मयूख
mayūkhaपुं · masc.In 18 kośas: 17 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
रोचिरुस्ररुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरर्चिरुपधृत्यभीशवः ।प्रग्रहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुघृणिरश्मिपृश्नयः ॥ ९९ ॥पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणत्विषित्विषः ।भाःप्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविर्विभा ॥ १०० ॥
रथोद्धता
रोचिस्क्लीउस्रपुंरुचिस्त्रीशोचिस्क्लीअंशुपुंगोस्त्रीज्योतिस्क्लीअर्चिस्क्लीउपधृतिस्त्रीअभीशुपुंप्रग्रहपुंशुचिपुंमरीचिपुंस्त्रीदीप्तिस्त्रीधामन्क्लीकेतुपुंघृणिपुंरश्मिपुंपृश्निस्त्रीपादपुंदीधितिस्त्रीकरपुंद्युतिस्त्रीद्युत्स्त्रीरुच्स्त्रीविरोकपुंकिरणपुंत्विषिस्त्रीत्विष्स्त्रीभास्स्त्रीप्रभास्त्रीवसुक्लीगभस्तिपुंभानुपुंभास्त्रीमयूखपुंमहस्क्लीछविस्त्रीविभास्त्री
genderपुंmasc.
किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उस्रधामवसुकेतुमरीचिप्रग्रहोपधृतिवृष्णिमयूखाः ।अंशुभानुकरपादविरोका गाव इत्यभिहितास्तु समानाः ॥ ३९ ॥
स्वागता
genderपुंmasc.
तुलाधारो जगत्कर्ता प्रभाकरविभाकरौ ।मेघसूः किरणश्चापि मयूखो घृष्टिरित्यपि ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभीशुः किरणोभीषुर्भानुरुस्रश्च दीधितिः ।रश्मिर्मयूख उद्योतः केतुश्चोपधृतिर्वसुः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कर-किरण-मयूखाभीषु-रश्म्यंशु-गावःशुचि-वसु-घृणि-घृष्णि-प्रग्रहोस्रा गभस्तिः ।उपधृतिरपि रोकः स्यूम-पादौ च पृश्निः*****मरीचिर्दीधितिः स्त्री पदं च [21a] ॥ ४४ ॥
मालिनीmetre not read in every line
genderपुंmasc.
स्रगादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । तद्यथा । इयं स्रक् माला । इयं स्रुक् यज्ञोपकरणभाण्डम् । इयं स्फिक् कटिप्रदेशः । इयं त्वक् बहिश्चर्म । इयं वाक् वाणी । इयं योषित् बाला । द्यौश्च नौश्च द्युनावौ च स्त्रियां भवतः इयं द्यौः स्वर्गः । इयं नौः जलतरणिः । हिशब्दः पादपूरणे । दीधितिमेकां वर्ज्जयित्वा रश्मिवाचकाः शब्दाः पर्यायाश्च ये ते पुंसि भवन्ति । तद्यथा इमे रश्मयः प्रग्रहाः किरणाः अंशवः पादाः मयूखाः अभीषवः गभस्तयः घृणय इत्येवमादयः । तुशब्दः पादपूरणे ।मूर्द्ध्नोऽक्षतक्षमज्जश्लेष्मात्माश्मयु[यू]वपूषराजभी रहितम् ।सर्वं द्व्यच्कं नान्तं नपुंसकं पुंसि वा भवेद्ब्रह्मा ॥ १९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
द्योतिरंशुः छविः केतुमरीचिरुचिरोचिषः ।अर्चिविरोकरुक्शोचिमयूखोस्रगभस्तयः ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 वि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
घृणिर्घृष्टिर्मयूखश्च रुगर्चिर्वर्च इत्यपि ।शोचिः केतुः पदः पादस्तेजः कान्तिर्भगो रुचिः ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भानोः करो मरीचिः स्यान्मयूखो विश्वविक्रमः ।मेघसूश्च जलग्राही वेदरश्मिः घृणिः करः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नक्षत्रमृक्षं भं धिष्ण्यं तारा ज्योतिरुडुर्ग्रहः ।मयूखः किरणो भानुर्मरीचिर्दीधितिः करः ॥ ७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रोचिः शोचिश्च रश्मिश्च ज्योतिश्च किरणो शुचिः ।घृणिः पृश्निः मयूखश्च मरीचिर्दीधितिर्द्युतिः ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
परिधिः स्यात् परिवेशः मण्डलमुपसूर्यकम् ।किरणांशुमयुखोस्रघृणिधृष्णिगभस्तयः ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.doubtful
रोचिः शोचिरिसन्तौ द्वौ मयूखो ह्याद्यवर्ग्यखः ।प्रकाशे द्योत उद्योतः, सान्तोऽदन्तो महो महः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अहस्करस्त्विषामीशस्त्विषिमानंशुमान् द्युमान् ।घृणिघृष्टिमयूखोस्रकिरणांशुगभस्तयः ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
घृष्टिपादमयूखांशुसांध्योद्योतगभस्तयः ।किरणोस्रौ च रोचिः क्ली रश्मिरक्ली मरीचिवत् ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्वचिद्रश्मिमयूखांशुघृणिघृष्टिगभस्तयः ।सृपाटी त्रिसरा सूर्मिः सुषुम्ना यष्टिरिंगुदी ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
कृते पुरस्य दुर्गस्य बहिर्भूमौ नृलिङ्गकः ।यन्त्रभेदे मयूखस्तु नृस्त्रियोः किरणेऽथ ना ॥ १३७२ ॥
अनुष्टुप्
meaningsकिरण
मयूखः किरणज्वालाशोभासु तीक्ष्णतेजसि ।विशिखः तोमरे बाणे खनित्रीरथ्ययोः स्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 सु (wrong syllable)
मयूख as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अर्चिस्बर्हिर्दर्भे हुताशे स्यादर्चिर्धाममयूखयोः । स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययो रोकश्चाश्रयसद्मनोः ॥ Dharaṇikośa 31.1.4
- कोषकल्पतरु अंशुकद्रुणे वृश्चिकः शूककीटे च राशौ द्वयोरोषधीभेदके स्यान्नृलिङ्गः । भ[254a]वेदंशुकं सूक्ष्मवस्त्रे च वस्त्रे तथैवोत्तरीये मयूखे तु पुंसि ॥ ८७ ॥ Koṣakalpataru 6.1.87
- कोषकल्पतरु रुचिमधौ( ? )शुद्धे परवत् स्त्री तु रुचिः स्यादभिष्वङ्गे । शोभामयूखवाञ्छा- स्ववकाशे तु द्वयोर्वीचिः । स्वल्पतरङ्गे च सुखे- ऽथाभिनये सीवनद्रव्ये । नारीन्द्रिये च सूची शचीन्द्रपत्नी शतावर्याम् । काञ्ची देशविशेषे गुञ्जायां मेखलायां च । षड्ग्रन्थासारिकयो- र्वचा स्त्रियां स्याच्छुके पुंसि ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.5.7
- कोषकल्पतरु भातुभातुर्मयूखे खरभासि चाथ यातुः पुमानध्वगकालयोः स्यात् । क्लीबे तु रक्षस्यथ धातुरश्म- विकारपञ्चेन्द्रियगोचरेषु ॥ १७ ॥ Koṣakalpataru 6.16.17
- कोषकल्पतरु पादस्यात्सूरणेऽस्त्री नवसस्यमूले छन्दस्तु नाऽऽकूतहृदोश्च चित्ते । वश्ये नरौ( ? )चाथ तुरीयभा[4b]ग- प्रत्यन्तशैले चरणे मयूखे ॥ २२ ॥ Koṣakalpataru 6.19.22
- कोषकल्पतरु स्योनसूना तु पुत्र्यां गलशुण्डिकायां वधस्थलेऽथोनमुशन्ति हीने । रणोद्यमेऽथार्कमयूखयोः स्यात् स्योनोऽथ मीनो झषराशिभेदे ॥ ८९ ॥ Koṣakalpataru 6.21.89
- कोषकल्पतरु पृश्निवह्निर्हुताशे नरि चित्रके च भल्लातके वह्निसमोऽपि चाग्निः । पृश्निर्मयूखे मिथुने जनन्यां विष्णोः स्त्रियामल्पतनौ तु भेद्ये ॥ ६ ॥ Koṣakalpataru 6.21.6
- कोषकल्पतरु स्यूमभद्रे लब्धकरक्षणे निगदितं स्याच्चौरकेऽथ स्त्रियां गौर्यां स्याद्गणहासके च, नगरे तूमं तथा घट्टके । सूर्ये यष्टरि पुंसि, शुष्ममुदितं तेजस्यशीतद्युतौ ना स्यूमस्तु मयूखसूत्रगुणयोर्दक्षे क्षमः क्षन्तरि ॥ ५९ ॥ Koṣakalpataru 6.25.59
- कोषकल्पतरु करअरिस्तु शत्रौ चरमे तु चक्रे करस्तु वर्षोपलपाणिवाची । मयूखशुण्डानृपदेयभागे चरः स्पशे जङ्गमके चले च ॥ ९७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.97
- कोषकल्पतरु भास्चेट्यां च[87b]रासस्तु रवे च भाषा- सच्छृङ्खलाभीरकखेलयोश्च । कोलाहलेऽथोऽयुजि भाप्रभावे तथा मयूखे च पुमांस्तु माः स्यात् ॥ ७७ ॥ Koṣakalpataru 6.31.77
- शब्दरत्नावली पादपादो ब्रध्ने चतुर्थांशो गिरिप्रत्यन्तपर्वते । मयूखे चरणे वेदभागे चैव पुमानयम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.4
- शब्दरत्नावली भास्भासः प्रभाते विहगे भाः प्रभावमयूखयोः । माश्चन्द्रमासयोः पुंसि मासो ना कालमानयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.6
- शब्दरत्नाकर अंशुअंशुर्मयूखे सूत्रादिसूक्ष्मांशे भासि भास्वति । अणुः सूक्ष्मे व्रीहिभेदेऽप्यर्घोऽर्चायां प्रतिक्रये ॥ १८६७ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1867
- शब्दरत्नाकर उस्रउस्रो मयूख उस्रा गौरुमा शैलात्मजातसी । उषः काल्यमुषा रात्रिरूतिः सूत्यभिरक्षयोः ॥ १८७६ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1876