धातु
dhātuपुं · masc.In 15 kośas: 17 synonym verses, 15 as a nānārtha head word, 23 as a meaning of another word.
रस आहारतेजोऽग्निसंभवः षड्रसासवः ।आत्रेयोऽसृक्वरो धातुर्घनमूलमहापरः ॥ ६२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यादाकरः खनिः खानिर्गञ्जा धातुस्तु गैरिकम् ॥ १०३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
उच्यते गैरिकं धातुस्ताम्रं शुल्वमुदुम्बरम् ।आरकूटः स्मृतो रीतिः कांस्यं सौराष्ट्रकं तथा ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षतजं लोहितमस्रं रुधिरमसृक् शोणितं च रक्तं स्यात् ।अस्थीनि धातुकीकसकुल्यानि भवन्ति तुल्यानि ॥ ६३२ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
सौभाञ्जनपलाकास्तु क्रिलापामार्गमुज्झुकैः (?) ।यवजस्वर्जिकायुक्तैः क्षाराष्टकमुदाहृतम् ॥त्रिषु लावणिकः प्रोक्तो यः स्याल्लवणविक्रयी ।धातुः पुमान्गैरिकोऽस्त्री रक्तग्रावा गवेरुकम् ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लोमस्वङ्कुरितेषु द्वौ हृषिता हृष्ट इत्यपि ।लोमशो रोमशो रोमसंयुक्तः पञ्च भेद्यवत् ।रसासृङ्मांस-मेदोऽस्थि-मज्ज-शुक्राणि धातवः ।सप्त वा दश चैकेषां रोमत्वक्स्ना[89a]युभिः सह ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
रस आहारजन्माग्निसंभवः षड्रसासवः ।आत्रेयोऽसृक्करो धातुर्घनमूलो(ल)महापरः ॥ ३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इ[90a]न्द्रियं बीजमानन्दप्रभवं किट्टवर्जितम् ।प्रधानं पौरुषं पुंस्त्वं गर्भकृद्धातुरित्यपि ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रुशब्दान्तास्तुशब्दान्तास्तु कशेरुदारुजतुवस्तुमस्तुभिस्त्यक्ता रहिताः । सग्रन्थिप्रस्था पुंसि भवेयुरित्यर्थः । यथाऽयं त्सरुः खड्गमुष्टिः । भरुर्भर्त्ता । मरुर्निर्जलो देशः । चरुर्मन्त्रतप्तपाकः । शत्रुः रिपुः । तरुर्वृक्षः । मरुर्मृगः । मेरुः पर्वत इत्यादिः । अयं केतुरुत्पातः । सेतुः बन्धः । हेतुः कारणम् । तन्तुः षट्प्रकृतिः । धातुः श्लेष्मादिः । कशेरुप्रभृतयो नपुंसके भवन्ति । इदं कशेरु भूसम्भवम् । इदं दारु काष्ठम् । जतु लाक्षा । वस्तु वाक्यप्रबन्धहेतुः । मस्तु दधिसम्भवम् । ग्रन्थिप्रस्थौ च पुंसि भवतः । अयं ग्रन्थिः गाण्ठिरिति प्रसिद्धः । प्रस्थः परिमाणम् । इसन्तानामुसन्तानां च घ्यञन्तानां च नपुंसकता स्यात् । इदं सर्पिः घृतम् । हविर्देवान्नम् । बर्हिः पवित्रमित्यादि । इदं वपुः शरीरम् । आयुः जीवितपरिमाणम् । धनुः शस्त्रमित्यादिः । ष्य[घ्य]ञ्ग्रहणेन "वर्णदृढादिभ्यः ष्य[घ्य]ञि"ति गृह्यते । न ब्राह्मणादिभ्यः । सौकुमार्य्यं शौक्ल्यं[क्यं] कार्ष्ण्यं[र्त्स्न्यं] दाक्ष्यमित्यादि ।पुंसि स्त्रियां च पाटलिगोमुष्ट्यशनिबाहुसिन्धुमणयः ।आशीर्धूःपूक्षुत्तृ[तृ]ड्गिरः स्त्रियां मुद्रुषौ च ॥ ४६ ॥
metre not recognised
त्सरुपुंभरुपुंमरुपुंचरुपुंशत्रुपुंतरुपुंमेरुपुंकेतुपुंसेतुपुंहेतुपुंतन्तुपुंधातुपुंकशेरुक्लीदारुक्लीजतुक्लीवस्तुक्लीमस्तुक्लीग्रन्थिपुंप्रस्थपुंसर्पिस्क्लीहविस्क्लीबर्हिस्क्लीवपुस्क्लीआयुस्क्लीधनुस्क्लीसौकुमार्यक्लीशौक्ल्यक्लीकार्ष्ण्यक्लीदाक्ष्यक्लीपाटलिपुंस्त्रीगोपुंस्त्रीमुष्टिपुंस्त्रीअशनिपुंस्त्रीबाहुपुंस्त्रीसिन्धुपुंस्त्रीमणिपुंस्त्रीआशिस्स्त्रीधुर्स्त्रीपुर्स्त्रीक्षुध्स्त्रीतृष्स्त्रीगिर्स्त्रीमुद्स्त्रीरुष्स्त्री
genderपुंmasc.
प्रस्तरोपलपाषाणदृषद्धातुः शिला घनः ।तत्र जातमयो लोहं शातकुम्भं नयेत्परम् ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गिरेर्मनःशिलादिः स्याद्धातुः स्याद्गैरिकादिकम् ।अथाकरे खनिः खानिर्लोहं कालायसं घनम् ॥ ३१६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रसाऽसृग्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ।सप्तैव दश वैकेषां रोमत्वक्स्नायुभिः सह ॥ ९९८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
गिरेरूर्ध्वस्थिता भूमिरुक्ता शैष(?)मधित्यका ।गिरेर्मनःशिलाद्यस्तु धातुरित्यभिधीयते ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शुक्ल-धातू भृगुर्हंसः सामगः सत्यसङ्गतिः ।मत्यानन्दोऽथ दीप्तास्यः समयः षा-र्णकः स्मृतः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रो भुजङ्गो धातुरक्तः सूर्यो वै वेदकस्तथा ।दीपको ज्वलनश्चैव स्थूलदण्डश्च तैजसः ॥ ५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥ ६५ ॥
अनुष्टुप्
भातुर्मयूखे खरभासि चाथयातुः पुमानध्वगकालयोः स्यात् ।क्लीबे तु रक्षस्यथ धातुरश्म-विकारपञ्चेन्द्रियगोचरेषु ॥ १७ ॥
उपजातिः
वातादिदोषेषु रसादिकेषुश्रोण्यादिभूषास्तिपचादिषु स्यात् ।विशेषतस्त्वस्थिनि गैरिकेऽथदेहेऽप्तुराद्ये परगस्त्वभीष्टे ॥ १८ ॥
उपजातिः
doubtful
स्वर्णे रेतसि पाषाणे शरीरे गैरिके रसे ।अस्थ्नि स्वभाव आकारे स्याद्भूवादिसुबन्तयोः ॥ ६५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
वातादिशब्दस्पर्शादिगैरिकादित्वगादिषु ।महाभूतेष्विन्द्रियेषु पादे पञ्चाक्षरे तथा ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
तेजोवती करञ्ज्यो रक्तो ना भल्लके दृढस्कन्धे ।धातुः शिलादौ श्लेश्मादौ रसादौ गैरिकेऽस्थ्नि च ॥ १८० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
दितिः स्त्रियां खण्डने स्यात्तथा च दैत्यमातरि ।दीप्तं निर्भासिते दग्धे ज्वलितेऽपि च वाच्यवत् ॥द्रुतं शीघ्रे विनीते च विम्राणे चाभिधेयवत् ।दृतिश्चर्मपुटे मीते द्युतिः स्त्री रश्मिशोभयोः ॥धातुर्मनःशिलादौ तु श्लेष्मादौ गैरिकेऽपि च ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
लोहेऽर्थे गैरिकस्वर्णरेतोऽस्थिषु विशेषतः ।नरोऽर्जुने मनुष्ये च नाकः स्वर्गान्तरिक्षयोः ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
धातु as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) रसशृङ्गारादिषु नवसु च लवणादिषु षट्सु पारदे रागे । निर्यासवीर्यगुणधातुविषघृतादौ रसः प्रोक्तः ॥ ८६१ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.861
- धरणिकोश गैरिकभस्मके व्याधिविडङ्गे गैरिकं धातुरुक्मयोः । वाहिकौ ढक्कगोवाहौ तक्षकस्त्वष्टृनागयोः ॥ Dharaṇikośa 1.1.10
- नानार्थार्णवसंक्षेप कलिविवादमात्रे त्वजयः कलिशब्दमभाषत । युगे चतुर्थे चालक्ष्म्यां कलरूपेषु धातुषु ॥ २६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.26
- नानार्थार्णवसंक्षेप कषिकषिर्निकषपाषाणे धातौ स्यात् कषतावपि । अश्वकर्णाख्यवृक्षे च काष्ठे चाथ क्रतुर्मखे ॥ २७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.27
- नानार्थार्णवसंक्षेप काशिशिलायां चाथ काशिः स्यान्मुष्टौ काशाह्वये तृणे । धातौ च काशतौ भूम्नि त्वेष स्यान्नीवृदन्तरे ॥ २९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.29
- नानार्थार्णवसंक्षेप मेदस्द्वारेऽथ देहिनां बीजे मेदो धातौ चतुर्थके । यशस्तु सत्त्वख्यातिश्रीज्ञानमाहात्म्यवारिषु ॥ ४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.47
- नानार्थार्णवसंक्षेप चितिचितिस्तु स्त्री समूहे स्याच्चितायां चयनेऽपि च । ज्ञाने च चेततौ त्वेष धातौ स्यान्नरलिङ्गकः ॥ ४२३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.423
- नानार्थार्णवसंक्षेप च्युतिच्युतिः स्त्री च्यवने योनौ वायौ च च्योततौ तु ना । चूषा गजवरत्रायां स्त्री स्त्रीशण्डस्तु चूषणे ॥ ४३२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.432
- नानार्थार्णवसंक्षेप चूर्णिना तु चूर्णयतौ द्वे तु चूचुर्जात्यन्तरे नृणाम् । किरात्यां शम्बराज्जाते वैदेहादिति केचन ॥ ४३४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.434
- नानार्थार्णवसंक्षेप मारिमृत्यौ मरणसंज्ञे स्त्री मारिर्मारयतौ पुनः । धातौ ना मातृशब्दस्तु पार्वत्यां जननीगवोः ॥ ९९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.995
- नानार्थार्णवसंक्षेप लिखिलिखिस्तु शिल्पिनि द्वे स्यात् कश्चित् तु विदुषि त्रिषु । धातौ तु लिखतौ पुंसि भूप्रदेशे तु ना लिगुः ॥ ११४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1141
- नानार्थार्णवसंक्षेप वृत्तिवृत्तिर्निरोधे सम्भक्तौ ना तु धात्वोः स वर्ततौ । वृत्यतौ चाथ ना वेशो वेश्याजनसमाश्रये ॥ १२८६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1286
- नानार्थार्णवसंक्षेप वेणिकश्चित्तु मध्ये नद्यादेर्मेष्यां स्याच्च लतान्तरे । देवताडाह्वये ना तु धातौ स्याद्वेणतावथ ॥ १२९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1298
- नानार्थार्णवसंक्षेप वेदिना तु वेदयतौ ज्ञेयो वेगी तु नरि मारुते । त्रि तु वेगवति त्रिस्तु वेधा विदुषि तं पुनः ॥ १३०० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1300
- नानार्थार्णवसंक्षेप शुषिद्वे तु विप्रे सुन्दरे तु त्र्यथ स्त्री शोषणे शुषिः । रन्ध्रे च ना तु धातौ स्याच्छुष्यतौ शुण्ठिवाक् तु ना ॥ १४०० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1400
- नानार्थार्णवसंक्षेप हृषिआयुर्वेदप्रयोगस्तु स्तब्धे मेढ्रेऽप्यथो हृषिः । स्त्री दीप्तितुष्टयोर्ना धात्वोर्हर्षतौ हृष्यतावपि ॥ १६०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1604
- नानार्थार्णवसंक्षेप मनःशिलाख्याते मनःशिलेत्येव धातावथ महाशिला । शस्त्रप्रभेदे तस्योक्तं लक्षणं शस्त्रवेदिभिः ॥ ४० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.40
- नानार्थार्णवसंक्षेप विलेपनीयाक्ली तु (दा?धा)तावथो वृद्धदारकः पुंसि भेषजे । छगलान्त्रीसमाख्ये त्रिः पुनर्वृद्धस्य भेदके ॥ ९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.92
- परमानन्दीयनाममाला ओजस्नृत्यभेदेऽप्यरथौजस्तु दीप्तौ धातौ गुणे बले । Paramānandīyanāmamālā 5.6.1
- शिवकोष गैरिकगुग्गुलौ गैरिकं धातौ रुक्मे रक्ते च हल्लके । चित्रकः पावकेऽमण्डे चित्रकं मुखमण्डने ॥ २६ ॥ Śivakoṣa 1.3.26
- शब्दरत्नावली गैरिकगुण्डकः स्नेहपात्रे स्याद् धूलौ च मण्डलेऽपि च । गैरिकं कणके धातौ गृह्यकण्ठोकनिघ्नयोः(?) ॥ गोलकस्तु गुडे जारात् विधवातनयेऽपि च । गोरङ्कुः पक्षिभेदे स्यान्नग्नके वन्दितेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.69
- तन्त्राभिधान रभुजङ्गेशो मतिः सूर्यो धातुरक्तः प्रकाशकः । व्यापको रेवती दाम क्रौञ्चांशौ वह्निमण्डलम् ॥ १४५ ॥ Tantrābhidhāna 2.44.145
- तन्त्राभिधान शअस्थि धातुर्वराहश्च लक्ष्मीशः शंकु-कर्णिके । तथा नयः समिधश्च साम्बकः शा-र्णकः स्मृतः ॥ ४६ ॥ Tantrābhidhāna 6.46