काय
kāyaपुं · masc.In 17 kośas: 25 synonym verses, 9 as a nānārtha head word, 29 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
इन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 क (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मूलेऽङ्गुष्ठस्य स्याद्ब्राह्मं तीर्थं कायं कनिष्ठयोः ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्य (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 न्य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
औपम्यमनुकारोऽनुहारः साम्यं तुलोपमा ।कक्षोपमानमर्चा तु प्रतेर्मा यातना निधिः ॥ १४६३ ॥छाया छन्दः कायो रूपं बिम्बं मानकृती अपि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
अङ्गं प्रतीकोऽवयवोऽपघनोऽथ कलेवरम् ।गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ॥ ७० ॥कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः ।
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
तनुस्तनूः संहननं शरीरं,कलेवरं विग्रहदेहकायाः ।अङ्गं वपुर्वर्ष्म पुरं च पिण्डं,क्षेत्रं च गात्रं च घनश्च मूर्तिः ॥ ५१० ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
अङ्गं क्लीबे तनुः सान्तं गात्रं पञ्जरमस्त्रियाम् ।स्कन्धश्च संचरो न स्त्री शरीरं कायमस्त्रियाम् ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कात्यायनो वररुचिः कायोऽपि च पुनर्वसुः ।मेधापर्यायजिच्चाथ व्याडिर्विन्ध्यनिवास्यपि ॥ १३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कायं कदेवताकं स्यात्प्राजापत्यं भवादिषु ।स्वायंभुवं च दक्षस्तु मारिषेयश्च वैधसः ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
पिण्डोऽस्त्री विग्रहः कायः सरः (संचरः) स्कन्धपञ्चरः (रौ) ।अप्तुर्घनो भूघनोऽङ्गमिन्द्रियायतनं पुरम् ॥ ४४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूलेकायम् ।मध्येऽङ्गुष्ठाङ्गुल्योः पित्र्यं मूले त्वङ्गुष्ठस्य ब्राह्मम् ॥ ९८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
घु इति । "दाधा घ्वदाबि"ति षण्णां धातूनां घुसञ्ज्ञा विहिता । सह किना वर्त्तत इति सकिः । "उपसर्गे घोः कि"रित्यादिना विहितः किप्रत्ययो गृह्यते । उपसर्गा प्रादयः । उपसर्गाः क्रियायोग इति । उपसर्गः पूर्वो यस्य स एव पुंल्लिङ्गो भवति । यथा अयमादिः[दि] । निधिः प्रणिधिः आधिः सन्निधिः इत्येवमादयः । "अन्योपपदकर्मण्यधिकरणे चे"ति किप्रत्ययः । अयमम्भोधिः जलधिः उदधिः तोयधिः शरधिः इत्येवमादयः । इषुशब्दोपपदे वा स्त्री । इयमिषुधिः । अयमिषुधिः तूणीरम् । येभ्यो धातुभ्यो नञ्प्रत्ययः । तान् पुंस्युक्तान् विद्धि जानीहि । याच्ञशब्दं वर्ज्जयित्वा । यज याच यत विच्छ प्रच्छ । रक्षो नङिति नङ्प्रत्ययः ।अयं यज्ञः यत्नः विष्णुः । प्रश्नः । रक्ष्णः । एवं तर्हि याञ्चशब्दस्यापि नङन्तत्वान्नपुंस्त्वं स्यात् । इत्यत आह । याञ्चां विनेति । स्त्र्यधिकारात्स्त्री याञ्चार्थना ।तनुकायशरीराणि स्त्रीपुन्नपुंसकेषु जानीहि ।दधिसक्थ्यस्थीनि स्युर्नपुंसके स्त्री तु कक्षा स्यात् ॥ २३ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
एतान् शब्दान् यथासङ्ख्यं स्त्रीपुन्नपुंसकेषु विद्धि । इयं तनुः । अयं कायः । इदं शरीरम् । दधिसक्थ्यस्थिशब्दा नपुंसके स्युः । यथा इदं दधि क्षीरविकारः । इदं सक्थि उर्वोर्मध्यम् । इदमस्थि कीकसम् । कक्षाशब्दः स्त्रियां भवेत् यथा इयम् कक्षा बाहुमूलम् । अन्यच्च । "जघनाभरणे स्त्रीणां करीणां मध्यबन्धने । अवस्थासु च हर्म्यानां नित्यं कक्षा व्यवस्थिता ।"सुमनोऽप्सरोविरहितमद्व्यच्कमसन्तन्तु पुंसि स्यात् ।द्व्यच्कं पुनर्नपुंसकप्रकृतादन्यत्र वै जरसः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
सवित्री जननी माता जनकः सविता पिता ।देहापघनकायाङ्गं वपुः संहननं तनुः ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विग्रहः संचरो वेरं मूर्तिः कायघनावपि ।क्षेत्रगात्रशरीराणि वर्ष्मसंहनने समे ॥ २२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गुल्यग्रगतीथ तु दैवं तु परिकीर्तितम् ।एवं कायं च पैत्र्यं च ब्राह्मं च ब्रह्मभूयकम् ॥ २३८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 थ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शरीरं विग्रहो देहो गात्रं क्षेत्रं तनुस्तनूः ।अङ्गः कायो वपुर्वर्ष्म मूर्तिर्वेरं कलेवरम् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गं गात्रं तनुः क्षेत्रं तनूः संहननं सिनम् ।वपुश्च पुद्गलः पिण्डः कायः प्रजनुकः पुरम् ॥ ९०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्रमः कल्पो विधिश्चापि कल्पसंज्ञा त्रयं भवेत् ।अङ्गुष्ठमूलं ब्राह्मं स्यात् तीर्थं कायकनिष्ठयोः ॥ १४०० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्षेत्रं तलुः कुलं पिण्डं कन्धं स्कन्धं कलेवरम् ।द्वेऽस्त्रियौ कायदेहौ च तनूर्मूर्तिस्तनुः स्त्रियः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
देहोऽस्त्री विग्रहः कायः पिण्डो मूर्तिस्तनुस्तनूः ।वपुः संहननं वर्ष्म गात्रं क्षेत्रं कलेवरम् ॥ १०६० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्यावापृथिव्यवायव्यकायपित्र्याग्निवारुणाः ।अग्निषोम्यसुनासीर्यशुक्रीयाग्नेयसौम्यकाः ॥ ११७८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
बन्धः प्रजानुकः कायो भूघनः संचरोऽपि च ।प्राया वयांस्यस्य दशास्तारुण्यं यौवनं वयः ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कायः शरीरे लक्षे च संघाते ब्रह्मदैवते ।प्रायश्चानशने मृत्यौ प्रायो बाहुल्यतुल्ययोः ॥
अनुष्टुप्
पुंसि क्लीबन्तु कायं स्यान्मनुष्यतीर्थभिद्यपि ।क्रिया कर्मणि पूजायामारम्भे सम्प्रधारणे ॥उपाये निष्कृतौ शौचे चेष्टायामपि च स्त्रियाम् ।कुड्यं विलेपने भित्तौ क्लीबं कौतुहलेऽपि च ॥कुल्यं सूर्पे कीकशे स्यादामिषे द्रोणभिद्यपि ।कुल्या जीवन्तिकौषध्यां प्रणाल्यां सरिति स्त्रियाम् ॥अमात्ये पुंसि च कुलीद्भवे कुलहिते त्रिषु ।कृत्या कर्मणि देवे स्त्री विद्विष्टकार्ययोस्त्रिषु ॥गयो ना पशुराजर्षिभेदे तीर्थे पुनः स्त्रियाम् ।गव्या गोसंहतौ क्लीबं रागद्रव्ये धनुर्गुणे ॥गोदुग्धादिगोहितयोस्त्रिषु गव्यं निगद्यते ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष्य (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष्ट (wrong syllable)
meaningsमनुष्यतीर्थभिद्
काय as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् मूर्तिकासूसामर्थ्ययोः शक्तिर्मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥ ६६ ॥ Amarakośa 3.3.66
- नामलिङ्गानुशासनम् उत्सेधव्यामो वटश्च न्यग्रोधावुत्सेधः काय उन्नतिः । Amarakośa 3.3.185
- नामलिङ्गानुशासनम् अजिरअजिरं विषये कायेऽप्यम्बरं व्योम्नि वाससि । Amarakośa 3.3.343
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) करणकरणं कायेऽपि स्यादुष्णीषो मूर्धवेष्टनेऽप्युक्तः । मात्रा परिच्छदेऽपि क्षुद्रः क्रूरे श्रुतौ निगमः ॥ ७९६ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.796
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) उत्सेधअतिमात्रेऽप्यतिवेलं कायेऽप्युत्सेध इष्यते सद्भिः । पृष्ठास्थन्यपि वंशः कदली करिवैजयन्त्यां च ॥ ८०३ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.803
- धरणिकोश भोगभोः सुखे च वित्ते च सर्पस्य फणकाययोः । पालनेऽभ्यवहारे च निर्वेशे पण्ययोषिताम् ॥ Dharaṇikośa 3.3.7
- धरणिकोश करणकरणं कायकायस्थसाधनेन्द्रियकर्मसु । बन्धे च वालवादौ च करणः शूद्राविशोः सुतः ॥ Dharaṇikośa 14.3.19
- धरणिकोश स्कन्धस्कन्धो राज्ञि भुजामूले समाम्नायसमूहयोः । काये तरुप्रकाण्डे स्याद्राज्ञां भाण्डादिके करे ॥ Dharaṇikośa 18.3.3
- धरणिकोश तनुतनुस्त्वगल्पकायेषु तनुः स्याद्विरले कृशे । मृत्स्ना तु वरिका प्रोक्ता मृत्स्ना प्रशस्तमृत्तिका ॥ Dharaṇikośa 19.2.6
- धरणिकोश विग्रहविग्रहो विस्तरः प्रोक्तो विग्रहः काययुद्धयोः । आग्रहोऽनुग्रहो दृष्ट आसङ्गे ग्रहणेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 32.2.7
- कोषकल्पतरु करणस्वर्लोके परमेष्ठिनीह वरुणो गोत्रे तु मूले पदे शाखादौ भ्रमणे स्त्रियां न चरणोऽन्त्ये रासभे च ध्वनौ । रक्षोभिद्रसयोस्तु पुंसि लवणः कान्तौ स्त्रियामन्यव- त्तद्युक्ते करणस्तु वैश्यवृषलीपुत्रे च काये कृतौ ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.15.19
- कोषकल्पतरु रथद्वयो रथः स्यन्दनकायपत्सु । स्याद्वैतसे चाथ कुथः कुशे ना त्रिषु प्रवेण्यामपि कम्बले च ॥ ९२ ॥ Koṣakalpataru 6.18.92
- कोषकल्पतरु स्कन्धआमोदलेलीतकलेशगर्व- संबन्धहिंसास्वपि पुंसि गन्धः । स्कन्धः प्र[8a]काण्डव्रजबाहुमूल- भूपालकायप्रधनांशकेषु ॥ ५७ ॥ Koṣakalpataru 6.20.57
- कोषकल्पतरु उत्सेधस्यात्सं[9a]रोधो रोधने क्षेपणे च रोधे नाशे ज्ञैर्निरोधः प्रदिष्टः । उत्सेधः स्यादुच्छ्रये स्त्री न काये विश्रब्धश्चानुद्भटे चापि शान्ते ॥ ७० ॥ Koṣakalpataru 6.20.70
- कोषकल्पतरु तनुधनुः पियाले नरि राशिभेदे- शरासनेऽसावपि शस्त्रमात्रे । धनुर्धरे तु त्रितये तनुस्तु त्वक्काययोः स्त्री विरले कृशेऽल्पे ॥ १ ॥ Koṣakalpataru 6.21.1
- कोषकल्पतरु अजिरमल्लीप्रसूनेऽप्यजिरं तु न स्त्री कायेऽङ्गनेऽन्त्ये नरि दर्दुरे स्यात् । स्यादाशिरश्चाशरवद्धुताशे निशाचरेऽर्के शिशिरस्त्वृतौ ना ॥ ११ ॥ Koṣakalpataru 6.27.11
- नानार्थार्णवसंक्षेप मूर्तिमुक्तिः स्वर्गेऽपवर्गे च मूर्तिः काठिन्यकाययोः । काकप्रतिमयोश्चाथ सङ्कल्पे वाचि मेनिवाक् ॥ ८० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.80
- नानार्थार्णवसंक्षेप भोगभेनस्तु चन्द्रे सूर्ये च भोगो राज्ये धने सुखे । रक्षणेऽभ्यवहारे च सर्पस्य फणकाययोः ॥ ९० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.90
- नानार्थार्णवसंक्षेप उत्सेधरभसस्तूत्सुके स्माह तदेतदसमञ्जसम् । उत्सेधो मकुटच्छत्रध्वजेषूष्णीषकाययोः ॥ ३९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.39
- नानार्थार्णवसंक्षेप कलिलकलिलं तु नपि ज्ञेयं समूहे कायपापयोः । गाम्भीर्ये सङ्गतेऽप्यात्माधिष्ठिते शुक्रशोणिते ॥ ३३२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.332
- नानार्थार्णवसंक्षेप करणकर्तना कर्तयत्यर्थे स्यादथेदं नपुंसकम् । करणं कारणे काये साधने कर्मणीन्द्रिये ॥ ४११ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.411
- नानार्थार्णवसंक्षेप कलेबरराजहंसेऽप्यथो पुंसि विज्ञेयः श्रेष्ठभूभुजि । कलेबरं तु क्ली काये शवे त्वन्ये स्त्रियां पुनः ॥ १३७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.137
- परमानन्दीयनाममाला अजिरअजिरं दर्दुरे काये विषये प्राङ्गणे तथा । अत्ययोऽतिक्रमे दोषे कृच्छ्रे दण्डविनाशयोः ॥ २४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.24
- परमानन्दीयनाममाला करणकरणं साधने काये आसने योगिनापि । इन्द्रिये नाट्यभेदे च वालवादावपीरितम् ॥ ११२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.112
- परमानन्दीयनाममाला पुद्गलपरुषं कर्कशे रूक्षे पुद्गलः कायवित्तयोः । प्रधानं प्रकृतौ पूज्ये महामात्रात्मनोरपि ॥ ३०८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.308
- शब्दरत्नावली भोगभोगः सर्पे सुखे देहे धने माने च पालने । सर्पाणां कायफणयोर्योषिद्भरणभोजने ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.16
- शब्दरत्नावली करणकायस्थेन्द्रियकायेषु क्लीबं ना वर्णसङ्करे । कल्याणं मङ्गले क्लीबं तथा चाक्षयकाञ्चते ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.28
- शब्दरत्नाकर करणकैतवं कपटे द्यूते कारणं हेतुजन्मनोः । बबादौ कारणे काये साधने रतिबन्धने ॥ २०७१ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2071
- वैजयन्ती करणकरणं कारणे काये साधने बवकादिषु । स्पृष्टाद्युच्चारणाभेदध्यानपद्मासनादिषु ॥ ९ ॥ Vaijayantī 7.3.9