायनवि अनन्यवृत्तिवि आदिपुं पूर्ववि आदिमवि

genderपुंmasc.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव स्त्र्यादिलिङ्गप्रकाण्डः Kalpadrukośa 3.5.50 · p. 466

शोणमासद्रुमादीनां धान्याग्न्यध्वरदेहिनाम् ।महतां सभिदां नाम मानहायनयोरपि ॥ ५० ॥

अनुष्टुप्

शोणपुं मासपुं द्रुमपुं आदिपुं धान्यपुं अग्निपुं अध्वरपुं देहिन्पुं महत्पुं सभिद्पुं मानपुं हायनपुं

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.95 · p. 21

पुंस्यादि-पूर्व-पौरस्त्य-प्रथमे चाद्य आदिमः ।अग्रं च मध्यमीयं तु मध्यमं माध्यमं तथा ॥ ९५ ॥

अनुष्टुप्

आदिपुं पूर्ववि पौरस्त्यवि प्रथमवि आद्यवि आदिमवि अग्रक्ली मध्यमीयवि मध्यमवि माध्यमवि

genderपुंmasc.

लिङ्गविशेषविधि Liṅgaviśeṣavidhi · वररुचि Liṅgaviśeṣavidhi 23 · p. 6

घु इति । "दाधा घ्वदाबि"ति षण्णां धातूनां घुसञ्ज्ञा विहिता । सह किना वर्त्तत इति सकिः । "उपसर्गे घोः कि"रित्यादिना विहितः किप्रत्ययो गृह्यते । उपसर्गा प्रादयः । उपसर्गाः क्रियायोग इति । उपसर्गः पूर्वो यस्य स एव पुंल्लिङ्गो भवति । यथा अयमादिः[दि] । निधिः प्रणिधिः आधिः सन्निधिः इत्येवमादयः । "अन्योपपदकर्मण्यधिकरणे चे"ति किप्रत्ययः । अयमम्भोधिः जलधिः उदधिः तोयधिः शरधिः इत्येवमादयः । इषुशब्दोपपदे वा स्त्री । इयमिषुधिः । अयमिषुधिः तूणीरम् । येभ्यो धातुभ्यो नञ्प्रत्ययः । तान् पुंस्युक्तान् विद्धि जानीहि । याच्ञशब्दं वर्ज्जयित्वा । यज याच यत विच्छ प्रच्छ । रक्षो नङिति नङ्प्रत्ययः ।अयं यज्ञः यत्नः विष्णुः । प्रश्नः । रक्ष्णः । एवं तर्हि याञ्चशब्दस्यापि नङन्तत्वान्नपुंस्त्वं स्यात् । इत्यत आह । याञ्चां विनेति । स्त्र्यधिकारात्स्त्री याञ्चार्थना ।तनुकायशरीराणि स्त्रीपुन्नपुंसकेषु जानीहि ।दधिसक्थ्यस्थीनि स्युर्नपुंसके स्त्री तु कक्षा स्यात् ॥ २३ ॥

metre not recognised

genderपुंmasc.

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास तृतीयः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 3.345 · p. 94

जिह्मभुग्ने अरालं चादिमादी प्रथमः पुनः ।पौरस्त्यमग्र्यपूर्वे च जघन्यान्तेऽन्तिमं मतम् ॥ ३४५ ॥

अनुष्टुप्

जिह्मवि भुग्नवि अरालवि आदिमवि आदिवि प्रथमवि पौरस्त्यवि अग्र्यवि पूर्ववि जघन्यवि अन्तिमवि

genderविadj.

शारदीयाख्यनाममाला Śāradīyākhyanāmamālā · हर्षकीर्ति संकीर्णवर्गः Śāradīyākhyanāmamālā 3.5.99 · p. 44

पौरस्त्यः प्रथमः पूर्व आदिराद्यादिमोऽग्रिमः ।जघन्यः पश्चिमोऽन्त्यश्च पाश्चात्त्यश्चरमोऽन्तिमः ॥ ९९ ॥

अनुष्टुप्

पौरस्त्यवि प्रथमवि पूर्ववि आदिवि आद्यवि आदिमवि अग्रिमवि जघन्यवि पश्चिमवि अन्त्यवि पाश्चात्त्यवि चरमवि अन्तिमवि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि सामान्यविभागः Suśīlanāmamālā 7.2652 · p. 428

आद्यमादिममादिश्च पौरस्त्यं प्रथमं पुनः ।पूर्वमग्रं तथा प्राक् च वाक्ये प्रथमवाचकः ॥ २६५२ ॥

अनुष्टुप्

आद्यवि आदिमवि आदिवि पौरस्त्यवि प्रथमवि पूर्ववि अग्रवि प्राक्अ

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश विशेषणवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 5.38 · p. 166

प्रथमे पूर्वपौरस्त्यौ भवेदादिः पुमानिह ।अन्तोऽस्त्रियान्तु चरमं स्याज्जघन्यान्त्यपश्चिमम् ॥

अनुष्टुप्

पूर्ववि पौरस्त्यवि आदिपुं अन्तपुंक्ली चरमवि जघन्यवि अन्त्यवि पश्चिमवि

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणि षष्ठः काण्डः Śabdaratnākara 6.55 · p. 254

एकात्सर्गागा-ऽयन-ताना-ऽग्राण्ययनगतं तथा ।एकाग्रं, पूर्वे त्वाद्या-ऽऽदी आदिमं प्रग्रमग्रवत् ॥ ५५ ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ण्यय (syllable split); pāda 3, syllable 5 र्वे (wrong syllable)

एकसर्गवि एकागवि एकायनवि एकतानवि एकाग्रवि एकायनगतवि आद्यवि आदिवि आदिमवि प्रग्रवि अग्रवि

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण विशेष्यनिघ्नाध्यायः Śabdaratnākara 3.6.1679 · p. 201

आदिराद्योऽग्रिमः पूर्वः पौरस्त्यः प्रथमादिमौ ।अन्तो जघन्यः पाश्चात्यश्चरमोऽन्त्योऽन्तिमोऽपरः ॥ १६७९ ॥

अनुष्टुप्

आदिवि आद्यवि अग्रिमवि पूर्ववि पौरस्त्यवि प्रथमवि आदिमवि अन्तवि जघन्यवि पाश्छात्यवि चरमवि अन्त्यवि अन्तिमवि अपरवि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.76 · p. 207

जघन्यं तु कुपूयं स्यादसारं लघु फल्गु च ।पुंस्यादिराद्यपौरस्त्यप्रथमप्रमुखादिमाः ॥ ७६ ॥

अनुष्टुप्

जघन्यवि कुपूयवि असारवि लघुवि फल्गुवि आदिपुं आद्यवि पौरस्त्यवि प्रथमवि प्रमुखवि आदिमवि

genderपुंmasc.

आदि as a meaning in nānārtha verses

धरणिकोश प्रमुखसखा मित्रं सहाये च प्रमुखश्चादिमुख्ययोः । वैशाखो मासि मन्थे च शिलीमुखोऽलिबाणयोः ॥ Dharaṇikośa 2.1.1
धरणिकोश मुखमुखमादावुपाये च वक्त्रं निःसरणं मुखम् । सुखं शर्म सुखं स्वर्गो वरुणस्य पुरी सुखा ॥ Dharaṇikośa 2.2.2
धरणिकोश प्रथमप्रथमौ तु प्रधानादी अधमो हीनगर्ह्ययोः । कुसुमे स्त्रीरजःपुष्पे तलिमे तल्पकुट्टिमौ ॥ Dharaṇikośa 24.1.5
कोषकल्पतरु इतिइति प्रकारादिसमाप्तिहेतु- प्रकाशदृष्टान्तविनिर्णयेषु । स्वरूपसांनिध्यपरानुकर्षे तथैवमर्थेऽपि समामनन्ति ॥ ९५ ॥ Koṣakalpataru 5.1.95
कोषकल्पतरु परमआदौ प्रधाने परमः परस्मिन् विशेष्यवत्स्यात्प्रणवे तु षण्ढे । आदौ प्रधाने प्रथमोऽन्यवत्स्यात् पुष्पे फलेऽस्त्री कुसुमं दृगार्तौ ॥ ८७ ॥ Koṣakalpataru 6.25.87
कोषकल्पतरु मूलसैन्यस्य पृष्ठेऽप्यथ तूलमस्त्री पिचावथ ब्रह्मतरौ च खेऽन्त्ये । मूलं च न स्त्री भभिदि प्रतिष्ठा- स्वादौ शिफायां निकटे निकुञ्जे ॥ ६९ ॥ Koṣakalpataru 6.28.69
नानार्थार्णवसंक्षेप मुखजले चाथ मुखं वक्त्रे मुख्ये ताम्राभ्युपाययोः । आदौ निस्सरणे गेहपुरादीनां च सैन्धवे ॥ ४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.46
नानार्थार्णवसंक्षेप मूलधानुष्कहस्तविन्यासभेदे ग्राह्ये च मुष्टिना । द्रव्ये मूलं तु नप्यन्ये पुंस्यप्यादिसमीपयोः ॥ १०१२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1012
नानार्थार्णवसंक्षेप प्रमुखआदौ प्रधाने प्रमुखं प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः । प्रसूनं पुष्पफलयोः प्रपदं तु पदाग्रके ॥ ४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.47
नानार्थार्णवसंक्षेप प्रभृतित्रिः प्रकृष्टधने ना तु पदाजि(द्यु?र्यु)द्धमार्गयोः । त्रिस्तु स्यात् पदगेऽथादौ प्रभृतिः स्यात् स्त्रियामियम् ॥ १११५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1115
शब्दरत्नाकर मूलअंशे परिच्छदे मात्रा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे । मदो दाने स्मये मूलं शिफातारादिहेतुषु ॥ १९८० ॥ Śabdaratnākara 4.1.1980
शब्दरत्नाकर प्रनाभावान्यविरोधेषु निर्निश्चयनिषेधयोः । प्रश्ने विकल्प नु स्विच्च प्रादौ यात्राप्रकृष्टयोः ॥ २२५४ ॥ Śabdaratnākara 5.1.2254
शब्दरत्नाकर इतिआहो निन्दाहेतुचित्रेष्वाराद्दूरसमीपयोः । इति हेतौ प्रकरणे प्रकारादिसमाप्तिषु ॥ २२६४ ॥ Śabdaratnākara 5.2.2264
शब्दरत्नाकर दिष्टम्तिरोऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे दिष्टं स्यान्मङ्गलादिषु । तर्कनिश्चययोर्नूनं नानानेकोभयार्थयोः ॥ २२६९ ॥ Śabdaratnākara 5.2.2269
त्रिकाण्डशेष प्रमुखआदौ प्रधाने प्रमुखं वैशाखो मन्थमासयोः । काण्डे ना विशिखा रथ्या विशाखा भे गुहे पुमान् ॥ ५१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.51
उत्पलिनी कथम्ज्ञानहेतुविवक्षायामप्यादिकथमव्ययम् । कथमादि तथाप्यन्तं यत्नगौरवबाडयोः ॥ ७९ ॥ Utpalinī 79
वैजयन्ती इतिइति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिषु । विस्तारेंऽगीकृतावूरी स्यादुरर्यूररी यथा ॥ १७ ॥ Vaijayantī 8.7.17