अश्मन्
aśmanपुं · masc.In 16 kośas: 20 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
स्नुः प्रस्थः सानुरश्मा तु पाषाणः प्रस्तरो दृषत् ॥ १०३५ ॥ग्रावा शिलोपलो गण्डशैलाः स्थूलोपलाश्च्युताः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
शिलोपलाश्मपाषाणग्रावाणः प्रस्तरो दृषत् ।गलिताः स्थूलपाषाणा गण्डशैला इति स्मृताः ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दरी गुहा नितम्बश्च कन्दरः कटकोऽपि च ।पाषाण उपलोऽश्मा च प्रस्तरश्च शिला मणिः ॥ १८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
द्वयोर्झरो निर्झरो ना स्फटिकः स्फाटिकः पुमान् ।नर्यश्मा प्रस्तरो ग्रावा पाषाणश्चोपलोऽस्त्रियाम् ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अविराजिध्वनिशिशुकर्षूजायुयुजामपि ।हाहाहूहू नग्नहूनां गमत्पां दश्मनामपि ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाषाणः प्रस्तरो ग्रावा काठोऽश्मास्त्र्युपलः शिला ।शिलेयं स्याच्च शैलेयं शिलावत्त्रिषु यद्धनम् ।शिला दृषत्स्त्रियः पट्टः पेषणाश्मा दधद्(?) स्त्रियाम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.doubtful
फेनो जनोऽप्यभिजनो ध्वनिरर्दनिश्चस्थेमोष्म-पाप्म-परिघातन-वह्नयोऽश्मा ।आत्माग्निरह्नचरमास्त्वपरादहीनाःप्लीहा च यक्ष्मसहितोऽपि च देवनोऽक्षैः ॥ १८ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंmasc.doubtful
स्रगादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । तद्यथा । इयं स्रक् माला । इयं स्रुक् यज्ञोपकरणभाण्डम् । इयं स्फिक् कटिप्रदेशः । इयं त्वक् बहिश्चर्म । इयं वाक् वाणी । इयं योषित् बाला । द्यौश्च नौश्च द्युनावौ च स्त्रियां भवतः इयं द्यौः स्वर्गः । इयं नौः जलतरणिः । हिशब्दः पादपूरणे । दीधितिमेकां वर्ज्जयित्वा रश्मिवाचकाः शब्दाः पर्यायाश्च ये ते पुंसि भवन्ति । तद्यथा इमे रश्मयः प्रग्रहाः किरणाः अंशवः पादाः मयूखाः अभीषवः गभस्तयः घृणय इत्येवमादयः । तुशब्दः पादपूरणे ।मूर्द्ध्नोऽक्षतक्षमज्जश्लेष्मात्माश्मयु[यू]वपूषराजभी रहितम् ।सर्वं द्व्यच्कं नान्तं नपुंसकं पुंसि वा भवेद्ब्रह्मा ॥ १९ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
मूर्द्धन् उक्षन् तक्षन् मज्जन् श्लेष्मन् आत्मन् अश्मन् युवन् पूषन् इत्येतैः शब्दै रहितं वर्जितं यदन्यत् द्व्यच्कं द्विस्व[श्व]रं च नान्तं प्रातिपदिकं तत्सर्वं नपुंसकं भवति । यथा इदं चर्म वर्म शर्म भस्म सद्म लोम इत्येवमादयः । मूर्द्धादयोऽपि नान्तत्वात् द्व्यच्का अतस्तेषामपि नपुंसकता प्राप्नोति । तदर्थमिति प्रतिषेधः कृतः मूर्द्धोऽक्षतक्षेत्यादि पुंल्लिङ्गाधिकारात्पुंसि भवन्ति । यथा अयं मूर्द्धा शिरः । उक्षा वृषभः । मज्जा सारः । तक्षा वर्द्धकिः । श्लेष्मा धातुविकारः । आत्मा शरीरस्थः । अश्मा नीलः । युवा तरुणः । पूषादित्यः पुंसि वा भवेद्ब्रह्मेति । द्वच्कत्वान्नान्तत्वाच्च ब्रह्मशब्दस्य नपुंसकत्वे प्राप्ते पुंस्त्वं वा विधीयते ब्रह्मशब्दो वा नपुंसकलिङ्गो भवति । इदं ब्रह्मा वेदाध्ययनमीश्वरश्च । अयं ब्रह्मा प्रजापतिः । यद्येवं यत् द्व्यच्कं नान्तं तन्नपुंसकम् । एवं सति राजन् शब्दस्यापि नपुंसकता स्यात् पुंस्यन्तर्भावो द्रष्टव्यः ।त्रुटिसीमसन्ध्यारात्रयः स्त्रियां धूलिवेणिखार्यश्च ।पुंसि निशीथो ज्योत्स्नादयाशलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ २० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
प्रस्थे स्नुः सानुरस्त्री स्यादधोभूमिरुपत्यका ।अधित्यका तूर्ध्वभूमिः पाषाणाश्मदृषच्छिलाः ॥ ३१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हाहाहूहूर्नग्नहूर्गर्मुदंह्रीपादश्मानौ ------ यक्ष्मतुल्याः ।पञ्चाहाद्या ये समाहारगम्याःपुंलिङ्गे स्यात्स्थेमशब्देऽपि नन्तः ॥ २९ ॥
शालिनीmetre not read in every line
genderपुंmasc.
अश्मा दृष[श]त् शिला लोष्ठः पाषाणः प्रस्तरोपलौ ।मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाषाणः प्रस्तरो ग्रावा दृषदश्मोपलः शिला ।रेणुर्धूली रजः पांशुः पङ्कश्चिखिल्लकर्दमौ ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्चि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
पाषाणः प्रस्तरः ग्रावा चाऽश्मा दृषत् तथा शिला ॥ १७८७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.doubtful
प्रस्तरग्रावपाषाणोत्पलाश्मानो दृशत् दृषत् ।परारुकः पारटीटो मृन्मरुः काठकः शिला ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
कुटुङ्गोऽस्त्री त्रयश्चामी वृक्षादिपिहितान्तरे ।प्रस्तरोपलपाषाणग्रावाश्मानः शिला दृषत् ॥ ४१३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
अश्मा पझरुकः पाटः पारटीटश्च मुन्मरुः ।घर्षणालः शिलापुत्रो गृहाश्मा गृहकच्छपः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवटव्रातसङ्केतपोतगर्तगरुच्छदाः ।श्लेमोष्मपापयक्ष्माश्मात्मानो वातायनः स्तनः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
कूटोऽस्त्री शिखरं शृंगं नितंबः कटकोऽस्त्रियाम् ।पाषाण उपलोऽश्मा च प्रस्तरश्च शिला दृषत् ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
अश्मन् as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु पट्टखेटः संवसथे कफे च फलके निन्द्येऽन्यवन्निन्दके- ऽट्टा तु क्षौमगृहप्रभेदविपुलानार्द्रेषु भक्ते तथा । पट्टस्तु व्रणबन्धनेऽश्मनि नृपप्रत्तक्षितौ पेषणे पीठे मार्गचतुष्टये निगदितो लोध्रेऽलिकालंकृतौ ॥ ९ ॥ Koṣakalpataru 6.10.9
- नानार्थार्णवसंक्षेप शिलाचाणक्यमूलकाभिख्ये व्योम्नि त्रि तु शुभान्विते । शिला त्वश्मनि पेषण्यां द्वाराधःस्थितदारुणि ॥ १३६२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1362
- नानार्थार्णवसंक्षेप एतशएकहङ् ना यमे काके पुनर्द्वे त्रि तु काणके । ए(न?त)शास्त्वश्मनि द्वे ना त्वग्नौ ब्रह्मणि होतरि ॥ २९५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.295
- नानार्थार्णवसंक्षेप द्रावकपुंल्लिङ्गो रभसेनोक्तो द्रावको घोषकाश्मनोः । अथ द्रावयितर्येष द्रोतर्यपि च भेद्यवत् ॥ ९२१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.921
- शब्दरत्नावली चपलचपलः पारदे मीने चौरे च चञ्चलाश्मनोः । चपला कुलटालक्ष्मीपिप्पलीचञ्चलासु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.61
- शब्दरत्नाकर प्रस्तरपलाशं तु दले ब्रह्मवृक्षराक्षसयोः पुमान् । प्रणिधिः प्रार्थने चारे प्रस्तरस्त्वश्मरत्नयोः ॥ २१२४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2124
- वैजयन्ती प्रस्तरप्रत्ययस्तु ख्यातिरन्ध्रविश्वासाधीनहेतुषु । विज्ञाने शपथे शब्दे प्रस्तरोऽश्मा मणिः कुशः ॥ ५१ ॥ Vaijayantī 7.1.51
- वैजयन्ती उपलकोट्टारे कृपणे जीर्णे स्थानेऽभिप्राय आशयः । शर्करायां दृषत्पुत्रे स्त्र्यस्त्र्यश्मन्युपलो मणौ ॥ १७ ॥ Vaijayantī 7.5.17