व्याल
vyālaपुं · masc.In 19 kośas: 31 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
पशुस्तिर्यङ्चरिहिंस्रेऽस्मिन्व्यालः श्वापदोऽपि च ॥ १२१६ ॥
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
जाहको गात्रसंकोची मण्डली नकुलः पुनः ।पिङ्गलः सर्पहा बभ्रुः सर्पोऽहिः पवनाशनः ॥ १३०२ ॥भोगी भुजंगभुजगावुरगो द्विजिह्वव्यालौ भुजंगमसरीसृपदीर्घजिह्वाः ।काकोदरो विषधरः फणभृत्पृदाकुर्दृक्कर्णकुण्डलिबिलेशयदन्दशूकाः ॥ १३०३ ॥दर्वीकरः कञ्चुकिचक्रिगूढपात्पन्नगा जिह्मगलेलिहानौ ।कुम्भीनसाशीविषदीर्घपृष्ठाः स्याद्राजसर्पस्तु भुजंगभोजी ॥ १३०४ ॥
अनुष्टुप्
जाहकपुंगात्रसंकोचिन्पुंमण्डलिन्पुंनकुलपुंपिङ्गलपुंसर्पहन्पुंबभ्रुपुंसर्पपुंअहिपुंपवनाशनपुंभोगिन्पुंभुजंगपुंभुजगपुंउरगपुंद्विजिह्वपुंव्यालपुंभुजंगमपुंसरीसृपपुंदीर्घजिह्वपुंकाकोदरपुंविषधरपुंफणभृत्पुंपृदाकुपुंदृक्कर्णपुंकुण्डलिन्पुंबिलेशयपुंदन्दशूकपुंदर्वीकरपुंकञ्चुकिन्पुंचक्रिन्पुंगूढपाद्पुंपन्नगपुंजिह्मगपुंलेलिहानपुंकुम्भीनसपुंआशीविषपुंदीर्घपृष्ठपुंराजसर्पपुंभुजंगभोजिन्पुं
genderपुंmasc.
व्यालो व्याडोऽपवाह्योऽप्यौपवाह्येऽपराऽवरा ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः ॥ ६ ॥आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृपः ।कुण्डली गूढपाच्चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी ॥ ७ ॥दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो दन्दशूको बिलेशयः ।उरगः पन्नगो भोगी जिह्मगः पवनाशनः ॥ ८ ॥लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा ।कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा ॥
अनुष्टुप्
सर्पपुंपृदाकुपुंभुजगपुंभुजङ्गपुंअहिपुंभुजङ्गमपुंआशीविषपुंविषधरपुंचक्रिन्पुंव्यालपुंसरीसृपपुंकुण्डलिन्पुंगूढपाद्पुंचक्षुःश्रवस्पुंकाकोदरपुंफणिन्पुंदर्वीकरपुंदीर्घपृष्ठपुंदन्दशूकपुंबिलेशयपुंउरगपुंपन्नगपुंभोगिन्पुंजिह्मगपुंपवनाशनपुंलेलिहानपुंद्विरसनपुंगोकर्णपुंकञ्चुकिन्पुंकुम्भीनसपुंफणधरपुंहरिपुंभोगधरपुं
genderपुंmasc.
व्यालो दुष्टगजः प्रोक्तो हस्तिनी तु वशा स्मृता ।आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ।गजाजीवास्तु शास्त्रज्ञैर्महामात्रा इति स्मृताः ॥ २२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विषधरदन्दशूकपवनाशनसर्पसरीसृपोरुगव्याल-भुजगभुजङ्गकुम्भीनसपन्नगनागभोगिनः ।अहिफणभृत्पृदाकुकाकोदरकञ्चुकिचक्रिगूढपाद्,द्विरसनकाद्रवेयदर्वीकरदृक्श्रुतयो भुजङ्गमाः ॥ ६४० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कल्पितः सज्जितस्तिर्यग्घाती परिणतश्च सः ।व्यालोत्रऽ?दुष्टे गम्भीरवेदी त्ववमताङ्कुशः ॥ १६० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अग्निव्याघ्राभिधश्चापि चित्रकः शंवरः कुटः ।कृष्णे व्यालः कालमूलो मार्जारोप्यतिदीप्यकः ॥ ३५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चक्षुःपर्यायकर्णार्थो विलार्थाच्छयनार्थकः ।अपि व्याह्लो दर्विकरो दर्वीधृद्दर्विभृत्फटी ॥ २ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चक्री बिलशयश्चापि कुण्डली व्यालभोगिनौ ।पृदाकुः कञ्चुकी व्याडः कुम्भीनससरीसृपौ ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इत्यादयो बहुविधा व्यालाः पातालभूचराः ।सर्पी तु सर्पिणी चाथ स्यादाहेयं त्रिषूत च ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नैकषेयो यज्ञहा स्यात्सूर्यो विद्युद्रुधस्तथा ।रसनो व्याल इति चाथापि गान्धर्वको गणः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ज्योतिर्ज्वालः शठो व्यालो वल्ली(?)वह्निः कुटः शिखी ।चव्यं त्रिषु स्याच्चवनं चविका कोलवल्लरी ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सज्जितः कल्पितस्तिर्यग्घाती परिणतो गजः ।व्यालो दुष्टगजोऽथैष संनाह्यः समरोचितः ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्यालानिलाशन-विषायुध-लेलिहानाद्वंद्वे त्वहिर्विषधरो रसनाविषश्च ।कुम्भीनसोऽपि सृदरश्च बिलेशय[150a]श्चगोकर्ण-नागक-फणायुध-काद्रवेयाः ॥ २७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
genderपुंmasc.
चित्रके वल्लरी व्यालः पाठीनो दारुणः कुटः ।ज्योतिष्को जरणोऽग्न्याख्यो वलिनद्विपिपाठिनः ॥ २४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिंस्रो व्याघ्रादिको व्यालः श्वापदो मरुलः शिरिः ।मनुष्या मानवा मर्त्या मनुजा मानुषा नराः ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उद्वान्तनिर्मदौ तुल्यौ कल्पितः सज्जितः समौ ।व्यालो दुष्टगजः प्रोक्तः संनाह्यो रणसज्जितः ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दन्दशूकोरगौ व्यालः पन्नगः फणिना सह ।सरीसृपो विषधरः कुण्डली च बिलेशयः ॥ २०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उरगः पन्नगो भोगी व्यालोऽहिर्जिह्मगोऽयभुक् ।दर्वीकरो विषधरः फणी सर्पो मुखामृतः ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
काकोदरो दीर्घपृष्ठः पृदाकुः कुण्डली फणी ।आशीविषो गुप्तपादो व्यालो नागो बिलेशयः ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पशुस्तिर्यङ्चरि हिंस्रेऽस्मिन् व्यालः श्वापदश्च वै ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
व्याडो दुष्टगजो व्यालः उपद्रवकरे गजे ।तथा गम्भीरवेदी स्याद् चाऽवमताङ्कुशः किल ॥ २२१० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
हरिश्चक्षुःश्रवाश्चक्री कुम्भीनसश्च कञ्चुकी ।जिह्मगो लेलिहानश्च व्याडो व्यालश्च कुण्डली ॥ २३५५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शरभः स्यादूर्ध्वपादः शार्दूलोऽष्टापदोऽपि सः ।अथ हिंस्रपशुर्व्यालो हिंसको हिंस्रकः शिविः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गूढपदो व्याल-व्याडावुरङ्गश्चोरगस्तथा ।अजगरे शयथुश्च शयालुः स्यात् शयातु षण् ॥ ३३९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
सर्पः पृदाकुभुजगाहिभुजंगभोगि-कुम्भीनसोरगभुजंगमगूढपादाः ।व्यालद्विजिह्वफणिजिह्मगदन्तशूक-काकोदराण्डजसरीसृपकाद्रवेयाः ॥ २९८ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंmasc.
उद्वान्तो निर्मदो मत्तः प्रभिन्नो गर्जितो गजः ।व्यालो दुष्टोऽथ गम्भीरवेदी शिक्षापराङ्मुखः ॥ ७१५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाले तु बर्करः सूता तूबरः शृंगवर्जितः ।हिंस्रो व्याघ्रादिको व्यालः श्वापदो मरुलः शरिः ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नागा बहुफणाः सर्पास्तेषां भोगवती पुरी ।सर्पो द्विरसनो व्यालो दन्दशूकः सरीसृपः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्थव्ययसहे व्यालस्तथा हिंस्रपशौ स्मृतः ।पोत्रमित्युच्यते प्राज्ञैर्हलशूकरयोर्मुखम् ॥ ८३२ ॥
अनुष्टुप्
शालः सर्जतरौ मत्स्ये शाला स्कन्धलता कुटी ।व्यालः स्याच्छ्वापदे क्रोधे भुजगे दुष्टदन्तिनि ॥
अनुष्टुप्
चालं छदौ स्यादपि कम्पनेऽन्त्येजालस्तु नीपे कपटेऽथ ना न ।आनायवातायनकोद्रवेषुस्त्री घोषके चाथ भुजंगमे स्यात् ॥ ६१ ॥
इन्द्रवज्रा
meaningsभुजंगम
doubtful
त्रिषु प्राग्रहरे क्लीबे मनागिष्टेऽथ पन्नगे ।दुष्टद्विपे श्वापदे च व्यालः पुंसि शठे त्रिषु ॥ २००१ ॥
अनुष्टुप्
व्याल as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश विलासिन्विलासी भोगिनि व्याले विषाणी गजशृङ्गिणोः । कलापी कोकिले प्लक्षे शिखरी पर्वते तरौ ॥ Dharaṇikośa 19.1.21
- कोषकल्पतरु विलासिन्वृक्षेऽप्यपामार्गतरौ च दुर्गे क्लीबे तु तद्धीरकरत्नवाचि । व्याले विलासी भुजगे सभोगे निशाचरे किं च तरौ पलाशी ॥ ४० ॥ Koṣakalpataru 6.21.40
- शब्दरत्नावली कुण्डलिन्आत्मयोनिः शिवे कामे हरौ च परमेष्ठिनि । उद्वर्त्तनमुत्पतने विलेपे घर्षणेऽपि च ॥ उद्वाहनी भवेद्रज्वां द्विसीत्ये तु नपुंसकम् । उपासनं शराभ्यासे सेवनासनयोरपि ॥ कपीतनश्चलदले गर्दभाण्डे शिरीषके । आम्रातके च पूगे च मालूरेऽपि च कुत्रचित् ॥ कलापी स्यान्मयूरे च प्लक्षभूमिरुहे पुमान् । क्षौमं(?) शुद्धार्द्धजरती विधवादुर्गयोः स्त्रियाम् ॥ कुम्भयोनिर्वशिष्ठे स्याद् द्रोणेऽगस्त्ये पुमानयम् । कुचन्दनं वृक्षभेदे कुङ्कुमे रक्तचन्दने ॥ कुण्डली कुण्डलवति व्याले बर्हिप्रचेतसोः । केशरी सिंहपुन्नागनागकेशरवाजिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.105
- शब्दरत्नाकर अहिअविरर्के गिरौ मेषे स्त्री तु स्याद्भूम्युदक्ययोः । अद्रिरर्के द्रुमे शैले व्याले वृत्रासुरेऽप्यहिः ॥ १८६९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1869
- शब्दरत्नाकर अण्डजअण्डजो ब्रह्मणि व्याले गोधायां सरटे खगे । अशनिर्वज्रतटितोरनीकोऽस्त्री चमूयुधोः ॥ २०४२ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2042
- त्रिकाण्डशेष द्विजिह्वतत्त्वं विलम्बिते नृत्ये स्वरूपे परमात्मनि । मेघे राज्ञि सुरे देवो द्विजिह्वो व्यालसूचकौ ॥ ४१६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.416