हृद्य
hṛdyaवि · adj.In 18 kośas: 26 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
चारु हारि रुचिरं मनोहरं वल्गु कान्तमभिरामबन्धुरे ।वामरुच्यसुषमाणि शोभनं मञ्जुमञ्जुलमनोरमाणि च ॥ १४४४ ॥साधुरम्यमनोज्ञानि पेशलं हृद्यसुन्दरे ।काम्यं कम्रं कमनीयं सौम्यं च मधुरं प्रियम् ॥ १४४५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
genderविadj.
genderविadj.
अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम् ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
प्राग्र्यं प्राग्रहरं प्रवेकमपरं वर्यं वरेण्यं वरं,श्रेष्ठं प्रेष्ठमनुत्तमं च मधुरं मञ्जु प्रियं मञ्जुलम् ।हृद्यं हारि मनोहरं च रुचिरं कान्तं परं सुन्दरं,सौम्यं साधु च वल्गु चारु सुषमं वामं शुभं पेशलम् ॥ ६८९ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderविadj.
अपि स्यात्सुषमं चाथाभीप्सितं दयितं प्रियम् ।अभीष्टं वल्लगहृद्यमथासेचनकं हि तत् ॥ १०२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ग (wrong syllable)
genderविadj.
वशीकरणमन्त्रो यः स हृद्य इति कीर्त्तितः ।ऋचोर्द्वयोः प्रगथने प्रगाथो नरि कीर्त्तितः ॥आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चोपवेदकाः ।शाखा स्त्री चरणस्त्वस्त्री सूक्तं स्यादेकदेवतम् ॥साम्नः षट्प्रणवा न्यूङ्खौ भङ्गस्त्वृग्भेदनं मतः ।अध्यायश्चानुवाकश्च ऋग्यजुःसंग्रहे मतौ ॥पदप्रकृतिका तु स्यात्संहिताऽथ पदं भवेत् ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विना तु पात्रं यः प्रश्नो नभोदर्शनपूर्वकम् ।आकाशभाषितं तत्स्याद्दैवप्रश्न उपश्रुतिः ।उत्तरं प्रतिवचः प्रतिवाक्यमस्त्रियां तु चटुलं चटु चाटु ।चाटुकं च हृदयंगमहृद्ये सूनृतं त्रिषु त(भ)वेत्प्रियसत्ये ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderविadj.
भृङ्गं वराङ्गं सु[45b]रसं वरं रामाप्रियं त्वचम् ।गुडत्वगुत्कटं हृद्यं चोचं स्यात्स्वर्णभूमिकम् ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
सुकृती पुण्यवान्धन्यः श्रेयस्वी शंकरश्च सः ।हृदयालुर्हृदयिकश्चेद्धृद्यो हृदयी तथा ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कान्तं मनोज्ञं रुचिरं रुचिष्यं ।रुचिर्मनोहारि मनोहरं च ।हृद्यं प्रियं बन्धुर-सुन्दराभि-रामाणि वामं रमणीयमाहुः ॥ ६० ॥
उपजातिः
genderविadj.
अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम् ।मिष्टं मृष्टं मधुरं स्वाद्यं स्वादिष्ठ-भल्लवत् ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderविadj.
हैयंगवीनं तक्रेजं नवनीतं घृताकरम् ।दधि विप्रप्रियं हृद्यं श्रीघनं क्षीरजं शरः ॥ २२६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चारु श्लक्ष्णं च रुचिरं प्रशस्तं हृद्यबन्धुरम् ।दर्शनीयं मनोज्ञं च चित्तपर्यायहारि च ॥ १७८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
हृद्यं श्रव्यं मनोहारि सुस्पष्टं प्रकटोक्तिकम् ।अनृतं वितथालीके परुषे रूक्षनिष्ठुरे ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
कान्तं रम्यं चारु हारि कमनीयं मनोरमम् ।हृद्यं काम्यं रमणीयं प्रशस्तं साधु शोभनम् ॥ ९७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 म (wrong syllable)
genderविadj.
मञ्जु वामं तथा हृद्यं नामानि सुन्दरस्य वै ।विशेषणार्थका एते शब्दा आयान्ति प्रायशः ॥ २६२६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 नि (wrong syllable); pāda 4, syllable 5 न्ति (wrong syllable)
genderविadj.
त्वचं चोचं त्वचा पत्रं हृद्यं सुरभिवल्कलम् ।तेजपत्रं गन्धजातं पत्रं पत्रकमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रामञ्च रुचिरं रुच्यमभिरामञ्च नन्दितम् ।विज्ञेयमासेचनकमासेचनकमित्यपि ॥यस्य दर्शनतस्तृप्तेरन्तो नास्ति द्वयन्तु तत् ।दयितं वल्लभं हृद्यमभीष्टाभीप्सितप्रियम् ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
द्रोणस्तु द्रोणिका छत्रा चक्षुष्या द्रोणपुष्पिका ।जीरको जरणो हृद्योऽजाजिः कृष्णे तु जीरके ॥ ६४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मण्डं दधिभवं मस्तु करम्भा दधिसक्तवः ।आज्यं दशाब्दिकं कौहं हृद्यं तु श्रीघनं दधि ॥ ७७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वल्लभदयिताभीप्सितहृद्यप्रियरुचिररुच्यकान्तेष्टाः ।मञ्जुलमञ्जुमनोरमसुन्दरकमनीयचारुसुषमाश्च ॥ १५८१ ॥
गीतिः
genderविadj.
कपित्थे स्युर्दधिफलो दधित्थग्राहिमन्मथाः ।हृद्यो दन्तशठः पुष्पफलोऽरिष्टे तु फेनिलः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दधि विप्रप्रियं हृद्यं क्षीरजं श्रीघनं गुरु ।स्थूलं श्वेतं च मंगल्यं कट्वारः शण्डगोरसौ ॥ १३९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मधुमद्ये तु माध्वीकं कामिकान्तं मदोत्कटम् ।विक्रान्तं कपिशं हृद्यं मुखवासः सुखोदयः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
रुचिते हृद्यलषितवांछितेष्टेडितेहिताः ।संवीतं स्याद्वलयितं वेष्टितं रुद्धमावृतम् ॥ ९६ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शोभनं सुषमं चारु हृद्यं चौक्षं मनोहरम् ।न्युंखं हारि प्रियं साधु लडहं च मनोरमम् ॥ १३५ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
हृद्यं स्याद्धृद्भवं हृद्यं हृद्धितं तत्प्रियं च यत् ।वशीकरणमन्त्रोऽपि वैदिको मन्त्र इष्यते ॥
अनुष्टुप्
वशत्वकृद्वेदमनौ तु पुंसिस्त्रियां तु वृद्ध्याह्वय औषधे च ।प्रश्नेऽद्भुते चोद्यमुशन्ति षण्ढेविशेष्यवत्प्रेरणवाचकं च ॥ २६ ॥
उपजातिः
doubtful
हृद्यस्तु ना वशीकारमन्त्रे स्याद्वैदिके द्रुमे ।कपित्थाख्ये तत्फले तु क्ली दधन्यनुलेपने ॥ १६०० ॥
अनुष्टुप्
हृद्य as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अनघप्रतिघौ रुट्प्रतीघातावनघोऽपापहृद्ययोः । अनर्घोऽमूल्येऽपूज्ये स्यादुल्लाघो निर्गदे शुचौ ॥ Dharaṇikośa 4.1.2
- धरणिकोश सम्यक्अवीची नरकानूर्मी सम्यक् संगतहृद्ययोः । Dharaṇikośa 5.1.3
- धरणिकोश प्रियधान्यं व्रीहिषु धन्याके प्रियं हृद्ये धवे प्रियः । शय्या तल्पे ग्रन्थगुम्फे व्रज्या त्वटनरङ्गयोः ॥ Dharaṇikośa 25.1.9
- कोषकल्पतरु संगच्छतिअभ्युद्गमेऽथ स परेर्गतिर्व्यापनवेष्टने । भागे समस्तु संयोग-सख्ययोर्ज्ञानहृद्ययोः ॥ ३० ॥ Koṣakalpataru 3.5.30
- कोषकल्पतरु नाराचनाराचोऽम्भोद्विरदे स्त्र्येषणिकायामथो सम्यक् । त्रिषु संहतहृद्यार्थे प्रतारणे तु प्रपञ्चः स्यात् ॥ १२ ॥ Koṣakalpataru 6.5.12
- कोषकल्पतरु उदात्तउदात्त उक्तः स्वरभेदकाव्या- लंकारहृद्येषु महाशये च । हेतौ निमित्तं किल लक्षणेऽपि धत्तूर उन्मत्तमुशन्ति पुंसि ॥ १३ ॥ Koṣakalpataru 6.16.13
- कोषकल्पतरु पञ्चमहृद्ये प्रवीणे द्रुपदात्मजायां स्त्रियामथर्षेर्भिदि शाक्यसिंहे । स्याद्गौतमः स्त्री उमरोचनायां । गोदावरीशम्भुकलत्रयोश्च ॥ ९० ॥ Koṣakalpataru 6.25.90
- नानार्थार्णवसंक्षेप अमृतत्रिस्त्वप्र(ती?मी)त एकान्तसुन्दरे स्वादुनित्ययोः । हृद्ये चाथाक्षरः पुंसि विरिञ्चे विष्णुखड्गयोः ॥ ५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.5
- परमानन्दीयनाममाला अमृतरसायने यज्ञशेषे तोये हृद्ये च गोरसे । माक्षीकवर्णयोरन्ने सुधाकैवल्ययोरथ ॥ २८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.28
- शब्दरत्नाकर मधुरस्वादौ हृद्ये मयूखस्तु ज्वालायां किरणे त्विषि । मलिनी वृत्तवाहिन्योर्मोदको भक्ष्यहर्षयोः ॥ २१५० ॥ Śabdaratnākara 4.1.2150
- शब्दार्णव हृदयहृदयं जीविते चित्ते वक्षस्याकूतहृद्ययोः ॥ २२० ॥ Śabdārṇava 220
- तन्त्राभिधान ग----------------------------------- गीतं सरस्वती विद्या भोगिनी नन्दनो धरा । भोगवती च हृद्यं ज्ञानं जालन्धरो लवः ॥ ६५ ॥ Tantrābhidhāna 2.20.65