चपल
capalaवि · adj.In 19 kośas: 38 synonym verses, 13 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
genderविadj.
स्थावरं तु जङ्गमान्यज्जङ्गमं तु त्रसं चरम् ।चराचरं जगदिङ्गं चरिष्णुश्चाथ चञ्चलम् ॥ १४५४ ॥तरलं कम्पनं कम्प्रं परिप्लवचलाचले ।चटुलं चपलं लोलं चलं पारिप्लवास्थिरे ॥ १४५५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 ग (wrong syllable)
genderविadj.
त्वरितं सत्वरं तूर्णं शीघ्रं क्षिप्रं द्रुतं लघु ।चपलाविलम्बिते च झम्पा संपातपाटवम् ॥ १४७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 वि (wrong syllable)
genderविadj.
genderपुंmasc.
शरीरस्था इमे रंहस्तरसी तु रयः स्यदः ।जवोऽथ शीघ्रं त्वरितं लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ॥ ६४ ॥सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च ।
अनुष्टुप्
genderविadj.
genderपुंmasc.
genderविadj.
लोलं चपलं चटुलं प्रचलं तरलं परिप्लवमधीरम् ।पारिप्लवं च धीराश्चलाचलं चञ्चलं च कथयन्ति ॥ ६९५ ॥
गीतिः
genderविadj.
द्राक् चपलं लघु मङ्क्षु स्राक् तूर्णं त्वरितमाशु शीघ्रमरम् ।अह्नाय सत्वरं च क्षिप्रं द्रुतमञ्जसा झटिति ॥ ६९७ ॥
आर्या
genderविadj.
कुण्डली गूढपाच्चक्षुश्रवाः काकोदरः फणिः ।कञ्चुकी श्रतिदृग्दीर्घी चपलो भीरुरित्यपि ॥ १५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षवः क्षुधाधिजननो मधुरः सुकुमारकः ।वृत्तबीजो दीर्घशिम्बी चपलोप्यथ नेः परः ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सूतो रसोत्तमो जैत्रश्चपलो रुद्रजः प्रभुः ।शिवाह्वः शिवबीजाह्वो लोकेशो दुर्द्धरोऽमृतः ॥ ५८५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चराचरं त्रसं द्रङ्गं कम्प्रं चरनकम्पने ।चटुलं चपलं लोलं चञ्चलं च चलाचलम् ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
धूलिध्वजो बलदेवो महाबलमलिम्लुचौ ।चञ्चलश्चपलः प्राणः संहर्षः प्रवहो वहः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
जवोऽथ शीघ्रं त्वरिं लघु क्लीबेऽरमव्ययम् ।क्षिप्रं द्रुतं सत्वरं च चपलं तूर्णमाशु च ॥ १६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 घ्रं (syllables merged)
genderक्लीneut.
पुलाकश्चपलं क्षिप्रं झम्पासंपातपाटवम् ।अजस्रं नित्यमनिशमश्रान्तं सततं तथा ॥ १६५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रसो रसेन्द्रः सूतश्च पारदः पारतोऽस्त्रियाम् ।हरबीजं च चपलः स्वामी स्नेहनिधिश्चलः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विक्लवो विह्वलः स्यात्तु विवशोऽनिष्ट[ दुष्ट ]धीः ।चलाचलश्चाचलिश्च चिकुरश्चपलस्तथा ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
चराचरं च[रि]ष्णु स्यादिङ्गं जगदपि स्मृतम् ।चपलं[173b] तरलं लोलं चञ्चलं [च] चलाचलम् ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
चपलं चञ्चलं लोलं कम्पनं तरलं चलम् ।पारप्लवं कम्प्रमुक्तं चटुलं चास्थिरे समम् ॥ ३४३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
चपलोऽथ तदन्यस्तु हरिद्रारागको मतः ।मेदुरे स्निग्धसान्द्रौ च अस्तिमान्धनिको धनी ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षारस्तु काचेऽथ स्यात्तु पारदे पारतोऽपि च ।रसः सूतश्च चपलं गवलं त्वथ इष्यते ॥ ५४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विप्रकृष्टं परं दूरं ध्रुवं नित्यं च शाश्वतम् ।चञ्चलं चपलं लोलं तरलं चटुलं चलम् ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
genderविadj.
genderपुंmasc.
चञ्चलं चपलं ज्ञेयं चलनं चटुलं चलम् ।लोलं चलाचलं कम्प्रं कम्पनं तरलं तथा ॥ २६४५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शीघ्रं क्षिप्रं द्रुतं तूर्णं त्वरितं सत्वरं लघु ।आशुमङ्क्षु तथाऽह्नायश्चपलमविलम्बितम् ॥ २६७२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 प (wrong syllable)
genderविadj.
शीघ्रं तूर्णं द्रुतं क्षिप्रं चपलं लघु सत्वरम् ।अरं त्वरितमाशु स्यादविलम्बितमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रसो रसेन्द्रश्चापलः सूतपारदसूतकाः ।हरवीजं सिद्धधातुः पारतोऽपि च कुत्रचित् ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 श्चा (wrong syllable)
genderपुंmasc.doubtful
पारतः पारदः सूते चलश्च चपलोऽभ्रके ।अभ्रं गिरिजामलं स्याद् गिरिजं चामलं तथा ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 रि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
चलं चपलं चटुलं कमनं कम्प्रमप्यथ ।अधोमुखेऽवनतं स्यादानतं, कुटिले पुनः ॥ ५३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 न (wrong syllable)
genderविadj.
चपलं सत्त्वरं शीघ्रं त्वरितं च द्रुतादिषु ।यत्सत्त्वे वाच्यलिङ्गं तत्क्लीबे तद्यदसत्त्वके ॥ १३१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
परासं हेमजं रङ्गं वङ्गं तमरुकं शठम् ।काचः क्षारोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदः ॥ ४२४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भिन्नार्थवाचकास्त्वेत एकान्यान्यतरेतरे ।चपलश्चिकुरस्तुल्यौ वन्ध्यो मोघो निरर्थकः ॥ १६८८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
सांवत्सरः कृष्णशालिर्बालकश्चावरोहकः ।श्वेतशालोऽपौरशूरचपलाः करसूकरौ ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वृकधूपश्च तूणस्तु पिण्डकश्चपलश्चलः ।कप्याख्यः कपिलः सिह्लः कृत्रिमः क्षेत्रिको वरः ॥ ११० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करंबः कंबरो मिश्रः संपृक्तः खचितः समाः ।चलाचलं तु प्रचलं चपलं चंचलं चलम् ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
अजिरं चपलं शीघ्रमविलंबितमाशु च ।विरलं तनु विश्लिष्टमघनं तलिनं तथा ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
स्त्रियां सुविद्युत्कमलाकणासुश्रियामसत्यां चरमे तु शीघ्रे ।विशेष्यवत्स्यात्तरले चलेऽथा-स्त्री प्रस्तरे स्यादुपलश्च रत्ने ॥ ९४ ॥
उपजातिः
doubtful
तुरुष्काख्ये च निर्यासे मर्कटे तु द्वयोरथ ।पिप्पलीविद्युतोस्तु स्त्री लक्ष्म्यां तु रभसेरिता ॥ ७०७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
चपल as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश परिप्लवपराभवौ नाशावज्ञे परिप्लवौ चपलाकुलौ । उपप्लवौ राहुयोगौ जीवंजीवौ द्रुपक्षिणौ ॥ Dharaṇikośa 28.1.6
- धरणिकोश रसरसः शृङ्गारादौ द्रवगरलरागेष्वपि रसो रसस्तिक्तादौ च…तनुधात्वोरपि रसः । रसो वीर्ये सूते चपलजलस्वादेष्वपि रसा [106] रसा पाठाशल्लक्यवनिरपि धीरैर्निगदिता ॥ Dharaṇikośa 31.3.2
- नानार्थार्णवसंक्षेप चञ्चुचपले तु त्रिषु स्त्री तु चञ्चुस्त्रोटौ पतत्त्रिणः । एरण्डे नाथ चर्मी ना भूर्जद्रौ शङ्करस्य च ॥ ४०८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.408
- परमानन्दीयनाममाला तरलतरलस्तु बले हारान्तर्मणौ चपले तथा । आकाशे त्रिदिवं ख्यातं स्वर्गलोकेऽपि सम्मतम् ॥ २२७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.15.227
- शब्दरत्नावली चिकुरचिकुरः केशचिष्काहि-वि-द्रुमिच्यपलाद्रिषु (?) । छित्वरस्त्रिषु धूर्ते स्याच्छेदनद्रव्यवैरयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.73
- शब्दरत्नावली चञ्चलचञ्चला स्त्री तडिल्लक्ष्म्यीश्चञ्चलचपलेऽनिले ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.63