धामन्
dhāmanक्ली · neut.In 16 kośas: 26 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
रोचिरुस्ररुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरर्चिरुपधृत्यभीशवः ।प्रग्रहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुघृणिरश्मिपृश्नयः ॥ ९९ ॥पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणत्विषित्विषः ।भाःप्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविर्विभा ॥ १०० ॥
रथोद्धता
रोचिस्क्लीउस्रपुंरुचिस्त्रीशोचिस्क्लीअंशुपुंगोस्त्रीज्योतिस्क्लीअर्चिस्क्लीउपधृतिस्त्रीअभीशुपुंप्रग्रहपुंशुचिपुंमरीचिपुंस्त्रीदीप्तिस्त्रीधामन्क्लीकेतुपुंघृणिपुंरश्मिपुंपृश्निस्त्रीपादपुंदीधितिस्त्रीकरपुंद्युतिस्त्रीद्युत्स्त्रीरुच्स्त्रीविरोकपुंकिरणपुंत्विषिस्त्रीत्विष्स्त्रीभास्स्त्रीप्रभास्त्रीवसुक्लीगभस्तिपुंभानुपुंभास्त्रीमयूखपुंमहस्क्लीछविस्त्रीविभास्त्री
genderक्लीneut.
गेहभूर्वास्तु गेहे तु गृहं वेश्म निकेतनम् ॥ ९८९ ॥मन्दिरं सदनं सद्म निकाय्यो भवनं कुटः ।आलयो निलयः शाला सभोदवसितं कुलम् ॥ ९९० ॥धिष्ण्यमावसथं स्थानं पस्त्यं संस्त्याय आश्रयः ।ओको निवास आवासो वसतिः शरणं क्षयः ॥ ९९१ ॥धामागारं निशान्तं च कुट्टिमं त्वस्य बद्धभूः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उस्रधामवसुकेतुमरीचिप्रग्रहोपधृतिवृष्णिमयूखाः ।अंशुभानुकरपादविरोका गाव इत्यभिहितास्तु समानाः ॥ ३९ ॥
स्वागता
genderक्लीneut.
आवासावसथं गृहं च भवनं स्थानं निशान्तं कुलं,संस्त्यायो निलयो निकाय्यमुटजं गेहं कुटं मन्दिरम् ।धिष्ण्यं धाम निकेतनं च सदनं पस्त्यं च वास्तु क्षयःशाला वेश्म निवेशनोदवसिते प्रोक्ते च सद्मौकसी ॥ २९१ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderक्लीneut.
निशान्तं धाम शरणं कुलं गेहं निकेतनम् ।अगारं चोदवसितमागारं चाधिवासनम् ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उपकार्याथ सौधोऽस्त्री सद्म धामापि राजतः ।चन्द्रशाला तु वलभिर्वलभी चन्द्रशालिका ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गभस्तिश्च गभस्ती च पुंस्त्रियोः परिकीर्तिते ।क्लीबे तेजो महर्वर्चो ज्योतिर्धाम वपुः पुनः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सूक्ष्मस्य किलिमस्यापि तथैव तलिमेर्मयोः ।तिग्माध्यात्मशुष्मधाम्नां शयनीयत्रिसन्ध्ययोः ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त्म (wrong syllable)
genderक्लीneut.
छवि-द्युति-द्युद्रुचि-रुक्-त्विषि-त्विट्प्रभा-विभा-भायुजि दीप्तिरेव ।ज्योतिर्विषो [?] धाम-महो-महार्च्चिर्-वर्च्चांसि रोचिश्चरमे च शोचिः ॥ ४५ ॥
उपजातिः
genderक्लीneut.
आगारं स्यादुदवसितमगारं गृहं चोक्तमोकोवस्त्यं पस्त्यं सदन-शरणे सादनं धाम धामम् ।धिष्ण्यं धर्त्रं विशिपकुलयुक् समवाश्रं च (?) घरं स्याद्--वेश्याथास्मिन्मणिविरचिते न स्त्रियां कुट्टिमः स्यात् ॥ ३४ ॥
metre not recognisednearly मन्दाक्रान्ता
genderक्लीneut.
प्रसभं तलभं च[229a]भं च शुष्मंकिलिमं कृत्रिमतिग्मधाममीर्मम् ।तलिमं च तोक्म-युग्मेस्तोमं सूक्ष्मं विलोमवत्प्रदिष्टम् ॥ ४ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
दीप्तिर्ज्योतिर्महो धाम रश्मिरूर्जो विभावसुः ।शीतोष्णप्रायपूर्वाञ्चौ तदन्ताविन्दुभास्करौ ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वसत्यावसथावासं स्थानं धामास्पदं पदम् ।निकायं निलयं पस्त्यं शरणं विदुरालयम् ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
किरणः प्रग्रहो ज्योतिरर्चिर्धाम घृणिः करः ।पृश्निरशिमहःपाददीधितित्विषिदीप्तयः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
निकाय्यो नीलयो वेश्मालयो भवनमुच्यते ।धामावासो निवासोऽपि निशान्तं धिष्ण्यमाश्रयः ॥ २७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रसभं तलभं शुष्मं धामाध्यात्मेर्मपुष्करम् ।किलिभं तोक्मशूक्ष्मे च तिग्मयुग्माजिराणि च ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पादो गभस्तिरुस्रो गौर्ज्योतिर्धामांशुरश्मयः ।अर्चिः पृष्णिर्घृणिस्तेजो भाः प्रभा त्विट् छविर्द्युतिः ॥ ७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मन्दिरं सदनं सद्म निलयो भवनं गृहम् ।ओको निवास आवासो धिष्ण्यं धाम निकेतनम् ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ओकश्च धाम धामञ्च शाला कुलं तथा कुटः ।नामान्येतानि कथ्यन्ते गृहस्य साक्षरैः किल ॥ १६९९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 कु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 स्य (wrong syllable)
genderक्लीneut.
धाम नान्तमदन्तं च, ताविषं तविषं तथा ।बलेऽप्यथो विधौ राजा राजराजश्च चन्दिरः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चिन्तायां चिन्तिया ध्यानं धाम नान्तं नपुंसके ।प्रतिचिकीर्षारूपे तु ध्याने मर्ष आमर्षकः ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
गृहं गेहं धाम धामं मन्दिरं मन्दिरा कुटिः ।कुटः कुट्योकः सान्तं षण् पुंस्योकोऽदन्त उच्यते ॥ ३४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 कः (wrong syllable)
genderक्लीneut.
रुक्छविद्युतिभास्त्विड्भाप्रभागोरुचिदीप्तयः ।रोचिः शोचिर्महो वर्चो ज्योतिस्तेजश्च धाम च ॥ १६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पूर्द्वाःकूटं हस्तिनखः पुरद्वारं तु गोपुरम् ।गृहमुदवसितं निकेतमोकः शरणमगोरनिशान्तधाम वस्त्यम् ॥ ८४१ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderक्लीneut.
यकृत्कुहकसिध्मानि तीरं कशिपु जानु च ।धामार्द्धसारमित्राण्यङ्गदलन्यायबन्धुषु ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स एव पुरि दिङ्मार्गो वाहनी चोपविष्करम् ।अगारं भवनं धाम वस्तं वस्त्यं निकेतनम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तेजस्यपि धाम स्यादाधारेऽप्याशयो घटा गोष्ठ्याम् ।कुल्या कुलस्त्रियामपि तारो मुक्तागुणेऽप्युक्तः ॥ ७९८ ॥
metre not recognised
meaningsतेजस्
रश्मौ शरीरेऽप्यथ साम वेदा-न्तरेऽप्युपायान्तरके च षण्ढे ।वर्ष्म प्रमाणे वपुषि प्रदिष्टंस्यात्सुन्दरे चाकृतिवाचकं च ॥ ९२ ॥
उपजातिः
doubtful
लग्नाद्द्वितीयराशौ च स्वापतेये च गोव्रजे ।धामं त्वदन्तं तिलकतेजसोर्धाम तु त्विषि ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsत्विष्
गेहदेहप्रभावान्नभोजनव्योमजन्मसु ।स्थानेऽधिकरणे सारे धने लक्ष्मणि चाप्यथ ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
शाखायां त्वपि वैचित्र्ये नान्तशब्दं प्रचक्षते ।पदमङ्घ्रौ शरे त्राणे व्यवसायापदेशयोः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
तोदनं व्यथने तोत्रे दंशनं वर्मदंशयोः ।दर्शनं दर्पणे शास्त्रे नयनस्वप्नबुद्धिषु ॥दमनः कुसुमे वीरे उपशान्तेऽपि कुत्रचित् ।दशनः शिखरे दन्ते कवचे तु नपुंसकम् ॥दहनो दुष्टचेष्टाग्निभल्लाते चित्रकेऽपि च ।दृशानं तेजसि क्लीबं स्यात्पुमांस्तु विरोचने ॥देवनन्तु जिगीषायां स्यात्क्रीडाव्यवहारयोः ।अक्षेषु देवनः पुंसि सेवायामपि देवना ॥ध्वजी रथे च भूदेवे भये सर्पे धराधरे ।धन्वी ककुभवृक्षे स्यादर्जुने च धनुर्धरे ॥धन्व क्लीबे स्थले चापे धन्वा ना मरुदेशके ।धमनो नालभेदे भस्त्राध्मापकक्रूरयोस्त्रिषु ॥धमनी च शिराहट्टविलासिन्योरपि स्त्रियाम् ।धावनन्तु गतौ शुद्धै पृश्नीपर्ण्यान्तु धावनी ॥धाम गेहे तनौ रश्मौ स्थाने प्रभावजन्मनोः ।नन्दनं वासवोद्यानं पुमानात्यजहर्षयोः ॥नन्दी हरद्वारपाले कन्दवाले वटद्रुमे ।नन्दिन्युमाधेनुभेदगङ्गाननान्दृषु स्त्रियाम् ॥नलिन्याकाशगङ्गायां पद्मिन्यां कमलाकरे ।अम्भोरुहे तु न पुमान् नीलिकायां नपुंसकम् ॥निदानं वत्सदामादिकारणे क्षयकारणे ।निधनं नाशकुलयोः प्रधनं युधि दारुणे ॥पवनं स्यात्कुम्भकारपाकस्थाने नपुंसकम् ।स्यात्पुमांस्तु जगत्प्राणे निष्पावे प्रयतेऽपि च ॥प्रधानं प्रकृतिप्रज्ञामहामात्यपरात्मसु ।एकत्वे चोत्तमे क्लीबं वाच्यलिङ्गन्तु कुत्रचित् ॥पद्मिनी स्त्रीविशेषे स्यात्पद्मसङ्घे सरोऽम्बुजे ।प्रसन्ना स्त्री सुरायां स्यात्सन्तुष्टामलयोस्त्रिषु ॥प्रसूनं पुष्पफलयोः क्लीबं जाते तु वाच्यवत् ।पत्री पत्ररथे श्येनेऽत्रिकाण्डे रथिके त्रिषु ॥पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ प्रस्तावचिह्नभेदयोः ।स्याद्दर्शप्रतिपत्सन्धौ विषुवत्प्रभृतिष्वपि ॥पक्ष्मसूत्रांशमुद्रादिकिञ्जल्कनेत्ररोमसु ।पाठीनः पाठके मीनभेदे च गुग्गुलुद्रुमे ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प्र (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 न (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल्क (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 च (wrong syllable)
धामन् as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अर्चिस्बर्हिर्दर्भे हुताशे स्यादर्चिर्धाममयूखयोः । स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययो रोकश्चाश्रयसद्मनोः ॥ Dharaṇikośa 31.1.4
- कोषकल्पतरु गोमुखतार्क्ष्यात्मजे स्यात्सुमुखोऽहिभेदे विज्ञे च वाचाटफणीन्द्रयोस्तु । स्याद्दुर्मुखो मर्कटकेऽथ वाद्य- भाण्डे ऽनृजौ धाम्न्यनुलेपने च ॥ ८२ ॥ Koṣakalpataru 6.2.82
- कोषकल्पतरु निशान्तदृष्टान्तस्तु निदर्शने च मरणे शास्त्रे कृतान्तः पुनः सिद्धान्तान्तकदैवनिःशुभकृतिष्वाख्यायते पण्डितैः । क्लीबे धाम्नि निशान्तके तु कलिते शान्ते निशान्तोऽन्यव- द्वृत्तान्तस्तु रहोऽर्थके प्रकरणे कार्त्स्न्ये प्रवृत्तावपि ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.16.19
- कोषकल्पतरु सत्त्वस्त्री तेजनीस्पृक्क्षितिपाङ्गनासु सत्त्वोऽस्त्रियां जन्तुपिशाचयोश्च । गुणेऽसुषु क्लीबमिहात्मतायां द्रव्ये स्वभावे व्यवसायधाम्नोः ॥ ९९ ॥ Koṣakalpataru 6.29.99
- कोषकल्पतरु पौरुषस्यात्पौरुषं च त्रिषु पूरुषस्य भावे क्रियायां वचने च धाम्नि । ऊर्ध्वं तथा विस्तृतबाहुपाणे- र्नरस्य मानेऽपि वदन्ति तद्वत् ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.30.48
- नानार्थार्णवसंक्षेप ललामछत्रे धामनि पुण्ड्रे च भेद्यलिङ्गं तु लिङ्गिनि । श्रेष्ठे च द्वे तु घोटेऽथ नकारान्तं ललाम वै ॥ १५४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1547