रूक्ष
rūkṣaपुं · masc.In 13 kośas: 19 synonym verses, 9 as a nānārtha head word, 3 as a meaning of another word.
परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टमथ घोषणा ।उच्चैर्घुष्टं वर्णनेडा स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥ २६९ ॥श्लाघा प्रशंसार्थवादः सा तु मिथ्या विकत्थनम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वृक्षोऽगः शिखरी च शाखिफलदावद्रिर्हरिद्रुर्द्रुमोजीर्णो द्रुर्विटपी कुठः क्षितिरुहः कारस्करो विष्टरः ।नन्द्यावर्तकरालिकौ तरुवसू पर्णी पुलाक्यंह्रिपःसालानोकहगच्छपादपनगा रूक्षागमौ पुष्पदः ॥ १११४ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
महीपर्यायरुहजपर्यायस्तरुरागमः ।कराली पुष्पफलद ऊर्णो रूक्षः पुलाक्यपि ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धन्वनो रक्तकुसुमो धनुर्वृक्षो महानलः ।रुजापहः पिच्छलको रूक्षः स्वादुफलोऽप्यथ ॥ २०६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अत्यर्थमधुरं सान्त्वं संगतं हृदयंगमम् ।परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं क्लिष्टमस्फुटम् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं चाप्यथ स्तुतिः ।वर्णनेडा प्रशंसा स्यान्नुतिः श्लाघा स्तवो नवः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विक्रुष्टं किल निष्ठुरं च परुषं रूक्षं तथाश्लीलकंग्राम्यं ग्रस्तमिदं विलुप्तपदकं म्लिष्टं पुनश्चास्फुटम् ।क्षिप्रोक्तं तु निरस्तमाहतमिदं मिथ्यार्थकं स्यादथा-वध्य(द्यं?)व्यर्थ[46a]मबद्धकं तु विफलं चोच्चावचं तद्भवेत् ॥ ५२ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderविadj.
हृद्यं श्रव्यं मनोहारि सुस्पष्टं प्रकटोक्तिकम् ।अनृतं वितथालीके परुषे रूक्षनिष्ठुरे ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
रूक्षागमौ पुलाकी च फलदो गच्छ इत्यपि ।करालिकः क्षितिरुहो नन्द्यावर्तोपि कुत्रचित् ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटुकं मरिचं रूक्षं पिप्पली श्यामला कणा ।आमली धात्रिका धात्री सेंविका नखवीजिका ॥ २१६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बृहद्विशालं विस्तीर्णं महच्च विपुलं पृथु ।कठोरः कठिनो रूक्षो निष्ठुरः कर्कशः खरः ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
वृक्षो रूक्षो द्रुमोऽद्रिश्च हरिद्रुर्द्रुर्महीरहः ॥ १९५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्वस्वभूतः पञ्चेषोः शृङ्गारः शुचिरुज्वलः ।स्निग्धं निष्पन्दमन्दस्तिमितविहसितन्यञ्चिताकुञ्चितानिस्मेरानन्दिप्रसन्नस्थिरमसृणमहीत्यश्रुविष्फारितानि ।प्रेङ्खोलोल्लासिलोलप्रणयिविलुलितप्रेमगर्भत्रिभङ्गि-व्यासङ्गिस्फीतकान्तीन्यलसमदनकह्लादिरूक्षाञ्चितानि ॥ ९६४ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderविadj.
स्त्री कुटिर्ना पारशवो गिरिसारोऽश्मसारकः ।अथ कालायसं तीक्ष्णं सुलोह रूक्षमासुरम् ॥ ३४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ह (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अनोकहो नगो भूरुट् तरुः शाखी कुठः कुजः ।वसुः करालिकोऽगच्छो जर्णो रूक्षः पुलाक्यपि ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
छिन्नं दधि बुसं रूक्षं खलं सेव्यं च निश्शरे ।बहुसूदनमप्यस्मिन्द्रप्सं स्यादघनं दधि ॥ १४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सत्यं तथ्यमृतं सम्यक् समीचीनं तथार्थवाक् ।कर्कशे परुषो रूक्षो मठरः खोरणः खरः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उद्दंशे देहलिर्गोविण्मूत्रयोर्मुकमुर्मुरौ ।शुक्ले मांसिर्मदे रूक्षो मूत्रिते त्वन्धमेहलः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जागरूको जागरिता श्लक्ष्णवाक् तु प्रियंवदः ।शक्लो मधुरवाक् चाथ रूक्षो लूक्षो विपर्यये ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 जा (wrong syllable)
genderविadj.
मोक्षौ मोचननिर्वाणौ मोक्षो घण्टाख्यपाटलिः ।रूक्षो वृक्षप्रभेदः स्याद्रूक्षोऽप्रेमण्यचिक्कणे ॥
अनुष्टुप्
अचिक्कणेऽथो भृतियाच्ञयोः स्या-द्भिक्षा तथा भिक्षितसेवयोश्च ।प्रेक्षा वितर्के धियि संप्रदिष्टाप्लीक्षा( ? )तु रक्षा किल रक्षणेऽपि ।कुक्षिर्द्वयोः स्याज्जठराह्वये चगौडादयस्तूदरमात्र आहुः ॥ ५५ ॥
उपजातिःtwo metres in one verse
meaningsअचिक्कण
doubtful
त्रिषु वृक्षे तु ना रूढः पुनः पुंसि यवे त्रि तु ।कृतप्ररोहणे शब्देऽवयवार्थबहिष्कृते ॥ ११२० ॥
अनुष्टुप्
meaningsवृक्ष
doubtful
याप्यं गर्ह्ये यापनीये पृथक्संयुक्तयोर्युतम् ।न्याय्यसंयुक्तयोर्युक्तं रूक्षो निष्प्रेम्ण्यचिक्कणे ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्
रूक्ष as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु परुषस्यात्सूक्ष्मकाले परुषं तु रूक्षे चित्रेऽन्यवन्निष्ठुरभाषके च । स्यात्पूरुषाभः पुरुषो नरे च क्षेत्रज्ञपुंनागकवृक्षयोश्च ॥ ४७ ॥ Koṣakalpataru 6.30.47
- परमानन्दीयनाममाला परुषपरुषं कर्कशे रूक्षे पुद्गलः कायवित्तयोः । प्रधानं प्रकृतौ पूज्ये महामात्रात्मनोरपि ॥ ३०८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.308
- शब्दरत्नावली परुषनहुषो नागभेदे स्यात्सूर्यवंशनृपान्तरे । निकषः शानफलके स्त्रियां राक्षसमातरि ॥ निमेषनिमिषौ कालप्रभेदेऽक्षिनिमीलने । परुषं कर्बुरे रूक्षे तथा निष्ठुरभाषणे ॥ प्रदोषः पुंसि दोषे स्यात्तथा च समयान्तरे । प्रत्यूषः स्याद्दिनमुखे चण्डांशुवसुभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.21