ऋक्ष
ṛkṣaक्ली · neut.In 19 kośas: 35 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 26 as a meaning of another word.
नक्षत्रं तारका ताराज्योतिषी भमुडु ग्रहः ॥ १०७ ॥धिष्ण्यमृक्षमथाश्विन्यश्वकिनी दस्रदेवता ।अश्वयुग्वालिनी चाथ भरणी यमदेवता ॥ १०८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
भाल्लूकभालूकर्क्षाच्छभल्लभल्लूकभल्लुकाः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाऽप्युडु वा स्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥ ५६ ॥स्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः ।शोणकश्चारलौ तिष्यफला त्वामलकी त्रिषु ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कपिप्लवङ्गप्लवगशाखामृगवलीमुखाः ।मर्कटो वानरः कीशो वनौका अथ भल्लुके ॥ ३ ॥ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भं नक्षत्रं तारकं तारका च,ज्योतिस्तारा धिष्ण्यमृक्षं तथोडु ।पुष्यस्तिष्यः स्याद्धनिष्ठा श्रविष्ठा,दाक्षायण्यः कीर्तिताश्चन्द्रदाराः ॥ ५१ ॥
शालिनी
genderक्लीneut.
ऋक्षाच्छभल्लभाल्लूकभल्लूकाश्च समाः स्मृताः ।अरण्यश्वा बुधैर्ज्ञेयः कोक ईहामृगो वृकः ॥ २२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धिष्ण्यं भमर्क्षनक्षत्रं तारका इति गद्यते ।
genderक्लीneut.
सप्तविंशति नक्षत्रं धिष्ण्यर्क्षोडुश्व कथ्यते ।दंता रदाश्च द्वात्रिंशत्संज्ञोक्ता मुनिसम्मतम् ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तथैव प्रतिपन्मिश्रा सामावास्या कुहूः स्मृता ।नक्षत्रमृक्षभंप्रोक्तं प्रस्तावाद्राशिसंयुतम् ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ऋक्षः प्रियोऽथ श्रमणा भिक्षुः श्रवणशीर्षकः ।शुण्डिनी श्रावणी चाथ महामुण्डी तु लोचनी ॥ ५३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भल्लो भाल्लश्च भालूक ऋक्षोऽप्यथ मृगादनः ।तरुक्षुश्च तरक्षः स्याद्घोरदर्शन इत्यपि ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वा पुंसि ऋक्षं भं ज्योतिः स्तृ दिवाभीतमित्यपि ।रात्रिदृश्यं च भासन्तमथ चन्द्रमसः स्त्रियः ॥ १८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
स्वदायोकस्वरे कृच्छ्रं व्रते तु स्याच्छदे दलः ।कर्पूरस्वर्णयोश्चन्द्रः स्यादृक्षश्चन्द्रयोषिति ॥ १४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
भं नक्षत्रं धिष्ण्यमृक्षं तारावत्तारका त्रिषु ।न पुंस्युडु ग्रहोऽथ स्यात्तज्जे नाक्षत्रभे त्रिषु ॥ ७८-७९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शैलभेदास्तु निषधो गन्धमादनमस्त्रियाम् ।ऋक्षः सह्यश्चित्रकूटो भाकूटोऽन्ये च भूरिशः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मण्डूकपर्णः पत्रोर्णः स्योनाकः शोणको नटः ।भल्लूक-भल्ल-ऋक्षाश्च भूतद्रुः पृथुशिम्बिकः ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋक्षो भालूक-भाल्लूकावच्छभल्लोऽपि भल्लवत् ।पिङ्गरोमा च[65a] नीलाण्डोऽप्यथ खड्गश्च खैलिकः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
उडूनि भानि तारर्क्षं नक्षत्रम् तत्पतिः निशा ।क्षणदा रजनी नक्तं दोषा श्यामा क्षिपाकरः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कला च षोडशो भागस्तारकाभोडवः पुनः ।नक्षत्रज्योतिषी धिष्ण्यं ग्रहऋक्षेऽप्यथाश्विनी ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शूकरो विड्वरो ग्राम्यो गर्ताशूकर इत्यपि ।भालूकर्क्षाच्छभल्लूकभल्लभाल्लूकभल्लुकाः ॥ १९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
ऋक्षो भल्लो दीर्घवालो नकुलोऽहिरिपुर्द्विभुक् ।शूकविषः शूककीटो वृश्चिकोऽलिः सरीसृपः ॥ १३५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 वि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
नक्षत्रं तारका तारा भमृक्षमुडुरत्निका ।मङ्गलो भूमितनयो रक्ताङ्गो मेषवाहनः ॥ ३१९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
खड्गी गण्डी गण्डकः स्यादृक्षभालूकभल्लुकाः ॥ १७ ॥
genderपुंmasc.
नक्षत्रमृक्षं भं धिष्ण्यं तारा ज्योतिरुडुर्ग्रहः ।मयूखः किरणो भानुर्मरीचिर्दीधितिः करः ॥ ७० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नक्षत्रं तारका तारा ज्योतिषी भमुडुर्ग्रहः ।धिष्ण्यमृक्षं नवैव स्युरन्तर्भेदोऽपि ज्ञायताम् ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 पि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
ऋक्षस्तथाऽच्छभल्लश्च भल्लूको भल्लुकः पुनः ।भालूकश्चापि भाल्लूकश्चेति नामानि सन्ति वै ॥ २३२९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तारकं तारका तारा नक्षत्रमुडु वा स्त्रियाम् ।भमृक्षं ज्योतिधिष्ण्यञ्च तारमित्यपि कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मण्डूकपर्णः श्योनाकः सुकनाकः कुटन्नटः ।ऋक्षो वटुर्दीर्घवृन्तो दीर्घवृन्तक इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ऋक्षोऽच्छभल्लभाल्लुको भीलुको भील्लुकोऽपि च ।खड्गः खड्गी गणोत्साहो गण्डो गण्डक इत्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ल्लु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
केतवो ब्रह्मपुत्राः स्युर्विकचा धूमजाश्च ते ।नक्षत्रमृक्षं भं ज्योतिः सन्ति तारोडुतारकाः ॥ १८८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्योनाकशूकफजलरण्डुकरक्तपुष्प-पत्रोर्णगोपनटटुण्डुकदीर्घवृन्ताः ।मण्डूकपर्णशुकनासकुटन्नटर्क्ष-रोमच्छदाश्च तिलकक्षुरकौ समानौ ॥ ४८७ ॥
वसन्ततिलकाmetre not read in every linenearly वसन्ततिलका
genderपुंmasc.
ऋक्षोऽच्छभल्लो भल्लूको भल्लुकोऽप्यथ गण्डकः ।खड्गी वाध्रीणसः खड्गस्तच्छृङ्गे खड्गमस्त्रियाम् ॥ ६७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भूतपुष्पो नटो ढंक ऋक्षष्टुण्डुक आरलुः ।तिलके पललः श्रीमान् सुगन्धो मुखमण्डनः ॥ ६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भल्लूको दीर्घरोमर्क्षो भल्लाटो वृकधूर्तकः ।विकरालोऽच्छभल्लश्च गण्डके खड्गखड्गिनौ ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
ऋक्षोऽद्रिभेदे कृतवेधने चतथाच्छभल्ले नरि शोणके च ।भे तु स्त्रियामेष न गुह्यके स्यात्यक्षः कुबेरेऽथ मुनिप्रभेदे ।दक्षो विधौ नन्दिनि ताम्रचूडेद्रुमेऽनले भेद्यसमः पटौ सः ।भुवि स्त्रियां पक्ष इहार्धमासेपार्श्वे ग्रहे साध्यविरोधयो[85a]श्च ॥ ४८ ॥
उपजातिःmetre not read in every line
ऋक्षो द्वयोरच्छभल्ले गुण्डवृक्षे तु नाथ नप् ।नक्षत्रेऽन्ये त्विन्द्रियेऽपि प्राहुर्निर्लोम्नि तु त्रिषु ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्
ऋतिः स्पर्धाघृणादेवमातृष्वपि गतावृतिः ।ऋणं दुर्गे जले देये ऋक्षं नक्षत्रवाचकम् ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनक्षत्र
कक्षो भल्लूकवाच्यार्थे स्यादृषिर्मुनिवेदयोः ।ऋतुर्वसन्ते स्त्रीपुष्पयृषभो वृषभे मतः ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsभल्लूक
doubtful
अक्षं सौवर्चले तुत्थे ना रुद्राक्षे विभीतके ।ऋक्षस्तु भल्लके दीर्घवृन्ते च कृतवेधने ॥ ५१६ ॥
अनुष्टुप्
पुमान् पर्वतभेदे स्याद्भल्लूके शोणकेऽपि च ।कक्षा स्पर्धापदे बाहुमूले च कर्त्तृणेऽपि च ।काञ्चीगुणेऽन्तरीयस्य पश्चादञ्चलपल्लवे ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
doubtful
ऋषयः श्रुतिभृग्वादिज्ञानवृद्धदिगम्बराः ।ऋक्षोऽच्छभल्ले मण्डूकपर्ण ऋक्षं तु तारके ॥ १८७८ ॥
अनुष्टुप्
ऋक्ष as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश तारकतारकमक्षि च तारकमृक्षे नेत्रमध्यतिलके च वदन्ति । तार[11]कस्त्रिदशवैरिविशेषः पारकारकनरोऽप्युपदिष्टः ॥ Dharaṇikośa 1.3.9
- धरणिकोश मघामघौषधे मघा ऋक्षे श्लाघा त्विच्छाप्रशंसयोः । मेघौ मुस्तकजीमूतावर्घौ पूजाप्रतिक्रयौ ॥ Dharaṇikośa 4.1.1
- धरणिकोश भरणीतरणिः कुमारिकाख्यायामोषधौ नावि भास्करे । भरणी घोषके ऋक्षे भरणं वेतने भृतौ ॥ Dharaṇikośa 14.2.17
- धरणिकोश रोहिणीरोहिणी गौश्च ऋक्षं च रक्ता च कटुरोहिणी । रोहिणी सोमवल्के च कण्ठरोगे च रोहिणी ॥ Dharaṇikośa 14.3.22
- धरणिकोश हस्तहस्तः पाणौ च ऋक्षे च केशौघे केशपूर्वकः । हस्तो गजस्य नासायां शुण्डार्थे स्थूलपूर्वकः ॥ Dharaṇikośa 15.3.6
- धरणिकोश पुष्यभृत्यो दासे भूतिर्भृत्या पुष्यः कलियुगर्क्षयोः । पद्यं श्लोके सृतिः पद्या लभ्यं लब्धव्ययुक्तयोः ॥ Dharaṇikośa 25.1.6
- धरणिकोश धिष्ण्यमाल्यं सुमनसां माला माल्यं सुमनसोऽपि च । धिष्ण्यं स्थाने च ऋक्षे च धिष्ण्योऽग्नौ धिष्ण्यमालये ॥ Dharaṇikośa 25.2.17
- धरणिकोश आर्द्राआर्द्रा ऋक्षे क्लिन्नमार्द्रमस्त्रमायुधलोहयोः । अभ्रं व्योम…शुभ्रं शुक्रप्रदीप्तयोः ॥ Dharaṇikośa 26.1.8
- धरणिकोश तारातारोऽत्युच्चध्वनितरणयोः कीशमुक्ताविशुद्ध्यो- स्तारो रूप्ये स्फुरितकिरणे निर्मले तारमाहुः । तारा ऋक्षे नयनकनिका बुद्धदेव्यां च तारा तारा प्रोक्ता धिषणवनिता चापि सुग्रीवपत्नी ॥ Dharaṇikośa 26.3.24
- कोषकल्पतरु हस्तपीतुर्हुताशे च दिवाकरे च करे प्रकोष्ठेन युते कचादेः । परः समूहेऽपि नयोषिदृक्षे त्वेष द्विलिङ्गोऽपि बुधैः प्रदिष्टः ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.16.22
- नानार्थार्णवसंक्षेप भल्लकवानरेऽप्यृक्षसंज्ञे च मृगेऽथर्क्षमृगे द्वयोः । भल्लूको ना पुनष्टुण्डुसंज्ञवृक्षेऽथ नप्स्त्रियोः ॥ १२६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1269
- नानार्थार्णवसंक्षेप गुहाशयपूर्ववच्चात्र लिङ्गादि द्वयोस्तु स्याद्गुहाशयः । ऋक्षाखुसिंहकूर्मेषु समासाद्यत्र पूर्ववत् ॥ २०९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.209
- नानार्थार्णवसंक्षेप दीर्घरोमन्ऋक्षाख्यश्वापदेऽत्रापि समासार्थादि पूर्ववत् । दुरोदरस्तु नृनपोः पणे द्यूते नपुंसकम् ॥ २८१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.281
- शब्दरत्नावली विशाखविशाखः कार्त्तिकेये ना ऋक्षपर्णासयोः स्त्रियाम् । वैशाखोऽपि च मन्थाने मासमण्डलभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.2.13
- शब्दरत्नावली भभूर्भूमौ स्थानमात्रे च भमृक्षगृहनामसु । Śabdaratnāvalī 7.24.2
- शब्दरत्नावली धिष्ण्यभेषजे द्रुविकारे च भव्ये भाविनि वाच्यवत् । दस्युश्चौरे रिपौ पुंसि महासाहसिकेऽपि च ॥ दायः सोल्लुण्ठभाषायां भक्तव्यपितृवस्तुति । दाने च हरणे स्थाने खण्डनेऽपि च कुत्रचित् ॥ दिव्यं लवङ्गे स्त्रीधात्र्यां चारौ दिविभवे त्रिषु । दूष्यं वस्त्रगृहे क्लीबं दूषणीये तु वाच्यवत् ॥ दूत्यं दूतस्वभावे च भावे कर्मणि न द्वयोः । दैत्योऽसुरे स्त्रियां गन्धकूट्यां चण्डौषधावपि ॥ धन्याधात्र्यामामलक्यां धन्यं पुत्रवति त्रिषु । धान्यं त व्रीहिधन्याकनीवारादिषु द द्वयो ॥ धिष्ट्यं स्थाने गृहे शक्तावृक्षे च न द्वयोः । नाट्यं तौर्यत्रिके लास्ये ताण्डवेऽपि च न द्वयोः । नित्यन्तु सतते क्लीबं शाश्वते त्रिषु कीर्त्यते ॥ पथ्या स्त्रियां हरीतक्यां हिते पथभवे त्रिषु । पद्यं श्लोके तु शूद्रे ना स्त्रियां पद्या तु वर्त्मनि ॥ पाक्यं विड्लवणे क्लीबं यवक्षारे भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.18
- शब्दरत्नावली तारतारस्त्रिषूच्चनिनादमुक्तार्कशुद्धमुक्तयोः (?) । ऋक्षाक्षिमध्ययोर्न ना रजते च नपुंसकम् । स्त्रियां बुद्धदेवतायां वालिदेवगुरुस्त्रियोः । ताम्रन्तु शुल्वारुणयोर्दरोऽस्त्रीभयगर्त्तयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.14
- शब्दरत्नावली नीव्रनीव्रं वने वलीकेन्दुरेवतीऋक्षनेमिषु । नेत्रं स्यान्नेत्रभिन्मन्थागुणयोर्द्रुममूलके ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.21
- शब्दरत्नावली ज्योतिस्ज्यायानतिप्रशस्ते स्याद् वृद्धेऽपि च भवेत्त्रिषु । ज्योतिर्दृष्टिप्रकाशर्क्षे क्लीबं ना सूर्यशुष्मणोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.21
- त्रिकाण्डशेष भभूर्भूमौ स्थानमात्रे च भमृक्षे भृगुजे पुमान् । रम्भा कदल्यप्सरसोर्विभुः स्यात्स्वामिनित्ययोः ॥ २८९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.289
- त्रिकाण्डशेष तारतारिण्यङ्गदमात्रोः स्त्री न ना ऋक्षाक्षिमध्ययोः । दृग्रोगे तिमिरं ध्वान्ते तोत्रे प्राजनवेणुके ॥ ३५३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.353
- वैजयन्ती धिष्ण्यन्यायाचारयमाहिंसास्वस्त्री मेढ्रांकयोर्ध्वजः । धिष्ण्यौ शुक्रानलौ धिष्ण्यमृक्षे स्थाने बले गृहे ॥ ४३ ॥ Vaijayantī 6.5.43
- वैजयन्ती ध्रुवध्रुवो धात्रीशकीलर्क्षनित्येषु स्त्री तु भूस्त्रुचोः । क्ली तर्के निश्चिते व्योम्नि धीरोऽब्धौ मंथरे बुधे ॥ ४४ ॥ Vaijayantī 6.5.44
- वैजयन्ती रेवतीगव्यृक्षे रेवती देव्यां शुक्लायां रजनी निशि । रोचना रक्तकल्हारे गवां पित्ते वरस्त्रियाम् ॥ २० ॥ Vaijayantī 7.2.20
- वैजयन्ती विशाखावेदना दुःखानुभवे ज्ञाने च स्त्रीनपुंसकम् । स्कन्दे विशाख ऋक्षे स्त्री विहासः स्फुटहासयोः ॥ ८३ ॥ Vaijayantī 7.5.83
- वैजयन्ती गुहाशयकुरुविन्दो हिङ्गुलेऽपि मुस्तेऽप्यथ गुहाशयः । ऋक्षे सिंहे च कूर्मे च ग्रहराजोऽर्कचन्द्रयोः ॥ २१ ॥ Vaijayantī 8.1.21