क्षुर
kṣuraपुं · masc.In 15 kośas: 26 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 4 as a meaning of another word.
इक्षुगन्धा तु काण्डेक्षुकोकिलाक्षेक्षुरक्षुराः ॥ १०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हेषा ह्रेषा च कविका कवी स्यात् कविरित्यपि ।खलीनः खलिनस्तुल्यौ खुरः क्षुर उदाहृतः ॥ २०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
साधुवृक्षः पवित्रस्तु गर्भदः सिद्धिदः पुनः ।कुठजीवश्चाथ पुनः करहाटः क्षुरः शरः ॥ २१६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श्चा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शरो बाण इषुः काण्ड उत्कटः सायकः क्षुरः ।इक्षुरिक्षुरिकापत्रो विशिखोऽथ महाशरः ॥ ३३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षुरः पलंकषा च स्याच्छ्वदंष्ट्रा चेक्षुगन्धिका ।पञ्चमूलं लघुबृहत्पादपो लक्ष्मणा विना (?) ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्तानको बद्धशिखा चूडाला चक्रलोच्चटा ।इक्षुगन्धा तु काण्डेक्षुः काकेक्षुश्चेक्षुरः क्षुरः ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दिवाकीर्तिपितश्च क्षुरो नापितशस्त्रकम् ।वपनं मुण्डनं क्षौरं तथैव परिवापणम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृमिर्निकाय्यः कणपश्च तिष्यःस्यात्पाञ्चजन्यः सिचयः कटप्रूः ।गिरिर्गुडेरः क्षुरकेदराराअमित्र-मित्रावपि वृत्र-पुण्ड्रौ ॥ २० ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
सुमनस् अप्सरस् इत्येताभ्यां विरहितमुज्झितमित्यर्थः । अस् अन्ते यस्य तदिदमसन्तं पुंसि भवेदित्यर्थः । अयमङ्गिराः चन्द्रमाः स्थूलशिराः । पुरूरवाः उच्चैःश्रवाः दुर्वासाः पृथुयशा इत्यादयः । सुमनसोऽप्सरसश्च स्त्र्यधिकारात्स्त्रियां प्रवृत्तिः । इमाः सुमनसः कुसुमानि । इमा अप्सरसो देवस्त्रियः । द्व्यच्कमसन्तं नपुंसकं भवति । इदमोजः तेजः वर्चः शिरः यशः छन्दः श्रोतः चेतः पयः तपः अम्भः । जरस्शब्दस्यापि नपुंसकता स्यादित्यत आहान्यत्र वै जरसः । नपुंसकात्प्रकृताच्च पुंल्लिङ्गादन्यस्मिन् जरस् शब्दो भवति । स्त्रियाम् । इयं जरा वृद्धभावः ।पुंसि क्षुरखुरबिन्द्विक्षुपायुमणिकीलकेलिबलयः ।निघसङ्घोद्घोपघ्नौघविघ्नघर्मार्घवर्णाश्च ॥ २५ ॥
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: जरस्शब्दस्यापि
अङ्गिरस्पुंचन्द्रमस्पुंस्थूलशिरस्पुंपुरूरवस्पुंउच्चैःश्रवस्पुंदुर्वासस्पुंपृथुयशस्पुंसुमनस्स्त्रीअप्सरस्स्त्रीओजस्क्लीतेजस्क्लीवर्चस्क्लीशिरस्क्लीयशस्क्लीछन्दस्क्लीस्रोतस्क्लीचेतस्क्लीपयस्क्लीतपस्क्लीअम्भस्क्लीजरस्स्त्रीजरास्त्रीक्षुरपुंखुरपुंबिन्दुपुंइक्षुपुंपायुपुंमणिपुंकीलपुंकेलिपुंबलिपुंनिघपुंसङ्घपुंउद्घपुंउपघ्नपुंओघपुंविघ्नपुंघर्मपुंअर्घपुंवर्णपुं
genderपुंmasc.
एते शब्दाः[ब्दा] पुंसि भवन्ति । तद्यथा । अयं क्षुरः नापितोपकरणः । अयं खुरः पशुपादः । अयं बिन्दुः विसर्जनीयावयवः । अन्यच्च । अयमिक्षु सस्यजातिः । अयं पायुः अपानम् । अयं मणिः रत्नम् । कीलः शङ्कुः प्रहरणविशेषः । अयं केलिः हासः ॥। अयं के[क]लिः कलहः । अयं बलिर्दैत्यः राजगृह्यदेवतोपहारौ च ।
metre not recogniseddoubled daṇḍa: ॥।
genderपुंmasc.
पलङ्कषा कण्टफलः षडन्तो भूक्षुरः क्षुरः ।दन्त्यां शीघ्रोपशल्योपचित्रोदुम्बरपर्णिका ॥ २०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शरे तु मुञ्जो बाणाख्यः स्थूलदर्भः पितामहः ।गुन्द्रस्तेजनको भद्रमुञ्जो याजनकः क्षुरः ॥ ३७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कोकिलाक्षे तु काण्डेक्षुरिक्षुरः क्षुरकः क्षुरः ।सोमवल्लिः पूतिफलिः सोमराजिरवल्गुजा ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पू (wrong syllable)
genderपुंmasc.
क्षुरोऽस्य वपनं शस्त्रं कर्तिका कर्तनीत्यपि ।शल्यस्कन्दिनी धार्या त्वक्ष्णाक्षूर्नखकृन्तनम् ॥ २४३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 श (syllables merged)
genderपुंmasc.
इक्षुगन्धा क्षुरोऽपि स्यात् श्वदंष्ट्रा च पलङ्कषः ।वनशृङ्गा च शृङ्गाटा विक्षुरः स्वादुकण्टकः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कोकिलाक्ष इक्षुगन्धा काण्डेक्षुरिक्षुरः क्षुरः ।मधुरा स्यान्मधुरिका मधुरी च मिसिर्मिसी ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
खुरः क्षुरः शफं क्लीबे विङ्खा विङ्खः पुटोऽस्त्रियाम् ।पुच्छोऽस्त्री पिच्छलाङ्गूललङ्गूललूमलाङ्गूलम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
क्षौरिको भण्डिवाही च भाण्डिकस्तस्य भाण्डके ।क्षुरः खुरो, मायाकारे प्रातिहारिक उच्यते ॥ ३४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रसा द्राक्षा ध्राक्षा कण्ठ्यां त्रिकण्ट-त्रिकण्टकौ ।गोक्षुरो गोक्षुरु-क्षुरौ गोखुरो गिरिकर्णिका ॥ १९५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क्षा (syllables merged); pāda 3, syllable 7 क्षु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मिश्रेया कोकिलाक्षे तु क्षुर इक्षुर इत्यपि ।शङ्खिन्यां तु चोरपुष्पी चौर्यथो खरकाष्ठिका ॥ २२२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
क्षुद्रगन्धा तु काण्डेक्षुकोकिलाक्षेक्षुरक्षुराः ।त्वक्पत्रं तु त्वचं चोचं वराङ्गं भृङ्गमुत्कटम् ॥ ५७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वधितिः शस्त्रधारीयां तिस्रः पाल्यश्रिकोटयः ।तद्दण्डलग्नशल्ये तु खेटकः क्षीणयः क्षुरः ॥ १३४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नापितः क्षौर(रि?)को वप्ता चण्डिलान्तावसायिनौ ।ग्रामणीश्च दिवाकीर्तिः क्षुरो वपनशस्त्रकम् ॥ १५२९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कोकिलाक्षस्तु काण्डेक्षुरिक्षुरः क्षुरकः क्षुरः ।वासके त्वाटरूषः स्यात् मिंहास्यो वाजिदंतकः ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षुरे तु कण्टकिफलस्त्रिगोभ्यां कण्टकः परः ।गोक्षुरः स्थलशृंगाट इक्षुगन्धा पलंकषा ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चण्डिलः क्षुरमर्दी स्यान्नापितोऽन्तावसाय्यपि ।क्षुरोऽस्य वपनं शस्त्रं कर्त्त्रिका कर्त्तनी कृवी ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नापितस्योपकरणे कुटिस्तु वृषलालये ।पापे वृक्षेऽपि कुध्रस्तु समुद्रे पर्वतेऽपि च ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनापितोपकरण
doubtful
ऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि ।ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु ।कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् ।कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी ।क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि ।कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति ।क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च ।चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे ।खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च ।खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 नि (wrong syllable)
कद्रुस्त्रिषु कडारे स्यात्कद्रुः स्त्री नागमातरि ।नापितस्योपकरणे कोकिलाक्षेऽपि च क्षुरः ॥ ३३५ ॥
अनुष्टुप्
क्षुर as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु इक्षुगन्धाहिङ्गुनि तु तीक्ष्णगन्धं षड्ग्रन्धा राजिकार्थे स्त्री । क्रोष्ट्र्यां काशक्षुरयोर्गोक्षुरके चेक्षुगन्धा स्यात् ॥ ८७ ॥ Koṣakalpataru 6.20.87
- शिवकोष त्रिककाष्टोदुम्बरिका काकमाचिकारक्तिकास्वपि । टङ्कोऽस्त्री टङ्कणे नीलकपित्थेऽथ त्रिकः क्षुरे ॥ १० ॥ Śivakoṣa 1.2.10
- शिवकोष स्वादुकण्टकवेणाविक्षुभिदि स्त्री तु षड्ग्रन्थानीलदूर्वयोः । स्वादुकण्टक इत्येष क्षुरे कोल्यां विकङ्कते ॥ ७५ ॥ Śivakoṣa 1.5.75
- शिवकोष पलङ्कषनन्दीवृक्षस्तु काश्मर्यां कुबेरे च प्ररोहिणि । पलङ्कषा रसामुण्डीलाक्षास्वथ पुरे क्षुरे ॥ ५२३ ॥ Śivakoṣa 26.3.523