झष
jhaṣaपुं · masc.In 19 kośas: 24 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
अरण्यमटवी सत्त्रं वार्क्षं च गहनं झषः ।कान्तारं विपिनं कक्षः स्यात्षण्डं काननं वनम् ॥ १११० ॥दवो दावः प्रस्तारस्तु तृणाटव्यां झषोऽपि च ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मत्स्यो मीनः पृथुरोमा झषो वैसारिणोऽण्डजः ॥ १३४३ ॥संघचारी स्थिरजिह्व आत्माशी स्वकुलक्षयः ।विसारः शकली शल्की शंबरोऽनिमिषस्तिमिः ॥ १३४४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैसारिणो विसारः पृथुरोमा जलचरो झषो मत्स्यः ।तिमिरनिमिषश्च मीनः शकली शल्की च विज्ञेयः ॥ ६५७ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
तथैव विबुधैः प्रोक्तो नक्रश्च मकरो मृगः ।घटकुंभश्च कलशो मत्स्यो मीनो झषो मतः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुंभालिवृषसिंहाश्च कीर्त्तिता स्थिरराशयः ।चापयुग्मझषा प्रोक्ता कन्या च द्विस्वभावका ॥ १०७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृथुरोमा झषो मत्स्यो निलिम्पोण्डभवोम्बुभूः ।कुलीरः कर्कटस्तीक्ष्णमुखो मकर इत्यपि ॥ १०९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
समञ्जं हिङ्गुलं वार्क्षं कक्षं काननयित्यपि ।दवदावावुभौ पुंसि प्रस्तारोऽपि झषोऽपि च ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृथुरोमा झषो मीन आत्माश्यनिमिषोऽण्डजः ।कण्टकी शम्बरो मूको वल्कवान् शकली द्वयोः ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मत्स्यो मच्छो झषो मीनोऽण्डज आम्भसिकस्तिमिः ॥ ८० ॥
genderपुंmasc.
वनं कुब्रं च नीध्रं च गोत्रं च दुमलं च तत् ।ततं [लं] तल्कं दवो दावो झषः कक्षोऽटवी स्त्रियाम् ।प्रस्तारस्तु तृणाटव्यामरण्यानी महावनम् ॥ २ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृथुरोमा षडक्षीणो यादो वैसारिणो झषः ।विसारी शफरी मीनः पाठीनोऽनिमिषस्तिमिः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वायुवर्गोऽयमाख्यातो विद्वदम्बुजभानुना ।वनं वार्क्षं झषः कक्षः कान्तारोऽरण्यकानने ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रस्तारो गहनं षण्डं दवदावावपीरितौ ।सत्रं क्लीबेऽटवी स्त्री स्याद् झषः स्यात्तृणयुग्वने ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संघचारी झषो मस्त्यो मीनो वैसारिणोऽप्यसौ ।अण्डजः स्थिरजिह्वोऽपि विसारः स्वकुलक्षयः ॥ २४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अण्डजः शकुनिः(लिः?) शारः पृथुरोमा झषोऽपि च ।वैसारिणो विसारश्च क्षुद्राण्डो रोहितोऽपि च ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कूलं तीरं तरो वप्रो जलसीमोपकण्ठभूः ।वैखानसः पृथुकचा मत्स्यो मीनो झषस्तिमिः ॥ २८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृथुरोमा संघचारी मत्स्यो मीनो झषोऽण्डजः ।वैसारिणो विसारी च शम्बरोऽनिमिषस्तिमिः ॥ १२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वनं वार्क्षं दवो दावो विपिनं गहनं झषः ।अरण्यमटवी सत्रं कान्तारं काननं पुनः ॥ १९४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तृणाटवी च प्रस्तारो झषस्तु बहुघासवत् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अण्डजः स्थिरजिह्वश्च पृथुरोमा जलाशयः ।झषः वैसारिणः शेवः आत्माशी जलपिप्पकः ॥ २४४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मत्स्यझषानिमिषाण्डजपृथुलोमविसारशकुलिमीनाः स्युः ।वैसारिणोऽथ शकलं शल्कमुलूपं च तत्त्वचि त्रितयम् ॥ ३३२ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणस्तिमिः ।जलपिप्पिक आत्माशी शकुली स्वकुलक्षयः ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दुली द्रुणी च तत्कान्ता मकरो मत्स्यराड्झषः ।खड्गनामा खड्गपुच्छस्तिमिशत्रुस्तिमिंगिलः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विषं हालाहलं प्रोक्तं प्रोक्ता चातिविषा विषा ।… झषो मत्स्य उदाहृतः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
meaningsमत्स्य
ऋषिर्वसिष्ठादिषु दीधितौ चवेदे च ना बाणसुतारजन्योः ।उषाथ कम्रे त्रिषु गुग्गुलौ नाझषस्तु वैसारिणि पुंसि दिष्टः ॥ ४४ ॥
उपजातिः
meaningsवैसारिन्
भैषज्ये ना तु विपिने द्वे मत्स्ये मकरेऽपि च ।झरो ना निर्झरे स्त्री तु झरा स्याज्झरणे त्रि तु ॥ ४९७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
कर्षो मानविशेषे स्यात्कर्षणे च पुमानयम् ।कर्षूः पुंसि करीषाग्नौ स्त्रियां कुल्येष्टखातयोः ॥काक्षी सौराष्ट्रमृद्भदे स्त्रियान्तु वरिकोषधौ ।घोषमाभीरपल्ल्याञ्च ध्वनिगोपालघोषके ॥चोक्षो दक्षे मनोज्ञे च तीक्ष्णे च शुचिगीतयोः ।झषा नागवलायां स्त्री तापमीनवनेषु ना ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 द्भ (wrong syllable)
झष as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु मीनसूना तु पुत्र्यां गलशुण्डिकायां वधस्थलेऽथोनमुशन्ति हीने । रणोद्यमेऽथार्कमयूखयोः स्यात् स्योनोऽथ मीनो झषराशिभेदे ॥ ८९ ॥ Koṣakalpataru 6.21.89
- कोषकल्पतरु चपलस्याद्भेषजेऽन्त्ये जलजे तु न स्त्री शूद्रे तुरंगे वृषलः प्रदिष्टः । पाषाणभेदे चपलो झषेऽपि स्यात्पारदे चोरकनाम्नि पुंसि ॥ ९३ ॥ Koṣakalpataru 6.28.93
- कोषकल्पतरु पोटगलउलूखलं गुग्गुलुपादपे च स्यात्कण्डनीनाम्न्यथ चक्रवालः । गिरौ द्वयोनस्तु स मण्डलेऽथ काशे नले पोटगलो झषे च । स्याद्धस्तिमल्लो गणपेऽभ्रनागे- ऽथ ग्रामवृन्देऽपि च भस्मतूलम् । स्यात्पांशुवर्षे तुहिनेऽथ वात- केलिर्विटानां रदलेखने स्यात् ॥ ७९ ॥ Koṣakalpataru 6.28.79
- कोषकल्पतरु राजीवनिष्पावः पवने च शूर्पपवने स्याद्राजमाषे तथा शिम्ब्यां स्यादपि निर्विकल्पविषये सुग्रीव उक्तः पुनः । वालिभ्रातरि वाच्यवत्तु गदितोऽसौ शोभनग्रीवके राजीवस्तु मृगे झषे निगदितः स्याद्रागजीविन्यपि ॥ २८ ॥ Koṣakalpataru 6.29.28
- कोषकल्पतरु पिङ्गाशउपांशुघातिन्यपि ना वराके परोपमो ना वरुणे सुखाशः । स्याच्छोभनाशे तिनिशे च राज्ञः पिङ्गाश उक्तो झषपल्लि[82a]भर्त्रोः ॥ Koṣakalpataru 6.30.19
- नानार्थार्णवसंक्षेप गर्गरउग्रीवैदेहजे मर्त्यजातिभेदे झषेऽपि च । गर्वरः पुंस्यहङ्कारे महिषे तु द्वयोरथ ॥ ६३७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.637
- त्रिकाण्डशेष मीनभृतिकाञ्चनयोर्मर्म मलिनं दूषितेऽसिते । मानं प्रमाणे तौल्ये च मीनो राश्यन्तरे झषे ॥ २५१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.251
- वैजयन्ती कुरण्डकर्परोऽग्नौ कपालेऽपि करभोऽपि खरोष्ट्रयोः । शरे किंशारुकादंबौ कुरण्डस्तु झषेऽपि च ॥ १९ ॥ Vaijayantī 7.1.19
- वैजयन्ती अनिमेषअनिमेषोऽप्यनिमिषोऽप्यथ चण्डालशिष्ययोः । स्यादन्तेवास्यथर्वज्ञे त्वथर्वाणिः पुरोहिते ॥ १३ ॥ Vaijayantī 8.1.13