छन्दस्
chandasक्ली · neut.In 18 kośas: 34 synonym verses, 13 as a nānārtha head word, 33 as a meaning of another word.
स्वाध्यायः श्रुतिराम्नायश्छन्दो वेदस्त्रयी पुनः ।ऋग्यजुःसामवेदाः स्युरथर्वा तु तदुद्धृतिः ॥ २४९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ २५० ॥षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 नि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
औपम्यमनुकारोऽनुहारः साम्यं तुलोपमा ।कक्षोपमानमर्चा तु प्रतेर्मा यातना निधिः ॥ १४६३ ॥छाया छन्दः कायो रूपं बिम्बं मानकृती अपि ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
वेदः श्रुतिस्तथाम्नायः स्वाध्यायश्छन्द आगमः ।वेदान्तश्च रहस्यं च बुधैरुपनिषन्मता ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अथर्वणेति वेदे तु पुरोहितमितीर्यते ।वेदाश्चत्वार एवन्तच्छन्दो ब्रह्मविनिर्मितम् ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विद्याश्चतुर्दश प्रोक्ता शिक्षा व्याकरणं ततः ।कल्पो निरुक्तं छन्दश्व ज्योतिषामयनं मतम् ।वेदाङ्गान्यङ्गिभिश्च स्यात् स्मृत्यान्वयगणेन च ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सा तु प्राविसमत्युद्भ्यः स्युश्छन्दांस्येकविंशतिः ।स्त्रियां पङ्क्तिः सैव विराट् त्रिष्टुप् तृष्टुबुभे समे ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परिक्रिया परीसर्पो विधुरम् विकले त्रिषु ।आकूतच्छन्दसी छन्दभावौ यत्तूपमन्त्रणम् ॥ १०७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निगमश्च पुनः क्लीबे छन्दो ब्रह्माथ बह्वृचः ।ऋग्वेदः पुंस्यथ क्लीबे यजुः सामापि न द्वयोः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छन्दो नासा दृक् श्रुतिश्च हस्तौ वदनमित्यपि ।पादौ श्रुतेस्तदर्थानि शाखाभेदः पुनश्च षण् ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रमादोऽनवधानत्वं पुंस्याधिः स्यान्मनोव्यथा ।अभिप्रायाशयच्छन्दा आकूतच्छन्दसी मतम् ॥ ३१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ओंकारो वेदादिः प्रणवो वेदस्त्वृषिर्निगमः ।आम्नाय-स्वाध्यायागमाः श्रुतिः[39a] छन्दः ॥ ६७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
शिक्षा कल्पश्छन्दो व्याकरणं ज्योतिषं निरुक्तं च ।[41a] वेदाङ्गान्यथ शिक्षां पठन्विदन्भवति शिक्षकस्त्रितये ॥ ८२ ॥
गीतिः
genderक्लीneut.
ओजं स्याद्विषमं स्थानं युक्समं समुदीर्यते ।प्रस्तारः स्यात्कलान्यासः छन्दो वृत्तं नपुंसके ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सुमनस् अप्सरस् इत्येताभ्यां विरहितमुज्झितमित्यर्थः । अस् अन्ते यस्य तदिदमसन्तं पुंसि भवेदित्यर्थः । अयमङ्गिराः चन्द्रमाः स्थूलशिराः । पुरूरवाः उच्चैःश्रवाः दुर्वासाः पृथुयशा इत्यादयः । सुमनसोऽप्सरसश्च स्त्र्यधिकारात्स्त्रियां प्रवृत्तिः । इमाः सुमनसः कुसुमानि । इमा अप्सरसो देवस्त्रियः । द्व्यच्कमसन्तं नपुंसकं भवति । इदमोजः तेजः वर्चः शिरः यशः छन्दः श्रोतः चेतः पयः तपः अम्भः । जरस्शब्दस्यापि नपुंसकता स्यादित्यत आहान्यत्र वै जरसः । नपुंसकात्प्रकृताच्च पुंल्लिङ्गादन्यस्मिन् जरस् शब्दो भवति । स्त्रियाम् । इयं जरा वृद्धभावः ।पुंसि क्षुरखुरबिन्द्विक्षुपायुमणिकीलकेलिबलयः ।निघसङ्घोद्घोपघ्नौघविघ्नघर्मार्घवर्णाश्च ॥ २५ ॥
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: जरस्शब्दस्यापि
अङ्गिरस्पुंचन्द्रमस्पुंस्थूलशिरस्पुंपुरूरवस्पुंउच्चैःश्रवस्पुंदुर्वासस्पुंपृथुयशस्पुंसुमनस्स्त्रीअप्सरस्स्त्रीओजस्क्लीतेजस्क्लीवर्चस्क्लीशिरस्क्लीयशस्क्लीछन्दस्क्लीस्रोतस्क्लीचेतस्क्लीपयस्क्लीतपस्क्लीअम्भस्क्लीजरस्स्त्रीजरास्त्रीक्षुरपुंखुरपुंबिन्दुपुंइक्षुपुंपायुपुंमणिपुंकीलपुंकेलिपुंबलिपुंनिघपुंसङ्घपुंउद्घपुंउपघ्नपुंओघपुंविघ्नपुंघर्मपुंअर्घपुंवर्णपुं
genderक्लीneut.
धर्मशास्त्रं स्मृतिः शिक्षा कल्पो व्याकरणं तथा ।ज्योतिश्छन्दो निरुक्तिश्च षडङ्गानि यथाक्रमम् ॥ १६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छन्दः शिक्षा व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा ।कल्पश्चेति प्रणीतानि वेदाङ्गानि महात्मभिः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्यादुरःसूत्रिका चाथ छन्दः शतसरे पुमान् ।द्वात्रिंशत्सरहारे तु गुच्छ इत्यभिधीयते ॥ १६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋग्वेदश्च यजुर्वेदः सामवेदोऽप्यथर्वणः ।शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दोज्योतिर्निरुक्तयः ॥ १४४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वेदानां पञ्चनामानि स्वाध्यायश्च श्रुतिस्तथा ।आम्नायो नाम विख्यातं छन्दो वेदस्त्रयी पुनः ॥ ३५९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
षडङ्गानि तु वेदस्य शिक्षा च कल्पसंज्ञकः ।व्याकरणं तथा छन्दो ज्योतिर्निरुक्तिरेव च ॥ ३६२ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
अभिप्रायस्तथा भाव आकूतमाऽऽशये मतम् ।छन्दश्चेति हि नामानि मन्यन्ते विदुषां गणे ॥ २५१३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त (wrong syllable)
genderक्लीneut.
वेद आम्नायनिगमौ छन्दो ब्रह्म श्रुतिः स्त्रियाम् ।अथ वेदविधिर्यः स्यात् त्रयीधर्मस्तु स स्मृतः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
च्छन्दश्चेति षडङ्गानि वेदानां वैदिको विदुः ।वेदादिः प्रणवो ब्रह्माक्षर उङ्कार ईरितः ।अथेतिहासो व्यासादिरचितो भारतादिकः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गायत्री जगती त्रिष्टुवनुष्टुवुष्णिगादिकम् ।च्छन्दश्च्छन्दोविशेषाः स्युरुक्थ उक्थादयः परे ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष्टु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कल्मषमभिप्राये तु छन्दो ना छन्दसा षणा ।चतुरश्चतुरको द्वौ नेत्रगोचर ईरितौ ॥ ९ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
ओंकारः प्रणवो ब्रह्मच्छन्दसी तु श्रुतिस्त्रयी ।निगमो वेद आम्नाय आगमानुश्रवावपि ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः ।ज्योतिषं व्याकृतिः शिक्षा कल्पश्छन्दो निरुक्तकम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छन्दांसि गायत्र्यादीनि कुण्डी त्वस्त्री कमण्डलुः ।ज्ञानमाद्यमुपज्ञा स्यात् परमान्नं तु पायसम् ॥ १२२७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वाचा छन्दस्तु निगमः साम्न्युक्थं स्वरपत्तनम् ।ब्रह्माक्षरं स्यादोंकारः प्रश्नदूती प्रहेलिका ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आथर्वणं पौरोहितं वेदाश्चत्वार एव ते ।छन्दो ब्रह्म श्रुतिर्वेदोऽप्यथ विद्याश्चतुर्दश ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रो (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शीक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।ज्योतिषामयनं चेति वेदांगान्यंगिभिः सह ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ओजो बलमवष्टम्भ ओजो रश्मिप्रकाशयोः ।छन्दः पद्ये च वेदे च छन्दश्छन्दानुवर्तनम् ॥
अनुष्टुप्
विष्णौ बुधे ब्रह्मणि चाथ पापे-ऽपराध आगोऽथ पुरीषदीप्त्योः ।रूपेऽपि वर्चोऽथ सुधांशुपुत्रेपुमांश्च वेदे त्वभिलाषके च ॥ ९९ ॥
उपजातिः
doubtful
छन्दो यदृच्छाचरणे च पद्य-भेदेऽप्यदन्तस्तु पुमान्समार्थः ।एनोऽपराधे कलुषे मन[89b]स्तुचित्ते धियां पुंसि भवेन्न रोदः ॥ १०० ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 1, syllable 10 न (wrong syllable)
अनूहसामग्रन्थेऽथच्छद्म सद्मनि कैतवे ।छदिस्तु पटले गेहे जन्म तूत्पत्तितोययोः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsअनूहसामग्रन्थ
doubtful
अब्दः सम्वत्सरे मेघे युस्तके च पयोनिधौ ॥अन्दूर्भूषणभेदे स्यान्निगडेऽपि भवेत् स्त्रियाम् ।कन्दोऽस्त्री शस्यमूले स्याच्छूरणे जलदे पुमान् ॥कुन्दो मुकुन्दे निधिभिद्भूमिष्वस्त्री तु माथ्यके ।क्षोदः स्यात्पेषणे पुंसि सन्धाने च रजस्यपि ॥गदो विष्णुभ्रातरि स्याद्व्याधौ ना चायुधे गदा ।छदः पक्षे च पत्रे च ग्रन्थिपर्णे तमालके ॥छन्दोऽभिप्रायवशयोर्वेदकिन्यामनीषयोः(?) ।नन्दिर्ना नन्दिकेश्वरद्युताङ्गानन्दयोरपि ॥नदी स्त्रियान्तु सरिति शोणादौ नदः पुमान् ।नन्दाहलिञ्जरगोर्योस्तु तिथिभेदेऽपि च स्त्रियाम् ॥पुमान्नरपतौ गोपभेदानन्दनिधिष्वपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 श्व (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्
वशाभिप्राययोश्छंदो जूर्णी रविहविर्भुजौ ।टंकौ प्रमाणगर्वौ च डिंबः प्लीहखगांडयोः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
छन्दस् as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् पङ्क्तिपङ्क्तिश्छन्दोऽपि दशमं स्यात्प्रभावेऽपि चायतिः । Amarakośa 3.3.140
- धरणिकोश शिखरिणीशिखरिण्यः स्मृताश्छन्दोमल्लिकानवमालिकाः । प्रविदारणमाख्यातं विद्वद्भिर्दारणे रणे । अवग्रहणमित्येतत्प्रतिरोघेऽप्य[ना]दरे ॥ Dharaṇikośa 14.2.35
- धरणिकोश पङ्क्तिपङ्क्तिः स्याद्दशसंख्यासु श्रेण्यां छन्दान्तरेऽपि च । गुप्तिः कारागृहे प्रोक्ता भूगर्ते रक्षणेऽपि च ॥ Dharaṇikośa 15.2.10
- धरणिकोश जातिरतिः कामस्त्रियां रागे सुरतेऽपि रतिः स्मृता । जातिश्छन्दसि सामान्ये मालतीगोत्रजन्मसु ॥ Dharaṇikośa 15.2.14
- धरणिकोश वृत्तवृत्तं दृढमधीतं च वृत्तं वृत्तौ मृतेऽपि च । चरित्रच्छन्दसोर्वृत्तं वर्तनातीतयोरपि ॥ Dharaṇikośa 15.3.3
- धरणिकोश बृहतीबृहती क्षुद्रवार्ताकी बृहती कण्टकारिका । वाचि छन्दसि च ज्ञेया महत्यां बृहती तथा ॥ Dharaṇikośa 15.3.15
- धरणिकोश अनुष्टुभ्जृम्भे जृम्भणविकासे रम्भा वारयोषाप्सराः । सनाभिः सदृशे ज्ञातावात्मभूः स्मरवेधसोः । ककुभ् शास्त्रे दिशि ज्ञेया अनुष्टुब्वाचि छन्दसि ॥ Dharaṇikośa 23.1.3
- धरणिकोश शाङ्करशाङ्करोऽनुडुहि ज्ञेय उक्तं छन्दसि शाङ्करम् । बन्धुरं सुन्दरे नम्रे बन्धुरं स्याच्चोन्नतानतम् ॥ Dharaṇikośa 26.2.36
- कोषकल्पतरु छछो भास्करे छन्दसि संवृतौ छ- मच्छे तु भेद्यानुगलिङ्गमाहुः । Koṣakalpataru 6.6.1
- कोषकल्पतरु वृत्तछन्दस्यपि स्त्री न दृढे त्वतीते मृते वृते वर्तुलकेऽन्यवच्च । अन्तो विनाशे चरमे स्वरूपे प्रान्ते तु न स्त्री निकटे त्रिलिङ्ग्याम् ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 6.16.30
- कोषकल्पतरु वृहत्चन्द्रे पुंसि तृपद्द्वयेन रहितं छत्त्रेऽन्यवत्तृप्यति स्याद्भेद्ये विपुले वृहन्नथ वृहत्युक्ताम्बुधान्यामपि । छन्दोवस्त्रभिदोश्च वाचि गदिता सिंह्योर्महत्क्षुद्रयो- र्ना देवानिलयोर्मरुन्निगदितोऽथ ग्रन्थिपर्णेऽन्तिमे ॥ २३ ॥ Koṣakalpataru 6.16.23
- कोषकल्पतरु गाथापार्थोऽर्जुने स्यात्ककुभद्रुमे च गाथा स्त्रियां छन्दसि शेषमात्रे । स्यात्संस्कृतान्योक्तिषु चाथ कन्था वस्त्रान्तरे मृन्मयभित्तिकायाम् ॥ ९८ ॥ Koṣakalpataru 6.18.98
- नानार्थार्णवसंक्षेप अप्अथ स्त्रियां बहुष्वापः सलिले छन्दसोरपि । शताक्षरेऽष्टनवतिस्वरे ह्रीबेर एव च ॥ ४५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.1.45
- नानार्थार्णवसंक्षेप कृतक्लीबं त्वादियुगेऽन्नादिपक्वहव्येऽक्षदेविनाम् । अक्षपातप्रभेदे च स्तोमच्छन्दःप्रभेदयोः ॥ २६८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.268
- नानार्थार्णवसंक्षेप पथ्यछन्दःसु नप्यथो पद्या स्त्री मार्गे वृषले द्वयोः । क्ली पादबद्धग्रन्थे स्यात् त्रिः पद्यं पदसाधुनि ॥ ७१३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.713
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्रश्नत्रि पुराणे छन्दसि तु क्लीबं पञ्चाशदक्षरे । पङ्कोऽस्त्री कर्दमे पापे पण्डा स्त्रीपुंसयोर्गतौ ॥ ७१८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.718
- नानार्थार्णवसंक्षेप शक्वरीनद्यां विद्युति काञ्च्यां च बाहौ छन्दोन्तरे तथा । षट्पञ्चाशत्स्वरे स्त्री तु शङ्खिनी स्थावरान्तरे ॥ १३३५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1335
- नानार्थार्णवसंक्षेप अन्तस्थातथा छन्दोविचित्यां च द्व्यक्षरप्रभृतिष्वपि । षड्विंशतौ चच्छन्दः सु चतुर्वृद्धेषु दृश्यते ॥ २४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.24
- नानार्थार्णवसंक्षेप गायत्रीस्त्रीनपोस्तु चतुर्विंशत्यक्षरप्रभृतिष्वसौ । आर्षादिषु स्याच्छन्दःसु गायत्रस्तु पुमानयम् ॥ ६७३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.673
- नानार्थार्णवसंक्षेप दण्डकद्विधाभावे शुके तु द्वे दण्डकस्त्वस्त्रियामयम् । समासप्रायवाक्ये स्यादुत्कृतेरधिकेषु च ॥ ९०० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.900
- शब्दरत्नावली गीतिगीतिर्गाने छन्दसि स्त्री गीतं गाने च शब्दिते । गुप्तिः कारागृहे स्त्री स्याद् रक्षणेऽवकरस्थले ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.11
- शब्दरत्नावली जातिजातीफले च मालत्यां छन्दस्यश्मन्तिकासु च । ज्ञातिस्ताते सगोत्रे च पुमानप्रसवेऽपि च ॥ ततं वाद्यव्याप्तयोर्ना मारुते विस्तृते त्रिषु । तातः पितरि पूज्ये स्यादनुकम्प्ये च पुंस्ययम् ॥ तिक्तः सुगन्धरसयोः पर्पटे तु नपुंसकम् । तिक्ता च कटुरोहिण्यां वचनादौ तु वाच्यवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.14
- शब्दरत्नावली वृत्तवाच्यलिङ्गं दृढे क्लीबं छन्दश्चारित्रवृत्तिषु । शक्तिरुत्साहगौर्योस्तु बले वस्त्रान्तरे स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.57
- शब्दरत्नाकर प्रकृतिस्वभावजन्त्वमात्यादिच्छन्दोभूतेषु मातरि । पक्षतिः पक्षमूले स्याद् द्वयोः प्रतिपदोरपि ॥ २१३० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2130
- त्रिकाण्डशेष जातिसूर्यावर्तेऽपि जामाता ना वाते पिष्टपे जगत् । जातिश्छन्दसि मालत्यां चुल्ल्यां जातीफले कुले ॥ १५७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.157
- त्रिकाण्डशेष मालिनीमदनाः सिक्थधुस्तूरतरुभेदमनोभवाः । मुनिर्वाचंयमे बुद्धे छन्दश्चम्पा च मालिनी ॥ २५२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.252
- त्रिकाण्डशेष अनुष्टुभ्स्वर्णारम्भाववष्टम्भौ वाणी छन्दोऽप्यनुष्टुभौ ॥ २८३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.283
- त्रिकाण्डशेष गायत्रीगायत्री खदिरे स्त्री स्याच्छन्दस्यापि षडक्षरे । गुन्द्रस्तेजनके गुन्द्रा प्रियङ्ग्वां भद्रमुस्तके ॥ ३४६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.346
- त्रिकाण्डशेष शक्करीशक्करी मेखलाछन्दः शवरः सलिले शिवे । स्थिरा महीशालपर्ण्योः शम्बरं संयमे जले ॥ ३७८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.378
- वैजयन्ती जातिजनिर्वरस्त्रीपत्योश्च जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः । जातिश्छन्दसि मालत्यां सामान्ये जन्मगोत्रयोः ॥ १४ ॥ Vaijayantī 6.2.14
- वैजयन्ती पालिपालिरश्रिः प्रदेशोंऽकः सश्मश्रुः स्त्री त्सरुश्छदः । छन्दः संख्यावली पङ्क्तिः पक्तिर्गौरवपाकयोः ॥ २२ ॥ Vaijayantī 6.2.22
- वैजयन्ती प्रकृतिछन्दःकारणगुह्येषु जन्त्वमात्यादिमातृषु । पक्षतिर्गरुतो मूले द्वयोः प्रतिपदोरपि ॥ १३ ॥ Vaijayantī 7.2.13
- वैजयन्ती शक्वरीवनिता स्निग्धनार्याञ्च नार्याञ्चप्यथ वेदिका । वेदिश्चांगुलिमुद्रा च काञ्ची छन्दश्च शक्वरी ॥ २५ ॥ Vaijayantī 7.2.25