नकुल
nakulaपुं · masc.In 17 kośas: 16 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 20 as a meaning of another word.
जाहको गात्रसंकोची मण्डली नकुलः पुनः ।पिङ्गलः सर्पहा बभ्रुः सर्पोऽहिः पवनाशनः ॥ १३०२ ॥भोगी भुजंगभुजगावुरगो द्विजिह्वव्यालौ भुजंगमसरीसृपदीर्घजिह्वाः ।काकोदरो विषधरः फणभृत्पृदाकुर्दृक्कर्णकुण्डलिबिलेशयदन्दशूकाः ॥ १३०३ ॥दर्वीकरः कञ्चुकिचक्रिगूढपात्पन्नगा जिह्मगलेलिहानौ ।कुम्भीनसाशीविषदीर्घपृष्ठाः स्याद्राजसर्पस्तु भुजंगभोजी ॥ १३०४ ॥
अनुष्टुप्
जाहकपुंगात्रसंकोचिन्पुंमण्डलिन्पुंनकुलपुंपिङ्गलपुंसर्पहन्पुंबभ्रुपुंसर्पपुंअहिपुंपवनाशनपुंभोगिन्पुंभुजंगपुंभुजगपुंउरगपुंद्विजिह्वपुंव्यालपुंभुजंगमपुंसरीसृपपुंदीर्घजिह्वपुंकाकोदरपुंविषधरपुंफणभृत्पुंपृदाकुपुंदृक्कर्णपुंकुण्डलिन्पुंबिलेशयपुंदन्दशूकपुंदर्वीकरपुंकञ्चुकिन्पुंचक्रिन्पुंगूढपाद्पुंपन्नगपुंजिह्मगपुंलेलिहानपुंकुम्भीनसपुंआशीविषपुंदीर्घपृष्ठपुंराजसर्पपुंभुजंगभोजिन्पुं
genderपुंmasc.
ग्रन्थिकस्तु सहदेवो नकुलस्तन्तिपालकः ।मोद्रेयाविमौ कौन्तेया भीमार्जुनयुधिष्ठिराः ॥ १३८ ॥द्वयेऽपि पाण्डवेयाः स्युः पाण्डवाः पाण्डवायनाः ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ह (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 मौ (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
नन्दिघोषो धनुरपि गाण्डीवो गाण्डिवोऽस्त्रियाम् ।गाञ्जीवो गाञ्जिवोऽप्यस्त्री नकुलस्त्वश्वशास्त्रवित् ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कोकोवाचो धूम्रकः स्याल्लोमशोऽपि विलेशयः ।नकुलः सूचिवदनः सर्पादी लोहिताननः ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्पारिर्नकुलो बभ्रः पिङ्गलाङ्कुष-कैदिराः ।ठिकुरो गृहबभ्रुः स्यान्मकुलारिस्तु सूचकः ।मार्जालीयश्च मार्जार-पिङ्गनेत्रे बिडालकः ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गाण्डीवं गाण्डिवं न स्त्री धनुस्तस्य रथः पुनः ।नन्दिघोषोऽथ शङ्खोऽस्य देवदत्तः प्रकीर्त्तितः ॥भीमस्य पौण्ड्रः शङ्खः स्यान्नकुलस्तन्त्रिपालकः ।ग्रन्थिकः सहदेवः स्यान्माद्रेयौ द्वाविमौ यमौ ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गोशकृद्गोमयोऽप्यस्त्री गोग्रन्थिः शुष्कगोमयः ।करिषं दोहलं हव्यं नकुलं गोधनं समे ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बिडालोतू तथा ह्रीकुर्मार्जारो वृषदंशकः ।मण्डली जाहको गात्रसंकोची नकुलः पुनः ॥ २०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आलास्यनक्रकुम्भीरा जलजो नकुलो वसी ।चतुर्गतिः क्रोडपदः कमठे कू[46]र्मकच्छपौ ॥ २४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋक्षो भल्लो दीर्घवालो नकुलोऽहिरिपुर्द्विभुक् ।शूकविषः शूककीटो वृश्चिकोऽलिः सरीसृपः ॥ १३५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 वि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ग्रथिकः सहदेवश्च नकुलः तन्तिपालकः ।माद्रीपुत्रौ च माद्रेयौ कौन्तेयाः कुन्तिपुत्रकाः ॥ ११५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नकुलः पिङ्गलो बभ्रुः सर्पहा प्रथितः सदा ॥ २३५२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
ओतौ बिडालो बिलालो दरुटो दरुडान्वितः ।ह्रीको ह्लीको ह्रीकुर्ह्लीकुर्लज्जालौ नकुलोऽपि च ॥ ३३७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 ह्री (wrong syllable)
genderपुंmasc.
समानौ बभ्रुनकुलावच्छकर्णशशौ समौ ।मृगनाभिस्तु कस्तूरीमृगो गन्धमृगोऽपि सः ॥ ६९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जलकूर्मस्त्वम्बुकीशो वसाढ्यः शिशुकश्च सः ।उद्रस्तु जलमार्जारजलाखुनकुलप्लाः ॥ १७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गौधेयश्चाथ चिक्रोडस्तालको रोमशीति च ।नकुलः पिंगलोऽथैष कशो रोमशपुच्छकः ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋषिभेदे वर्णभेदे योः वर्णो नकुले स्थित ।तद्वति त्रिरथो क्लीबं पुंस्यन्ये नमनं विदुः ॥ १००१ ॥
अनुष्टुप्
नकुल as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् बभ्रुविपुले नकुले विष्णौ बभ्रुर्ना पिङ्गले त्रिषु । Amarakośa 3.3.324
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) बभ्रुदुर्गमार्गेऽपि कान्तारं गृहवाट्यां च निष्कुटः । रूपं मृगेऽपि विज्ञेयं बभ्रुः स्यान्नकुलेऽपि च ॥ ८१६ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.816
- धरणिकोश कौशिककौशिकः शतमखेऽहितुण्डिके पेचके मुनिवरे च गुग्गुलौ । कौशिकोऽपि च नकुलेऽथ कौशिकी चण्डिका सरिदन्तरं च सा ॥ Dharaṇikośa 1.3.12
- धरणिकोश बभ्रुउष्ट्रः पशुविशेषः स्यादुष्ट्रो बाह्यरथेऽपि यः । बभ्रुर्मुन्यन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ ॥ Dharaṇikośa 26.2.23
- कोषकल्पतरु बभ्रुव्याघ्रोऽपि र[49b]क्ते उरुबौ स्त्रियां तु निदिग्धिकायां मृगराजजातौ । हरौ हरेऽग्नौ नकुले च वज्रे मुनौ विलासे नरि बभ्रुरुक्तः ॥ ६१ ॥ Koṣakalpataru 6.27.61
- कोषकल्पतरु कुबेरनन्दितरौ धनदे च कुबेरो ऽथो नकुले द्युपतौ द्युपगोपे । कोटिरमाहुरथो कठिने स्यात् पूर्णगतश्च परत्र कठोरः ॥ ६५ ॥ Koṣakalpataru 6.27.65
- नानार्थार्णवसंक्षेप बभ्रुत्रि तु तद्वति खल्वाटे द्वे त्वोतौ नकुलेऽपि च । बभ्रूः कपिलगव्यां स्त्री वन्धुर्ना स्वजने स्वरे ॥ ८४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.841
- नानार्थार्णवसंक्षेप ह्रीकह्रीको लज्जापरे द्वे तु नकुले ह्लीकवाक पुनः । लज्जापरे लिशिनि च नकुले तु द्वयोरयम् ॥ १५९८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1598
- नानार्थार्णवसंक्षेप अहिद्विष्अहिद्विड्गरुडे पुंसि शक्रे च नकुले पुनः । द्वे मयूरे त्रिषु पुनरहेर्द्वेषस्य कारिणि ॥ १६५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.165
- नानार्थार्णवसंक्षेप पिङ्गलब्रह्मरीतिसमाख्ये च लोहभेदे नपि त्वदः । ह्रीबेरे द्वे तु मार्जारे नकुले मर्कटेऽप्यथ ॥ ११६० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1160
- नानार्थार्णवसंक्षेप वचुष्यसाधने छेदनस्याथ वचुष्यं तु त्रि वक्तरि । नकुले तु द्वयोराह कश्चिच्छब्दविचक्षणः ॥ १६२० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1620
- नानार्थार्णवसंक्षेप विलेशयबिलखण्डं रक्तपद्मे क्ली समासादि पूर्ववत् । विलेशयो द्वे नकुले मूषिके मुजगेऽपि च ॥ ४२७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.427
- शब्दरत्नावली कौशिककौशिको नकुलोलूकव्यालग्राहिषु गुग्गुलौ । कोषज्ञे कोषकारेऽपि विश्वामित्रमहेन्द्रयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.62
- शब्दरत्नावली बभ्रुपुमान् क्लीबं कुङ्कुमे स्यात्तथा श्रेष्ठे भवेत्त्रिषु । वरी स्त्रियां शतावर्यां त्रिफलायां वरापि च ॥ वरं क्लीबं मनागिष्टे कुत्रचिन्मान्तमव्ययम् । वम्रूर्विशाले नकुले महेशवह्निविष्णुषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.35
- शब्दरत्नावली अहिद्विष्अहिद्विड्गरुडे शक्ते मयूरे नकुलेऽपि च । अलम्बुषः प्रहस्ते स्याच्छर्दने तालरक्षसोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.29
- शब्दरत्नाकर बभ्रुराजदेये बलिर्दैत्यभेदे पूजोपहारयोः । कपिले त्रिषु बभ्रुर्ना नकुले केशवे मुनौ ॥ १९६४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1964
- शब्दरत्नाकर अहिशत्रुअभिरूपः सुरूपः स्याद्विश्रुते च विचक्षणे । अवदातः सिते शुद्धेऽप्ययुगास्त्रौ हरिस्मरौ । अहिशत्रुः खगाधीशे नकुले नाकनायके ॥ २१९१ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2191
- वैजयन्ती ह्रीकहृत्प्रिये हृद्धिते हृज्जे ह्रीकौ नकुललज्जितौ । यमेऽल्पे वामने ह्रस्वो हरित् स्त्री दिशि षण् तृणे ॥ १०१ ॥ Vaijayantī 6.5.101
- वैजयन्ती बिलेशयनकुले मूषिकेऽहौ ना गोधायां स्त्री बिलेशयः । बृन्दारकः पुमान्देवे श्रेष्ठसुन्दरयोस्त्रिषु ॥ १८ ॥ Vaijayantī 8.5.18
- वैजयन्ती सर्पनरो भुगन्ताः सर्पस्य राजसर्पमयूरयोः । तार्क्ष्ये चाथारिनामान्ता नकुले केकिताकर्क्ष्ययोः ॥ २१ ॥ Vaijayantī 8.6.21