तपस्
tapasक्ली · neut.In 21 kośas: 43 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
नियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ।देवताप्रणिधानं च करणं पुनरासनम् ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
माघस्तपाः फाल्गुनस्तु फाल्गुनिकस्तपस्यवत् ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 नि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
चन्द्रस्तु मास्तपोराजौ शुभांशुः श्वेतवाहनः ॥ १० ॥जर्णः सृप्रो राजराजो यजतः कृत्तिकाभवः ।यक्षराडौषधीगर्भस्तपसः शयतो बुधः ॥ ११ ॥स्यन्दः खसिन्धुः सिन्धूत्थः श्रविष्ठारमणस्तपा ।आकाशचमसः पीतुः क्लेदुः पर्वरिचिक्लिदौ ॥ १२ ॥परिज्वा युवनो नेमिश्चन्दिरः स्नेहरेकभूः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करमध्ये सौम्यं तीर्थमथ स्यान्नियमे तपः ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
पौषे तैषसहस्यौ द्वौ तपा माघेऽथ फाल्गुने ।स्यात्तपस्यः फाल्गुनिकः स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 फा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः ।स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चैत्रादिमासा मधुमाधवौ द्वौ,ततः परं शुक्रशुची क्रमेण ।नभोनभस्यौ कथिताविषोर्जौ,सहःसहस्यौ च तपस्तपस्यौ ॥ ११४ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
अन्धकारे तमः प्रोक्तं तमसेन समं बुधैः ।तपं च तपसा सार्धं महसा च महं वदेत् ॥ २६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
निमीलनं च निधनं रंध्रमृत्युर्विनाशनम् ।छिद्रं वसु ततो भाग्यं धर्मं च नवमं तपः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ईषूर्जौसहःसहस्यौ तथा तपतपस्यकौ ।भाद्रपदं प्रौष्ठपदः प्रोक्तश्चाद्यैर्मुनीश्वरैः ॥ ७९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स (wrong syllable); pāda 3, syllable 2 द्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
सुब्रह्मण्यो नागयन्त्रः स्फटिका धनुराख्यकः ।देववेदिर्जीवनदो हुताशार्हो महस्तपः ॥ ७० ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 र्जी (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्माकिंचनता यमाः ।नियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ॥ १६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तपस्या तु तपो जप्यं जाप्यं जापो जपः पुनः ।कमण्डलुश्चैत्यमुखः करकः कुण्डिकः स्त्रियाम् ॥ १७७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
देवपर्यायतः श्रेष्ठपर्याय ऋषभध्वजः ।धाराङ्कुरो दुश्च्यवनः कौशिकश्चन्दिरस्तपः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शतक्रतोश्च पर्यायः सहस्रान्नयनस्य च ।स्यादृभुक्षास्तुराषाट् च तप आतङ्करावणौ ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तन्वर्थो यजतः सप्रो जरणो द्रुस्तपः पुनः ।कुमुदार्थाच्च बन्ध्वर्थो राजराजः सुधांशुकः ॥ १७४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तिष्यश्चापि च पुष्योऽपि पौषस्तैषः सहस्यवत् ।अस्त्री माघे तपाश्चापि तपस्यस्तपसस्तपः ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
उष्णे धर्मस्तपो माघे हृदि वस्तो वरो भवेत् ।तुल्ये गोले च भक्ष्ये च वर्णः शुक्लादिकेषु च ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कार्त्तिकादित्रये स स्यात्तत्राब्दे द्वौ मलिम्लुचे ।मासस्य पूरणे मासतमः स्याद्भेद्यलिङ्गकः ।अर्धमासतमश्चैव संवत्सरतमस्तथा ।माघ्यादयो यत्र भवन्ति पूर्णिमामाघादिमासाः क्रमशः स्मृता अमी ।माघ्ये तपा अस्त्र्यथ फाल्गुनः स्यात्स फल्गुनः फाल्गुनिकस्तपस्यः ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderपुंक्लीm. n.
ग्रीष्मो निदाघो दीर्घाहा ऊष्मा स्यादूष्म ऊष्मकः ।उष्णोपगम उष्णश्च घर्मा पुंसि तपश्च सः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
कार्पास-कांस-चमसाः पनसोपवासौस्यादिष्वसः सदिवसोऽपि रसो बुसोऽपि ।दोर्वद्विहाय उदितं हृदये तु वत्संमाघे तपोऽथ नृपनाम्नि तथैव कंसः ॥ ७३ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
सुमनस् अप्सरस् इत्येताभ्यां विरहितमुज्झितमित्यर्थः । अस् अन्ते यस्य तदिदमसन्तं पुंसि भवेदित्यर्थः । अयमङ्गिराः चन्द्रमाः स्थूलशिराः । पुरूरवाः उच्चैःश्रवाः दुर्वासाः पृथुयशा इत्यादयः । सुमनसोऽप्सरसश्च स्त्र्यधिकारात्स्त्रियां प्रवृत्तिः । इमाः सुमनसः कुसुमानि । इमा अप्सरसो देवस्त्रियः । द्व्यच्कमसन्तं नपुंसकं भवति । इदमोजः तेजः वर्चः शिरः यशः छन्दः श्रोतः चेतः पयः तपः अम्भः । जरस्शब्दस्यापि नपुंसकता स्यादित्यत आहान्यत्र वै जरसः । नपुंसकात्प्रकृताच्च पुंल्लिङ्गादन्यस्मिन् जरस् शब्दो भवति । स्त्रियाम् । इयं जरा वृद्धभावः ।पुंसि क्षुरखुरबिन्द्विक्षुपायुमणिकीलकेलिबलयः ।निघसङ्घोद्घोपघ्नौघविघ्नघर्मार्घवर्णाश्च ॥ २५ ॥
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: जरस्शब्दस्यापि
अङ्गिरस्पुंचन्द्रमस्पुंस्थूलशिरस्पुंपुरूरवस्पुंउच्चैःश्रवस्पुंदुर्वासस्पुंपृथुयशस्पुंसुमनस्स्त्रीअप्सरस्स्त्रीओजस्क्लीतेजस्क्लीवर्चस्क्लीशिरस्क्लीयशस्क्लीछन्दस्क्लीस्रोतस्क्लीचेतस्क्लीपयस्क्लीतपस्क्लीअम्भस्क्लीजरस्स्त्रीजरास्त्रीक्षुरपुंखुरपुंबिन्दुपुंइक्षुपुंपायुपुंमणिपुंकीलपुंकेलिपुंबलिपुंनिघपुंसङ्घपुंउद्घपुंउपघ्नपुंओघपुंविघ्नपुंघर्मपुंअर्घपुंवर्णपुं
genderक्लीneut.
तपा माघस्त्वथ फाल्गुनिकः फाल्गुन इत्यपि ।तपस्योऽथ मधुश्चैत्रचैत्रिकौऽप्यथ माधवः ॥ १४० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 थ (wrong syllable)
genderपुंmasc.
वसन्तः पुष्पकालेष्यौ सुरभिश्च बलाङ्गकः ।उष्णागमो निदाघोष्णौ तपो ग्रीष्मोष्मकावपि ॥ १४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तपो माघे तथा घर्म उष्णे वत्सो हृदि स्मृतः ।तुल्यतागोलभक्ष्येषु वटः स्यात्पुंनपुंसकः ॥ १२२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
विधिः कल्पाचारमार्गा वृत्तं शीलं स्वभाववत् ।क्षान्तिः क्षमा तितिक्षा च तपस्या नियमस्तपः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शौचं तथैव संतोषः स्वाध्यायोऽपि तपस्तथा ।देवताप्रणिधानं च पञ्चापि नियमाः मताः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पौषस्तैषस्तु माघश्च तपास्तु फाल्गुनस्तथा ।फल्गुनिकस्तपस्यश्च फल्गुनालस्तपस्यवत् ॥ १४७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्तु (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 नि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अशनत्यागतात्पर्ये ख्यातः प्रायः शब्दः प्रयुज्यते ।नियमः पुण्यकं चैव व्रतं तपोऽपि कथ्यते ॥ १४०६ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
पौषे तैष सहस्यश्च तिष्यः तिष्यक इत्यपि ।विद्वद्भिः कथितः सर्वैर्माघे च मकरस्तपाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वर्षा श्रावणभाद्रौ च शारदाश्विनकार्त्तिकौ ।हेमन्तहैमनावस्त्री शिशिरः शीतलस्तपाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुनिस्वे तप-तपसी अदन्त-सान्तके स्मृते ।प्रायश्चित्तं प्रायश्चित्तिः पापसंशोधके तपे ॥ १३ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
मार्गशीर्षे मार्ग-सहौ सहाः सान्तोऽथ माघके ।तपाः सान्तो ह्यस्त्रियां स्यात्, फल्गुनाले तु फाल्गुनः ॥ ४३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 मा (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।स्रष्टृता चात्मसंवित्तिरप्यधिष्ठातृतेत्यमी ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मार्गस्तु मार्गशीर्षः स्यादाग्रहायणिकः सहाः ।पौषस्तैषः सहस्यश्च तपा माघेऽथ फाल्गुनः ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
महाकपाल आलानः सन्तापनविलापनौ ।महाकपोल ऐलोजः शङ्खकर्णः खरस्तपः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बहुरूपोऽर्धमकुटो दशबाहुर्दशाव्ययः ।ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हृद्यांशुरंशुरब्जारिरमृतांशुः कलानिधिः ।यजन्तस्तपसः क्लेदुः स्यन्दः स्पन्दो यथासुखः ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सहस्ये स्युस्तैषपौषसैधा माघे तु शानकः ।शातरश्च तपाश्चाथ द्वौ फाल्गुनिकफाल्गुनौ ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तपो व्रतोऽस्त्री कृच्छ्रोऽस्त्री तच्च चान्द्रायणादिकम् ।चान्द्रायणं चन्द्रव्रतं प्राजापत्यं तु कृच्छ्रकम् ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 न्द्र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
स्वर्महश्च क्रमाल्लोका महरेव महानपि ।प्राजापत्यो जनस्तस्मात् गोलोकस्तु तपो नपुम् ॥ २०७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमसंग्रहः ।यमाः स्युर्नियमाः शौचसंतोषतपआदयः ॥ २०९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तपश्चान्द्रायणादौ स्यात्तपाः शिशिरमाघयोः ।तपो वै धर्मलोकश्च जनो लोकात्परस्तपः ॥
अनुष्टुप्
भेदेनोपदिशन्त्येनौ शारीरे मुनिपुङ्गवाः ।तपस्तु बन्धनोपाये वीतंसाख्ये पतत्त्रिणाम् ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवीतंस
रवौ तर्कस्तु काङ्क्षोहवितर्केष्वथ तर्कवाक् ।सूत्रवेष्टशलाकायामनलाधारभाजने ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsरवि
doubtful
लग्नान्नवमराशौ च प्राहुः सांवत्सरा इदम् ।शिशिरर्तौ त्वचि प्राह शाश्वतः पुन्नपोः पुनः ॥ ५१८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
माघमासे तमस्तु क्ली पापे नरकशोकयोः ।गुणत्रयस्यान्यतमे साङ्ख्यानां प्रकृतौ बले ॥ ५१९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsमाघमास
doubtful
तरस्तीरे बले वेगे प्लवने च नपुंसकम् ।तपः क्लीबं लोकभेदे धर्मे चान्द्रायणादिषु ।पुंसि माघे च शिशिरे त्वस्त्रियामपि कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
तपस् as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् ब्रह्मन्वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ॥ ११४ ॥ Amarakośa 3.3.114
- कोषकल्पतरु ब्रह्मन्योगान्तरेऽप्यृत्विजि भास्वतीन्दौ स्त्रियां तु नाध्यात्मतपःसु तत्त्वे । ज्ञाने परात्मन्यपि तद्वदाहुः शर्मान्तिमे नाम्नि सुखे द्विजे नो ॥ ८७ ॥ Koṣakalpataru 6.21.87
- कोषकल्पतरु तपस्यदेहे वसन्तेऽपि नरि क्षिपण्यु- र्वह्नौ भुवन्युः शशिसूर्ययोश्च । वायौ शरण्युस्त्रिषु वारिते स्या- न्मासे तपस्यस्तपसि स्मृतः स्त्री ॥ ८२ ॥ Koṣakalpataru 6.26.82
- नानार्थार्णवसंक्षेप कृच्छ्रतपोमात्रे तथा प्राजापत्यसान्तपनादिषु । कृत्स्नं जले क्ली सर्वस्मिंस्त्रिः कृकस्तु मृगान्तरे ॥ २७५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.275
- नानार्थार्णवसंक्षेप ब्रह्मन्क्लीबं तु वेदे मन्त्रेऽन्ने खेऽध्यात्मात्मतपःसु च । मोक्षे जपे धने चाथ बलभद्रे व(ले?ली) पुमान् ॥ ८४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.846
- नानार्थार्णवसंक्षेप भगभगः पुनः स्मृतो यत्ने यशोवीर्यार्कभूतिषु । कान्तीच्छाज्ञानवैराग्यधर्मैश्वर्यतपः सु च ॥ ८७६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.876
- नानार्थार्णवसंक्षेप सोम्यतुरायणाख्यतपयोर्द्वये कृतयुगेऽपि च । स्त्रियां तु मा -------------- ॥ १५६८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1568
- नानार्थार्णवसंक्षेप अव्ययअव्ययोऽस्त्री स्वराद्याद्येष्वीश्वरस्य दशस्वपि । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ॥ ४६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.46
- शब्दरत्नावली ब्रह्मन्फलिन्यग्निशिखायान्तु फल्यां स्त्री तद्वति त्रिषु । फाल्गुणोऽर्जुनवृक्षे च गुडाकेशनदीजयोः ॥ मासभेदे पुमानेव पौर्णमास्यान्तु फाल्गुनी । ब्रह्मा प्रजापतौ ऋत्विग्योगभेदद्विजेषु ना ॥ ब्रह्म तत्त्वे च वेदे च तपस्यपि च न द्वयोः । वन्धनी वटिजीवातु नङिमाठनकर्मसु (?) ॥ बन्धनञ्च वधे बन्धे हिंसायाञ्च नपुंसकम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.62
- शब्दरत्नाकर भगभगो रुद्रे मुनौ सूर्ये धर्मे प्राज्ञे तपस्यपि । वैराग्यैश्वर्यकान्तीच्छायत्नवीर्ययशःस्वपि ॥ १९६८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1968
- वैजयन्ती व्रतवर्चोऽर्चीरूपविड्भाः सु वनं भास्यप्सु कानने । व्रतं विष्ण्वृतुवर्षेज्यातपोमासाग्निभुक्तिषु ॥ ३१ ॥ Vaijayantī 6.3.31
- वैजयन्ती ब्रह्मन्अर्केऽग्नौ क्ली तु वेदेऽन्नं स्वाध्यात्मात्मतपःसु च । बलं रूपेऽस्थनि स्थौल्ये शक्तिरेतश्चमूषु च ॥ ५४ ॥ Vaijayantī 6.5.54
- वैजयन्ती भगभगं योन्यां भगो यत्ने यशोवीर्यार्कभूतिषु । कान्तीच्छाज्ञानवैराग्यधर्मैश्वर्यतपः सु च ॥ ५८ ॥ Vaijayantī 6.5.58
- वैजयन्ती अक्षरअक्षरोऽसौ हरौ धातर्यक्षरं प्रणवे विधौ । धर्मे वर्णे तपःक्रत्वोः खे मोक्षे मूलकारणे ॥ ३ ॥ Vaijayantī 7.5.3