इक्षु
ikṣuपुं · masc.In 21 kośas: 27 synonym verses, 24 as a meaning of another word.
लवणक्षीरदध्याज्यसुरेक्षुस्वादुवारयः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥ १६३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
स्त्रीभूषणं रजःपुष्पं तप्तरागं निगद्यते ।दूर्वा … सहवीर्या तु शतवीर्या तु सा सिता ।इक्षुः कान्तारकश्च स्याद्दर्भे तु स्यात्परित्रकः ॥ २५७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 दू (syllables merged)
genderपुंmasc.
स्यादिक्षुः खड्गपत्रश्च तत्सारे चन्द्रमारुतम् ।अनन्तकुसुमो वेणुः केतकी तु रजस्वला ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अपि स्याद्बहुपत्री च मृतसंजीवनी शुनी ।इक्षुर्मधुगुडतृणोऽसिपत्रः कुसुमाकरः ॥ ५८४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 धु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
[60b]वैदेही क्षीरिका वांशी वंशकृद्वंशलोचना ।कम्बिः कुशा वंशखण्डे पत्राल्यां युगुले किटी ॥गुडे साधुर्य इक्षुः स्याद्गौडिकः स विशेष्यवत् ।स्याद्वांशभारिकश्चैक्षुभारिकस्तस्य वोढरि ॥इक्षुर्मधुतृणो भूरिरसः स्यादसिपत्रकः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इक्षुपुष्पः स्वादुकन्दो दुषिका चेक्षुबालिका ।बल्वजो ना भूम्नि* स्यादुलपश्च प्रकीर्तितः ॥इक्षुः शालिः कुशः काशः शरः स्यात्तृणपञ्चकम् ।रौहिषं रोबलं(?) पूति भूतीकं कतृणं तृणम् ॥ १३ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 ना (syllables merged)
genderपुंmasc.
सुमनस् अप्सरस् इत्येताभ्यां विरहितमुज्झितमित्यर्थः । अस् अन्ते यस्य तदिदमसन्तं पुंसि भवेदित्यर्थः । अयमङ्गिराः चन्द्रमाः स्थूलशिराः । पुरूरवाः उच्चैःश्रवाः दुर्वासाः पृथुयशा इत्यादयः । सुमनसोऽप्सरसश्च स्त्र्यधिकारात्स्त्रियां प्रवृत्तिः । इमाः सुमनसः कुसुमानि । इमा अप्सरसो देवस्त्रियः । द्व्यच्कमसन्तं नपुंसकं भवति । इदमोजः तेजः वर्चः शिरः यशः छन्दः श्रोतः चेतः पयः तपः अम्भः । जरस्शब्दस्यापि नपुंसकता स्यादित्यत आहान्यत्र वै जरसः । नपुंसकात्प्रकृताच्च पुंल्लिङ्गादन्यस्मिन् जरस् शब्दो भवति । स्त्रियाम् । इयं जरा वृद्धभावः ।पुंसि क्षुरखुरबिन्द्विक्षुपायुमणिकीलकेलिबलयः ।निघसङ्घोद्घोपघ्नौघविघ्नघर्मार्घवर्णाश्च ॥ २५ ॥
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: जरस्शब्दस्यापि
अङ्गिरस्पुंचन्द्रमस्पुंस्थूलशिरस्पुंपुरूरवस्पुंउच्चैःश्रवस्पुंदुर्वासस्पुंपृथुयशस्पुंसुमनस्स्त्रीअप्सरस्स्त्रीओजस्क्लीतेजस्क्लीवर्चस्क्लीशिरस्क्लीयशस्क्लीछन्दस्क्लीस्रोतस्क्लीचेतस्क्लीपयस्क्लीतपस्क्लीअम्भस्क्लीजरस्स्त्रीजरास्त्रीक्षुरपुंखुरपुंबिन्दुपुंइक्षुपुंपायुपुंमणिपुंकीलपुंकेलिपुंबलिपुंनिघपुंसङ्घपुंउद्घपुंउपघ्नपुंओघपुंविघ्नपुंघर्मपुंअर्घपुंवर्णपुं
genderपुंmasc.
एते शब्दाः[ब्दा] पुंसि भवन्ति । तद्यथा । अयं क्षुरः नापितोपकरणः । अयं खुरः पशुपादः । अयं बिन्दुः विसर्जनीयावयवः । अन्यच्च । अयमिक्षु सस्यजातिः । अयं पायुः अपानम् । अयं मणिः रत्नम् । कीलः शङ्कुः प्रहरणविशेषः । अयं केलिः हासः ॥। अयं के[क]लिः कलहः । अयं बलिर्दैत्यः राजगृह्यदेवतोपहारौ च ।
metre not recogniseddoubled daṇḍa: ॥।
genderपुंmasc.
उलपे बल्वजा वालः केशी दृढलताऽपि च ।इक्षौ रसालो गण्डीरी गण्डकी खड्गपत्रकः ॥ ३७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ताल्यां दृढदला ताली पत्रताली वराङ्गना ।इक्षुः पुष्यो मधुतृणः खड्गपत्रो महारसः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धमनः कुरुविन्दोऽपि मुद्रा गुद्रा तथोच्यते ।असिपत्रस्तथेक्षुः स्याद्रसालस्तद्भिदा यथा ॥ ११२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शतावरी सूक्ष्मपत्रा बहुमूला महौदनी ।शरपत्रो दीर्घशर इक्षुः पर्वी मधुद्रवः ॥ १९७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 दी (wrong syllable)
genderपुंmasc.
लवणक्षीरदध्याज्यसुरेक्षुस्वादुसागराः ।भारताख्यं किंपुरुषं हरिवर्षमिलावृतम् ।रम्यकाख्यं पञ्चमकं खण्डं षष्ठं हिरण्मयम् ॥ १२५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 किं (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
इक्षुवंशतृणेत्यादिः पर्वयोनिज उच्यते ।सल्लकी वटवृक्षादिः स्कन्धजेषु विभाज्यताम् ॥ २१६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैरमी ।समुद्राः सप्त विख्याताः सप्तद्वीपसमावृताः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अस्त्री काशः पोटगलो दर्भश्चामरपुष्पकम् ।ईषिका चेक्षुगन्धा च काशको वनहासकः ॥वारणीकास्तु वनजा पुंसि भूभ्रि तु वल्वजाः ।इक्षुर्मधुर्मधुतृणं गुडदारुगुडतृणम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 ड (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शुक्तिरिक्षुश्च मुक्तानां नवैते जन्मभूमयः ।वज्राद्यश्मसु मुक्तादावपि रत्नं मणिर्द्वयोः ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
खर्जूरः केतकी पूगो हिन्तालो नालिकेरकः ।तृणवृक्षाः प्रियालः स्यादिक्षुः खड्गदलो मधुः ॥ ६६३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तृणाद्यं मूलकं दर्भकाशेक्षुशरशालिभिः ।जीरकद्वितयं हिङ्गु साजमोदं ससैन्धवम् ॥ १४६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्वीपाः सप्ताथ सप्तैव समुद्रा अपि कीर्तिताः ।लवणेक्षुसुरासर्पदधिदुग्धपयोमयाः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गुडदारुर्मधुतृणं स्यादिक्षुरसिपत्रकः ।खारोदको नारिकेलः करकाम्भाः शिरःफलः ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इक्षुर्मधुतृणं स्मृतम् ॥ ३१ ॥
genderपुंmasc.
सवेणवस्ते त्वक्सारास्तृणानीक्षुथवादयः ।इक्षुर्वृष्यो मधुतृणो मृत्युपुष्पो महारसः ॥ २२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इक्षु as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश कान्तारकान्तारः कानने इ[83]क्षौ कान्तारो दुर्गवर्त्मनि । मन्दारः सुरवृक्षे स्यात्पारिभद्रार्कपर्णयोः ॥ Dharaṇikośa 26.2.59
- धरणिकोश रसालरसाल इक्षौ वृक्षे च रसालीं पालकीं ? विदुः । अरालः कुटिले प्रोक्तो रसः सर्जस्य च स्मृतः ॥ Dharaṇikośa 27.2.35
- कोषकल्पतरु कोशागतुरगी तु वाजिगन्धा पुंसि हंसे तु चक्राङ्गः । चक्राङ्गी कटुकायां कोशागः स्यात्करीरेक्ष्वोः ॥ २७ ॥ Koṣakalpataru 6.3.27
- कोषकल्पतरु किष्कुपर्वन्इक्षौ तु किष्कुपर्वा पोटगले स्यात्तथा वेणौ । वृषपर्वा शर्वासुरशृङ्गारिकसेरुषु प्रोक्तम् ॥ ६६ ॥ Koṣakalpataru 6.21.66
- कोषकल्पतरु रसालस्या[72b]द्वल्लकीदण्डकविद्रुमेऽपि रसाल उक्तः सहकार इक्षौ । स्त्री गोस्तनीनाम्नि च मार्जितायां जिह्वासु दूर्वासु विदारिकासु । स्यात्सिल्हकेऽन्त्येऽप्यथ सर्जवृक्षे मत्तद्विपे ना कुटिलेऽप्यरालः ॥ ४३ ॥ Koṣakalpataru 6.28.43
- कोषकल्पतरु कर्कशस्यात्कर्कशोऽस्त्री कठिने दयोने क्रूरे दृढे च त्रिषु पुंसि चेक्षौ । कम्पिल्लके कासकमर्दकेऽथ गिरीश उक्तो धिषणे शिवे च ॥ २३ ॥ Koṣakalpataru 6.30.23
- नानार्थार्णवसंक्षेप रसदेवमारिषसंज्ञेऽथ कश्चिदन्यः स्म मन्यते । मांसेक्षुसुरशुक्तेषु नागे चेति पुमान् परे ॥ १०८० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1080
- नानार्थार्णवसंक्षेप वंशवंशः पृष्ठास्थ्नि गेहोर्ध्वकाष्ठे वेणौ गणे कुले । नासोर्ध्वास्थ्नीक्षुभेदे च वंशवाद्ये तु सा स्त्रियाम् ॥ ११८३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1183
- नानार्थार्णवसंक्षेप वृष्यतस्मिन् पुंसि तु माषाख्यधान्य इक्षौ च सा पुनः । वृष्या स्त्रियां विदार्यां स्याद् वृद्धिसंज्ञे च भेषजे ॥ १२७८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1278
- नानार्थार्णवसंक्षेप कर्कशपटोलसंज्ञवल्ल्यां च स्यादिक्षौ चाथ कर्कशी । स्त्रियां स्याद्बदरीभेदे नरकोलीति विश्रुते ॥ ३२४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.324
- नानार्थार्णवसंक्षेप रसालरसालस्तु पुमानिक्षौ चूते च वरुणद्रुमे । सम्मिश्ररसभेदे च कटुतिक्तकषायके ॥ १४८९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1489
- नानार्थार्णवसंक्षेप मृत्युपुष्परुद्राक्षे च महर्षौ च मृत्युपुष्पस्तु मस्करे । इक्षौ चाथो मृगरिपुः सिंहे व्याघ्रेऽप्यथोदितः ॥ ९९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.99
- नानार्थार्णवसंक्षेप महारसनीलीनाम्नि च ना त्विक्षौ खर्जूराख्ये च पादपे । अत्रापि पूर्ववत् सादि माषपर्ण्यां महासहा ॥ ४६२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.462
- शिवकोष वेणुबाणा द्वयोर्नीलटिण्ट्यां बाण इत्कटके पुमान् । वेणुरिक्षौ च वंशे च शोणः टिण्टो हविर्भुजि ॥ १५६ ॥ Śivakoṣa 11.1.156
- शिवकोष किष्कुपर्वन्किष्कुपर्वा पुमानिक्षौ वेणौ पोटगलेऽपि च । कुञ्जराशनशब्दस्तु शल्लक्यामपि पिप्पले ॥ २८२ ॥ Śivakoṣa 16.3.282
- शिवकोष मृत्युपुष्पमृत्युपुष्पो नले काशे भूतावासेक्षुवेणुषु । रक्तपुष्पः कुरबकागस्तिशाल्मलिरोहिणि ॥ ३०१ ॥ Śivakoṣa 17.3.301
- शब्दरत्नावली मरकस्वस्तिकः स्यात् चतुष्के तु मङ्गलद्रव्यगेहयोः । मरकोऽस्त्री सीधु शीधुपानेक्षु शीधुपात्रके । अच्छिन्नपान्थपंक्तौ च त्रिषु स्यात् गतिशीलके ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.149
- शब्दरत्नावली किष्कुपर्वन्धातुवादरते कांश्यकारे कारन्धमी पुमान् । स्वच्छन्दे चटके कामे कामचारी भवेत्पुमान् ॥ इक्ष्यौ वेणौ पोटगले किष्कुपर्वा पुमानयम् । अग्नौ राहौ दुराचारे कृष्णवर्मा निगद्यते ॥ कपिभिद्गन्धकभृङ्गे पुंसि स्याद्गन्धमादनः । पर्वते न स्त्रियामेष सुरायां गन्धमादनी ॥ मार्कण्डेये विधौ कङ्के चिरजीवी भवेत्पुमान् । यमे जाम्बवति क्ष्माभृत्कपिराक्षसभित्सु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.133
- शब्दरत्नावली रसालरसाले इक्षौ पनसे च माकन्दे सिह्लकेऽपि च । रामिलो रमणे कामे लाङ्गुलं पुच्छशेफयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.86
- शब्दरत्नावली चासकासूः शक्त्यायुधे दीप्तौ भाषा विकलवाक्ययोः । गुत्सो हारभिदि स्तम्बे स्तबके ग्रन्थिपर्णयोः ॥ गोसो वोले च प्रत्यूषे चास इक्षुविहङ्गयोः । त्रासो भीतौ मणेर्दोषे दासी झिण्ठीभुजिष्ययोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.3
- शब्दरत्नाकर पुण्ड्रदेशक्रिमीक्षुतिलकातिमुक्तेषु विशेषके । पुण्ड्रः पिण्डस्तु वपुषि गुडे वृत्ते सुसंहते ॥ १९४९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1949
- त्रिकाण्डशेष रसालबिम्बे देशे ना च शुनि रसालत्विक्षुचूतयोः । जिह्वाकमलयोर्लाला शाला स्याद्गृहशाखयोः ॥ ४०७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.407
- त्रिकाण्डशेष महारसयोक्त्रे च वसुराख्याने स्वान्ते सरसि मानसम् । माश्चन्द्रमासयोः पुंसि खर्जूरेक्ष्वोर्महारसः ॥ ४४८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.448
- वैजयन्ती पुण्ट्रपीयुः काल उलूके च पीलुः काण्डे गजे द्रुमे । पुण्ट्राः कृमीक्षुतिलकाः पत्री श्येने शरे खगे ॥ ३२ ॥ Vaijayantī 6.1.32