छल
chalaक्ली · neut.In 18 kośas: 23 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 7 as a meaning of another word.
कपटं कैतवं दम्भः कूटं छद्मोपधिश्छलम् ।व्यपदेशो मिषं लक्षं निभं व्याजोऽथ कुक्कुटिः ॥ ३७८ ॥कुहना दम्भचर्या च वञ्चनं तु प्रतारणम् ।व्यलीकमतिसन्धानं साधौ सभ्यार्यसज्जनाः ॥ ३७९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
कैतवं कपटं कूटं व्याजच्छद्मोपधिच्छलम् ।मिषं निभं च निर्दिष्टं व्यपदेशश्च सूरिभिः ॥ ७०९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हासिक्यं तु हसो हासो हसनं हस्यघर्घरे ।व्याजो मिषं छलं छद्म निभं च कपटं लविः ॥ १०७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विस्फारो धनुषः स्वाने विष्फारोऽपि निगद्यते ।प्रसभं तु बलात्कारे छलितं तु छलं च षण् ॥ ३६० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मनः समस्यारचनं छलं कोषाद्यभिज्ञता ।वस्त्रान्यथाकृतिर्द्यूतमाकर्षः शिशुचेष्टितम् ॥ ५१२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छलं मिषं च वैदग्धी भङ्गी चेभनिमीलिका ।शोकः खेदः शोचनं षण् शुक् स्त्रियामथ रुट् स्त्रियाम् ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे ।कुसृतिर्निकृतिः शाठ्यं पुंस्युपाधिर्मिषं छलम् ॥ १२१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
माया स्त्री कुसृतिस्तथा च निकृतिर्व्याजोऽपदेशोपधीदम्भः कैतवपक्ष(त्र?)शाठ्यकुहकं दण्डाजिनं स्यान्मिषम् ।* * * * * * * * * * * * *छद्म स्याच्छलमस्त्रियां तु कपटं कूटं च संश्चन्निभम् ॥ १९७ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
बलात्कारो हठः खष्पः प्रसभं स्खलितं छलम् ।प्रपातस्त्वभ्यवस्कन्दोऽभ्यवस्कन्दनमित्यपि ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
एते तृष्णादयः शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । इयं तृष्णा पिपासा । कृपा दया । पताका चिह्नम् । रथ्या मार्गः । कृषिर्वैश्यवृत्तिः । काकिणी पणचतुर्भागः । प्रतिशीरा तिरस्कारिणी । धारा प्रपतनं ऊर्णामयी पर्वतस्य रेखा च ।नेमिश्चक्रपिण्डिका ।चतुःपथयुगलछलचेलखोलधिष्ण्यार्गलशफानाम् ।विद्धि नपुंसकभावं पण्यस्य च पिच्छपलयोश्च ॥ ६८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
व्यपदेशो निभं व्याजः पदं व्यतिकरश्छलम् ।छद्म वृत्तान्तमुत्प्रेक्षा शब्दमन्यं च निर्णयेत् ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मर्म कोषं च कलहं परिवादं छलं नयेत् ।शोणितं लोहितं रक्तं रुधिरं क्षतजासृजम् ॥ १८८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दम्भः कूटं मिषं व्याजो लक्षं छद्मछले अपि ।कैतवं चोपधिश्चैवं व्यपदेशनिभौ समौ ॥ ४३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वैरप्रतिक्रिया वैरनिर्यातनमपि स्मृतम् ।प्रसभं हठबलात्कारौ छलं स्यात्स्खलितं च तत् ॥ ३९८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मूर्च्छायां कश्मलं मोहः स्खलिते तु छलं मतम् ।अप(व?)मर्दः पीडने स्याद्बलादाक्रमणेऽपि च ॥ ३९१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कैतवं कपटं दम्भः कूटं छद्मोपविश्छलम् ।व्यपदेशो मिषं व्याजं निभं लक्ष्यं छलं च तत् ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शाठ्यं स्यात् शठता माया कुसृतिर्निकृतिः पुनः ।कपटं कैतवं कूटं मिषं लक्षं तथा छलम् ॥ ५६० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छलं च स्खलितं नाम मार्गच्युतः स कथ्यते ॥ १३३९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
हठात्कार-बलात्कारौ प्रसभन्तु हठेऽपि च ।वीराणां कूटयुद्धादौ स्खलादौ स्खलनं छलम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अपदेशोपधिव्याजदम्भाः कपटमस्त्रियाम् ।छलं लक्षं पदं छद्म कैतवं कृतकं मिषम् ॥ १०१७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्याजो मिषं छलं छद्म निभं च कपटोऽस्त्रियाम् ।दंभो दंडाजिनं कूटं दौन्दुभिश्छन्दनोपधा ॥ १९५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छल as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश कैतवकैतवं च छले द्यूते दीदिवी मुनिगिष्पती । सचिवौ मन्त्रिसहायौ पुंगवौ वृषसत्तमौ ॥ Dharaṇikośa 28.1.4
- कोषकल्पतरु कैतवस्यात्केशवः[78b]केशवति त्रिलिङ्गो- ऽथो कैतवं द्यूत इहच्छले च । स्यात्फेरवः क्रोष्टरि रक्तपे च स्याद्रौरवो भीषणनारकार्थः ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.29.19
- नानार्थार्णवसंक्षेप मिषना त्वर्के चार्कभेदे च मिषं तु क्ली छलेऽथ तत् । घर्घरीनृपसम्भूते मर्त्यजात्यन्तरे द्वयोः ॥ ९९९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.999
- नानार्थार्णवसंक्षेप कैतवकैशिकी तु स्त्रियां वृत्तिविशेषे नृत्तकारिणाम् । कैतवं तु च्छले क्लीबं घृते चाथ निबोधत ॥ ५८९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.589
- शब्दरत्नावली उपाधिउपाधिर्धर्मचिन्तायां स्याच्छले च विशेषणे । कुटुम्बव्यापृते पुंसि नामचिह्ने तु कुत्रचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.25
- शब्दरत्नावली मिषभिक्षा तु भिक्षितद्रव्ये याञ्चासेवागतिष्वपि । माषो मूर्खे व्रीहिभेदे मानत्वग्दोषयोरपि ॥ मिषं छले क्लीबलिङ्गं स्पर्द्धायां ना मिषाव्ययम् । मेषो भैषज्यभेदे स्यात्पशुभिद्राशिभेदयोः ॥ मोक्षो मुक्तौ मोचने स्यात्पाटलौ भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.11
- त्रिकाण्डशेष कैतवखलीने स्त्री कविः पुंसि काव्यकृच्छुक्रसूरिषु । कैतवन्तु छले द्यूते राजिकायां क्षुते क्षवः ॥ ४१४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.414