गात्र
gātraक्ली · neut.In 19 kośas: 30 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
इन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 क (wrong syllable)
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
देहे सिनं प्रजनुकश्चतुःशाखं षडङ्गकम् ॥ ११६ ॥व्याधिस्थानं च देहैकदेशे गात्रं कचे पुनः ।वृजिनो वेल्लिताग्रोऽस्रो धम्मिल्ले मौलिजूटकौ ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अङ्गं प्रतीकोऽवयवोऽपघनोऽथ कलेवरम् ।गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ॥ ७० ॥कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः ।
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
genderक्लीneut.
तनुस्तनूः संहननं शरीरं,कलेवरं विग्रहदेहकायाः ।अङ्गं वपुर्वर्ष्म पुरं च पिण्डं,क्षेत्रं च गात्रं च घनश्च मूर्तिः ॥ ५१० ॥
उपजातिः
genderक्लीneut.
अङ्गं क्लीबे तनुः सान्तं गात्रं पञ्जरमस्त्रियाम् ।स्कन्धश्च संचरो न स्त्री शरीरं कायमस्त्रियाम् ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
देहोऽस्त्री स्थानकं बेरं पुंस्यात्मा चाथ न द्वयोः ।गात्राङ्गे पुंस्यवयवः प्रतीकोपघनोऽपि च ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वाहित्थं तदधोदेशः प्रतिमानमथास्त्रियाम् ।गात्रं तु करिणः पूर्वजङ्घाद्यवयवे न ना ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्याद्गात्रापरनासीरमन्दिराणां ततः परम् ।मयूरकादम्बरयोः शस्त्रस्य नगरस्य च ॥ १३२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीक्लीf. n.
करणं मूर्तिमत्क्षेत्रं गात्रं संहननं वपुः ।श्रोत्रं वर्षाङ्गुबेरं च पुद्गलं च कलेवरम् ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अङ्गुलीः कर्णिका कर्णमूलं स्याच्चूलिका स्त्रियाम् ।गुल्फः प्रौहः स्कन्धदेशस्त्वासनं पद्मकं पुनः ॥बिन्दवः पक्षभागस्तु पार्श्वतोऽप्यथ योऽग्रतः ।दन्तभागो न ना गात्रं जङ्घादिप्राक्प्रदेशकः ॥पश्चाद्भागोऽपरो नाह्यो वारी स्त्री रज्जुरङ्घ्रिगा ।त्रिपदी गात्रयोर्बन्ध एकस्मिन्नपरेऽपि च ॥उत्पलं कर्णमांसं स्याल्लालिका कर्णवेधिनी ।अपाङ्गदेशो निर्याणं पुच्छमूलं तु पेचकः ॥शृङ्खलस्त्रिषु चान्दूः स्त्री न स्त्रियौ निगडान्दुकौ ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
यावानिति समुच्चयो कश्चिद्यस्त्रान्तः शब्दः स नपुंसके बोद्धव्यः । पुत्रमन्त्रश्वित्रशब्दान् वर्जयित्वेत्यर्थः । यथा । सूत्रं शस्त्रं शास्त्रं मित्रं पत्रं पवित्रं च । गात्रं पोत्रं पात्रं दात्रं सत्रं परित्रं चेत्यादि । अयं पुत्रः सुतः । अयं मन्त्रो होमवाच्यो वेदश्च । हि शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।तेन छत्रछात्रविष्णुमित्रादीनां पुंस्त्वप्राप्तेः सिद्धिः । अयं छत्रो नर्त्तकः आतपवारणवाचकस्य छत्रशब्दस्य नपुंसकतैव । इदं छत्रं वर्षातपवारणम् । अयं छत्रोऽध्येता । अयं विष्णुमित्रः कश्चित्पुरुषः ।यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रा विद्यात् स्त्रियां वरत्रा च ।इदूदन्तं यच्चैकाच् शरद्दरद्दृषत्प्रावृषश्चैव ॥ १२ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
कटस्तु करटो गण्डो गात्रं पूर्वोऽङ्घ्रिरस्य तु ।मू रोधः प्रतीकाशः क्षयश्च पलपादकः । ॥ १७१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 मू (syllables merged)
genderक्लीneut.
विग्रहः संचरो वेरं मूर्तिः कायघनावपि ।क्षेत्रगात्रशरीराणि वर्ष्मसंहनने समे ॥ २२८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शुम्बं तुम्बं कांस्यजालस्थलानिस्थाली गोला छर्द्यलाबूडवोऽथ ।शास्त्रं गात्रं काहलं मन्दिरं चवीर्यं नासीरापरे पित्तलापि ॥ १७२ ॥
शालिनी
genderस्त्रीक्लीf. n.
गात्रं पश्चाद्देहभागे त्वपरं परिकीर्तितम् ।गजप्रतोदे तोत्रं स्यात्प्रतोदं वेणुकं तथा ॥ २९१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आत्मा गात्रं तनुः पिण्डं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ।पर्वलेखाऽङ्गुलिग्रन्थिः पार्वी मुद्राङ्गुलीयके ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शरीरं विग्रहो देहो गात्रं क्षेत्रं तनुस्तनूः ।अङ्गः कायो वपुर्वर्ष्म मूर्तिर्वेरं कलेवरम् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अङ्गं गात्रं तनुः क्षेत्रं तनूः संहननं सिनम् ।वपुश्च पुद्गलः पिण्डः कायः प्रजनुकः पुरम् ॥ ९०१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
पूर्वो जङ्घादिदेशो हि गात्रं गजस्य कथ्यते ।तस्य स्यात् पश्चिमे भागे ह्यपरा चाऽवराऽवरम् ॥ २२२२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderक्लीneut.
तथाङ्गं स्यादपघनः प्रतीकावयवौ तथा ।शरीरं विग्रहं वर्ष्म गात्रं संहननं वपुः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दन्तभागोऽग्रतोभागे भवेद्दन्तसमन्विते ।गात्रं गात्रात् पूर्वभागेऽवरं जङ्घादिदेशयोः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तनूः स्यात्तनु-तनुषी घनस्तद्वच्च भूघनः ।गात्रं गान्त्रं मूर्तिमच्च मूर्तिः स्यात्, कुणपे शवः ॥ १५३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त्त (wrong syllable)
genderक्लीneut.
गात्रापरे क्रमात् पूर्वापरजङ्घादिदेशयोः ।पूर्वस्याङ्घ्रेरधोऽधः स्युः प्रतीकाशः क्षयः क्रमात् ॥ ७०४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
देहोऽस्त्री विग्रहः कायः पिण्डो मूर्तिस्तनुस्तनूः ।वपुः संहननं वर्ष्म गात्रं क्षेत्रं कलेवरम् ॥ १०६० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
करटोऽस्य कटो गण्डो गात्रं पूर्वोंऽघ्रिरस्य तु ।मूलेधोऽध (ः प्रदेशास्तु) क्षयश्च पलिपादकः ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: मूलेधोऽध (ः प्रदे
genderक्लीneut.
देहोऽस्त्री स्त्री तनुर्गात्रं क्षेत्रमङ्गं कलेबरम् ।चतुश्शाखं संहननं शरीरं करणं सिनम् ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गात्राण्यङ्गानि चास्यांशाः प्रतीकापघनावपि ।अंशस्त्ववयवो भाग एकदेशः कलेति च ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गात्राणि विदुरङ्गानि गात्रमुक्तं कलेवरे ।अग्रजङ्घाविभागे च गजानां गात्रमिष्यते ॥
अनुष्टुप्
गात्रं तु देहेऽवयवे गजस्यजङ्घादिभागे नरलिङ्गहीनम् ।पत्रं तु न स्त्री शरपक्षिपक्षेपर्णे तथा वाहन[ना]म्नि शस्तम् ॥ २६ ॥
इन्द्रवज्रा
गजानां पूर्वजङ्घादिपादयोरथ गोत्रवाक् ।लोके यानेऽप्यथो चर्म फलकाख्यास्त्रवारणे ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
गात्रं गजाग्रजङ्घादिभागे देहाङ्गयोरपि ।गीः स्त्रियामेव भाषायां सरस्वत्यां यशस्यपि ।गुरुर्निषेकादिकरे पित्रादौ गीष्पतौ पुमान् ॥
अनुष्टुप्
गात्र as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् करणकरणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि ॥ ५४ ॥ Amarakośa 3.3.54
- धरणिकोश अङ्गअङ्गं चात्र उपाये च प्रतीके चाप्रधानके । अङ्गो देशविशेषः स्यादङ्ग संबोधनेऽव्ययम् ॥ Dharaṇikośa 3.3.9
- कोषकल्पतरु घनपरे महर्लोकत ईरितोऽपि लोकेऽत्र लोकेऽपि जनश्च नीचे । जनी स्नुषायां स्याज्जनने घनस्तु मेघे दृढे विस्तृतिसान्द्रयोश्च । दृढेऽप्ययोमुद्गरके * गात्रे वाद्ये पुनर्मध्यमनृत्यकेऽन्त्ये ॥ ८४ ॥ Koṣakalpataru 6.21.84
- परमानन्दीयनाममाला गगीतगात्रोरथाख्यातो गौर्जले वज्रबाणयोः । वृषधेन्वोर्गिरौ वाचि नेत्रदिग्भूमुखेषु च ॥ १३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.13
- शब्दरत्नावली अङ्गअङ्गं गात्रे प्रतीके च पुंसि भूम्नि च नीवृत्ति ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.3