कक्षा
kakṣāस्त्री · fem.In 14 kośas: 26 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 3 as a meaning of another word.
भुजो बाहुः प्रवेष्टो दोर्वाहाथ भुजकोटरः ।दोर्मूलं खण्डिकः कक्षा पार्श्वं स्यादेतयोरधः ॥ ५८९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
genderस्त्रीfem.
औपम्यमनुकारोऽनुहारः साम्यं तुलोपमा ।कक्षोपमानमर्चा तु प्रतेर्मा यातना निधिः ॥ १४६३ ॥छाया छन्दः कायो रूपं बिम्बं मानकृती अपि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
शृङ्खलो निगलोऽन्दूश्च कक्षा कक्ष्याऽपि वाल्हिके ॥ ११० ॥वाल्हीको वल्गवागे च खलिनं च खलीनवत् ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
ओष्ठस्याधश्चिबुकं ललाटमलिकं भुजाग्रमंसं च ।कक्षां च बाहुमूलं घाटामवटुं कृकाटिकामाहुः ॥ ५२५ ॥
गीतिः
genderस्त्रीfem.
कक्षा क्लीबे बाहुमूलं तदधः पार्श्वमस्त्रियाम् ।विलग्नं मध्यमं मध्यमवलग्नं च न स्त्रियाम् ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
कक्षा स्त्री कर्पटः पुंसि परिधाने परोञ्चलः ।उत्सवादौ सुहृद्भिर्यद्बलादाकृष्य गृह्यते ॥ २९७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
पराजयो रणे भङ्गो हारिर्हारी स्त्रियामिमे ।कक्षास्पर्द्धा प्रतिस्पर्द्धा डम्बरे डिम्बविप्लवौ ॥ ३६४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
स्याद्राक्षा काङ्क्षया कक्षा मूषा मञ्जूषया समा ।लाक्षा लिक्षा च शेमूषा स्नसा स्याद्वस्नया समा ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
स्त्रियां कक्षा प्रको[11a]ष्ठः स्यात्कलाची च निगद्यते ।गृहावग्रहणी देहल्युम्बरोदुम्बराम्बराः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
घर्घरी तु कुमारीणां शाटी चोटी चटी च सा ।कच्छा कच्छाटिका कक्षा परिधानापराञ्चले ।कच्छापटोऽस्त्री कौपीनमथ वक्षोम्बरे भवेत् ।चोलोऽङ्गिका कञ्चुलिका कूर्पा[93b]सोऽस्त्री च कञ्चुकः ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
क्षुद्ररोगविशेषाः स्युर्मसूरी चाजगल्लि[155b]का ।इन्द्रविद्धा मण्डला च कक्षा तूक्ताग्निरोहिणी ॥ ६५ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
कक्षा तुला चोपमा स्यादुपमानं तु न स्त्रियाम् ॥ ३३ ॥
genderस्त्रीfem.
गुहा गाहा सहा वाहा स्वाहा सिंही जुहूः कुहूः ।आ[227a]मिक्षा कक्षया रिक्षा लिक्षा लाक्षा च राक्षया ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
घु इति । "दाधा घ्वदाबि"ति षण्णां धातूनां घुसञ्ज्ञा विहिता । सह किना वर्त्तत इति सकिः । "उपसर्गे घोः कि"रित्यादिना विहितः किप्रत्ययो गृह्यते । उपसर्गा प्रादयः । उपसर्गाः क्रियायोग इति । उपसर्गः पूर्वो यस्य स एव पुंल्लिङ्गो भवति । यथा अयमादिः[दि] । निधिः प्रणिधिः आधिः सन्निधिः इत्येवमादयः । "अन्योपपदकर्मण्यधिकरणे चे"ति किप्रत्ययः । अयमम्भोधिः जलधिः उदधिः तोयधिः शरधिः इत्येवमादयः । इषुशब्दोपपदे वा स्त्री । इयमिषुधिः । अयमिषुधिः तूणीरम् । येभ्यो धातुभ्यो नञ्प्रत्ययः । तान् पुंस्युक्तान् विद्धि जानीहि । याच्ञशब्दं वर्ज्जयित्वा । यज याच यत विच्छ प्रच्छ । रक्षो नङिति नङ्प्रत्ययः ।अयं यज्ञः यत्नः विष्णुः । प्रश्नः । रक्ष्णः । एवं तर्हि याञ्चशब्दस्यापि नङन्तत्वान्नपुंस्त्वं स्यात् । इत्यत आह । याञ्चां विनेति । स्त्र्यधिकारात्स्त्री याञ्चार्थना ।तनुकायशरीराणि स्त्रीपुन्नपुंसकेषु जानीहि ।दधिसक्थ्यस्थीनि स्युर्नपुंसके स्त्री तु कक्षा स्यात् ॥ २३ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
एतान् शब्दान् यथासङ्ख्यं स्त्रीपुन्नपुंसकेषु विद्धि । इयं तनुः । अयं कायः । इदं शरीरम् । दधिसक्थ्यस्थिशब्दा नपुंसके स्युः । यथा इदं दधि क्षीरविकारः । इदं सक्थि उर्वोर्मध्यम् । इदमस्थि कीकसम् । कक्षाशब्दः स्त्रियां भवेत् यथा इयम् कक्षा बाहुमूलम् । अन्यच्च । "जघनाभरणे स्त्रीणां करीणां मध्यबन्धने । अवस्थासु च हर्म्यानां नित्यं कक्षा व्यवस्थिता ।"सुमनोऽप्सरोविरहितमद्व्यच्कमसन्तन्तु पुंसि स्यात् ।द्व्यच्कं पुनर्नपुंसकप्रकृतादन्यत्र वै जरसः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
समः सवर्णः सज्ञातिः सदृक्षः सदृशः सदृक् ।तुल्यः सधर्मरूपश्च तुला कक्षोपमा विधा ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
बाहुर्बाहाथ दोर्मूलं भुजकोटर एव सः ।कक्षा स्यात्खण्डिका चाथ पार्श्वं स्यादंसयोरधः ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
गोला दोला वेला मेला हेला फेला नासा बाहा ।स्वाहा कक्षा रिक्षामिक्षा राक्षा भिस्सा मूर्वा त्रोटिः ॥ ५७ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
genderस्त्रीfem.
कच्छाटिका च कच्छाटी कच्छा कक्षा च कथ्यते ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पु (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
औपम्यमुपमानमुपमितिस्तथोपमा ।अनुकारोऽनुहारश्च साम्यं कक्षा तथा तुला ॥ २६५९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
कक्ष्या कक्षा सप्तकी स्यात् काञ्चिः काञ्ची च मेखला ।सारसनं सरसनं रसना रशना तथा ॥रसनं रशमञ्चेति स्त्रीकटीभूषणे भवेत् ।अथ पुंसः कटीदेशभूषणे शृङ्खला त्रिषु ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 स (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
अथ कक्षा कच्छटिका कच्छा कच्छाटिकापि च ।भस्मरेखात्रयं भाले त्रिपुण्ड्रकमिति स्मृतम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 क (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
कक्षा स्पर्धा प्रतिस्पर्धा परिकक्षा च कुत्रचित् ।मोहो मुर्च्छा कश्मलञ्च मूर्छनञ्चापि कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
न क्ली कक्षा बाहुमूलं पार्श्वमस्त्री तयोरधः ।पश्चिमांगं तनोः पृष्ठमंससन्धी तु जत्रुणी ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अव्यक्तः परमात्मनि मूर्खे स्पष्टेतरे च निर्दिष्टः ।कक्षा गुह्यपिधाने काञ्च्यां गेहे प्रकोष्ठे च ॥ ८४२ ॥
आर्या
शुष्के तृणे वीरुधि च प्रकोष्ठेपाश्चात्त्यवस्त्राञ्चलपल्लवे स्त्री ।काञ्च्यां तथोद्ग्राहणिकारथाङ्ग-स्पर्धापदे स द्विपरज्जुगश्च ॥ ५३ ॥
इन्द्रवज्रा
doubtful
स्त्रियां तु परिधानस्य पश्चादञ्चलपल्लवे ।केचित् तु बाहुमूलेऽपि कक्षां स्त्रियमधीयते ॥ १२९ ॥
अनुष्टुप्
पुमान् पर्वतभेदे स्याद्भल्लूके शोणकेऽपि च ।कक्षा स्पर्धापदे बाहुमूले च कर्त्तृणेऽपि च ।काञ्चीगुणेऽन्तरीयस्य पश्चादञ्चलपल्लवे ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
कक्षा वरत्रा प्रकोष्टस्पर्द्धोद्ग्रहणिकासु च ।कुल्माषं काञ्जिके ना तु यवके स्यादथाऽबिले ॥ ४३७ ॥
अनुष्टुप्
कक्षा as a meaning in nānārtha verses
- शब्दरत्नावली तुवरीतीवरोऽब्धिव्याधयोर्ना शुनीधन्याकयोः स्त्रियाम् । तुवरी स्त्री तु कक्षायामाढक्यां ना कषायके ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.76
- शब्दरत्नावली शिखरशिखरोऽस्त्री तु वृक्षाग्रे पुलाकेऽप्यग्रकक्षयोः । पक्वदाडिम्बबीजादितुल्यमाणिक्यमुकयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.105
- त्रिकाण्डशेष शिखरश्रीलक्ष्मीवेशसम्पत्सु भारतीशोभयोरपि । शिखरं शैलवृक्षाग्रकक्षापुलककोटिषु ॥ ३७५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.375