खुर
khuraपुं · masc.In 15 kośas: 20 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
शुक्तिः शङ्खः खुरः कोलदलं नखमथाढकी ॥ १३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
लूनं पुच्छं तु लाङ्गूलं वालहस्तश्च वालधिः ।प्रोथ इत्युच्यते घोणा मध्यं कश्यं खुरः शफः ॥ ४४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हेषा ह्रेषा च कविका कवी स्यात् कविरित्यपि ।खलीनः खलिनस्तुल्यौ खुरः क्षुर उदाहृतः ॥ २०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रोथोऽस्त्री नासिकाश्वस्य कश्यं मध्यमथापि च ।शफोऽस्त्रियां खुरः पुंसि पुटो विङ्खोथ वालधिः ॥ २०८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कण्ठला जालगोणी स्यात्स्त्रियां रेभा तु रेभणम् ।पुंसि प्रोथो नासिकाग्रं शफं क्लीबे खुरः पुमान् ॥ ४४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चामरक्रूरदूराणां स्यात्कलेवरवेरयोः ।खुरोलूखलपातालयौतवानां दिवस्य च ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हनुर्नागहनुः कोशी शुक्तिः शङ्खः खुरो नखः ।नखी खलो हस्तिकर्णः सामुद्रं कोलपर्णकम् ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तस्य पश्चिमतः कूर्चः कुष्टिके स्त्री तयोरधः ।खुरसंधिस्ततोऽधस्ताच्छफं त्वस्त्री खुरः पुमान् ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुमनस् अप्सरस् इत्येताभ्यां विरहितमुज्झितमित्यर्थः । अस् अन्ते यस्य तदिदमसन्तं पुंसि भवेदित्यर्थः । अयमङ्गिराः चन्द्रमाः स्थूलशिराः । पुरूरवाः उच्चैःश्रवाः दुर्वासाः पृथुयशा इत्यादयः । सुमनसोऽप्सरसश्च स्त्र्यधिकारात्स्त्रियां प्रवृत्तिः । इमाः सुमनसः कुसुमानि । इमा अप्सरसो देवस्त्रियः । द्व्यच्कमसन्तं नपुंसकं भवति । इदमोजः तेजः वर्चः शिरः यशः छन्दः श्रोतः चेतः पयः तपः अम्भः । जरस्शब्दस्यापि नपुंसकता स्यादित्यत आहान्यत्र वै जरसः । नपुंसकात्प्रकृताच्च पुंल्लिङ्गादन्यस्मिन् जरस् शब्दो भवति । स्त्रियाम् । इयं जरा वृद्धभावः ।पुंसि क्षुरखुरबिन्द्विक्षुपायुमणिकीलकेलिबलयः ।निघसङ्घोद्घोपघ्नौघविघ्नघर्मार्घवर्णाश्च ॥ २५ ॥
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: जरस्शब्दस्यापि
अङ्गिरस्पुंचन्द्रमस्पुंस्थूलशिरस्पुंपुरूरवस्पुंउच्चैःश्रवस्पुंदुर्वासस्पुंपृथुयशस्पुंसुमनस्स्त्रीअप्सरस्स्त्रीओजस्क्लीतेजस्क्लीवर्चस्क्लीशिरस्क्लीयशस्क्लीछन्दस्क्लीस्रोतस्क्लीचेतस्क्लीपयस्क्लीतपस्क्लीअम्भस्क्लीजरस्स्त्रीजरास्त्रीक्षुरपुंखुरपुंबिन्दुपुंइक्षुपुंपायुपुंमणिपुंकीलपुंकेलिपुंबलिपुंनिघपुंसङ्घपुंउद्घपुंउपघ्नपुंओघपुंविघ्नपुंघर्मपुंअर्घपुंवर्णपुं
genderपुंmasc.
एते शब्दाः[ब्दा] पुंसि भवन्ति । तद्यथा । अयं क्षुरः नापितोपकरणः । अयं खुरः पशुपादः । अयं बिन्दुः विसर्जनीयावयवः । अन्यच्च । अयमिक्षु सस्यजातिः । अयं पायुः अपानम् । अयं मणिः रत्नम् । कीलः शङ्कुः प्रहरणविशेषः । अयं केलिः हासः ॥। अयं के[क]लिः कलहः । अयं बलिर्दैत्यः राजगृह्यदेवतोपहारौ च ।
metre not recogniseddoubled daṇḍa: ॥।
genderपुंmasc.
अश्वस्य नासिका प्रोथं कश्यं तु मध्यभागकम् ।गलोद्देशो निगालः स्यात् खुराः शफाः भवन्ति वै ॥ २२५० ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 तु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 श (wrong syllable)
genderपुंmasc.
नखरीखुर इत्येवं गन्धद्रव्यं नखीति यत् ।आटकी मृत्तिका मृत्स्ना तुवरी तूवरीत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
खुरः क्षुरः शफं क्लीबे विङ्खा विङ्खः पुटोऽस्त्रियाम् ।पुच्छोऽस्त्री पिच्छलाङ्गूललङ्गूललूमलाङ्गूलम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
क्षौरिको भण्डिवाही च भाण्डिकस्तस्य भाण्डके ।क्षुरः खुरो, मायाकारे प्रातिहारिक उच्यते ॥ ३४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नखं कोलदलं शुक्तिः खुरः शङ्ख समार्थकाः ।गुडः क्षारोऽस्य विकृतौ मत्स्यण्डी खण्डशर्करा ॥ १४९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रीवाघण्टा धर्धरा स्याद्रश्मिः प्रवयणं च तत् ।प्रतोदोऽथ खुरो विड्खः पुटो लुण्टनवेल्लने ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुच्छोऽस्त्री लूम लांगूलं बालहस्तश्च वालधिः ।खुरः शफः शको विष्ठा घासस्तु यवसः शरिः ।रोमन्थनन्तु रोमन्थो रोमोर्णोर्णास्तुकोऽपि च ॥ ७४.५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धमन्यंजनकेश्यौ तु हनुर्हट्टविलासिनी ।अपि शुक्तिः खुरः शंखो नखं कोलदलं समाः ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षुरश्छेदनवस्तु स्यात्कोकिलाक्षे च गोक्षुरे ।खुरोऽप्यर्गवादीनां खट्वादीनां च पादुका ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
meaningsपादुका
ऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि ।ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु ।कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् ।कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी ।क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि ।कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति ।क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च ।चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे ।खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च ।खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 नि (wrong syllable)
खुर as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् वर्तकजैवातृकः शशाङ्केऽपि खुरेऽप्यश्वस्य वर्तकः । व्याघ्रेऽपि पुण्डरीको ना यवान्यामपि दीपकः ॥ ११ ॥ Amarakośa 3.3.11
- धरणिकोश शफगुम्फो बाहोरलंकारे गुम्फो ग्रन्थनमात्रकम् । शफं खुरे गवादीनां मूले चापि प्रकीर्तितम् ॥ Dharaṇikośa 21.1.1
- कोषकल्पतरु शफरेफो रकारे त्रिषु कुत्सिते स्या- च्छफोऽस्त्रियां गोप्रभृतेः खुरे च ॥ २४ ॥ Koṣakalpataru 6.23.24
- नानार्थार्णवसंक्षेप शफशफः पुंसि च शण्डे च लाङ्गलाङ्गान्तरे खुरे । महावीराख्यपात्रस्य परिग्रहणकाष्ठयोः ॥ १३१३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1313
- शब्दरत्नावली शफरेफो रवर्णे रागे च कुत्सितेऽपि च वाच्यवत् । शफं विटपिमूले स्याद्गवादीनां खुरेऽपि च । शिफा सरिज्जटामांसीजनयित्रीजटासु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.22.3