कूट
kūṭaक्ली · neut.In 18 kośas: 63 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
कपटं कैतवं दम्भः कूटं छद्मोपधिश्छलम् ।व्यपदेशो मिषं लक्षं निभं व्याजोऽथ कुक्कुटिः ॥ ३७८ ॥कुहना दम्भचर्या च वञ्चनं तु प्रतारणम् ।व्यलीकमतिसन्धानं साधौ सभ्यार्यसज्जनाः ॥ ३७९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्योकारः कर्मारो लोहकारः कूटं त्वयोघनः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र्मा (wrong syllable)
genderक्लीneut.
शृङ्गं तु शिखरं कूटं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥ १०३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderपुंmasc.
संघाते प्रकरौघवारनिकरव्यूहाः समूहश्चयःसंदोहः समुदायराशिविसरव्राताः कलापो व्रजः ।कूटं मण्डलचक्रवालपटलस्तोमा गणः पेटकंवृन्दं चक्रकदम्बके समुदयः पुञ्जोत्करौ संहतिः ॥ १४११ ॥समवायो निकुरम्बं जालं निवहसंचयौ ।जातं तिरश्चां तद्यूथं संघसार्थौ तु देहिनाम् ॥ १४१२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 कु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पशूनां समजोऽन्येषां समाजोऽथ सधर्मिणाम् ।स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ॥ ४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
नितम्बः कटको ज्ञेयः सानु प्रस्थं तटं भृगुः ।शृङ्गं च शिखरं कूटं निर्झरः प्रस्रवोऽम्भसाम् ॥ १६६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नीचकी च शिरोदेशः स्कन्धदेशो वहः स्मृतः ।नस्योतो नस्तितः प्रोक्तः षोडन् षड्दशनः स्मृतः ।भग्नशृङ्गस्तु कूटः स्याद्विषाणं शृङ्गमुच्यते ॥ २६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कैतवं कपटं कूटं व्याजच्छद्मोपधिच्छलम् ।मिषं निभं च निर्दिष्टं व्यपदेशश्च सूरिभिः ॥ ७०९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ककीलस्तु च कुक्कीलो गोत्रो गोत्रघरोपि च ।कूटस्तु शिखरं शृङ्गं प्रपातस्तु तटो भृगुः ॥ १८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अमार्गे रचितं द्वारमपद्वारं च मोरिका ।अथ हस्तिनखः कूटं पूर्द्वारोपरिकूटकम् ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शङ्खः कूटो दन्तमध्यं प्रोहश्चरणपर्वणि ।अपस्कारः प्रजङ्घाग्रे नाली नात्रापरे न ना ॥ १७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आटीकनं क्रमस्तेषां दम्यो वत्सतरः पुनः ।आर्षभ्यः षण्डतायोग्यः कूटो भग्नविषाणकः ॥ ४४४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
राशिर्द्वयोः स्त्रियां राशी पुञ्जी पुञ्जश्च पुञ्जकः ।पुंसि क्लीबे च कूटं स्यादुत्करोऽपि च पुंस्ययम् ॥ २०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
लोकालोकश्चक्रवालश्चित्रकूटादयः परे ।कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पारावारातिखरयोस्तद्वद्वस्त्रोपवस्त्रयोः ।कूटालिंजरवेराणां मेढ्रहिञ्जीरयोरपि ॥ १७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
माया स्त्री कुसृतिस्तथा च निकृतिर्व्याजोऽपदेशोपधीदम्भः कैतवपक्ष(त्र?)शाठ्यकुहकं दण्डाजिनं स्यान्मिषम् ।* * * * * * * * * * * * *छद्म स्याच्छलमस्त्रियां तु कपटं कूटं च संश्चन्निभम् ॥ १९७ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
genderक्लीneut.
प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं च तस्मिन्खिडकिका स्त्रियाम् ।बलजं गोपुरं कूटोऽस्त्री पुरद्वारि सम्मतः ॥ ४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
शैलाग्रं शृङ्ग-शिखर-कूटानि त्री[13b]णि न स्त्रियाम् ।कूटनिः(?) स्त्री नितम्बोऽद्रेर्मेखला कटकोऽस्त्रियाम् ॥ १३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
मध्यमं पञ्चमूलं स्याच्छूर्पपर्णीद्वयेन च ।पुत्रजीवो यष्टिपुष्पः कूटो मन्त्रार्थसिद्धिकृत् ।शतमू[44b]ली शतपदी बहुपुत्रा शतावरी ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
आघाटः स्याच्छैखरिकः शिखरी शिखरस्वसः (?) ।धामार्गवोऽप्यपामार्गो मार्गः कूटो मयूरकम् ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
समुदायः समुदयः समवायश्चयः स्तमः ।स्तोमः कलापः कूटोऽस्त्री संहतिः स्त्री कदम्बकम् ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
सधर्मणामेष निकाय उक्तःस्कन्धो नराणां करिणां हयानाम् ।पु[73a]ञ्जोत्करौ राशिरिमे समार्थाःकूटोऽस्त्रियां धान्यसमुच्छ्रयार्थः ॥ २६ ॥
उपजातिःmetre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
शृङ्गवाञ्शृङ्गिणः शृङ्गी कूटो भग्नविषाणकः ।काले त्वजातशृङ्गोऽसौ तूवरः समुदीरितः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्योकारो लोहकारः स्यात्कर्मारो लोहघातकः ।गुहेरोऽथास्त्रियां कूटमयोघनक इत्यपि ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कच्छो निकुञ्जो रज-भूर्ज-कुञ्ज-व्रजाङ्गजाः शङ्खगतस्तथाब्जः ।ध्वजो नटः कर्वटकुक्कुटाट्टाःकुटारकूटावपि कालकूटः ॥ ४१ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
अन अन्ते यस्य तदिदमनान्तं अकर्त्तरि अन्प्रत्ययान्तं यत्प्रातिपदिकं तन्नपुंसके विद्धि जानीहि । "नपुंसकाद्भावे क्त" इत्यत्र "वर्तमाने ल्युट् चे"ति ल्युट् । "युवोरनामि"त्यनादेशः । वचनं भजनं भाजनं पानं आसनं प्रयाणं शासनम् । अधिकरणमित्यादि । अकर्त्तरीति किम् । "नन्द्यादिभ्यो ल्युट्" । नन्दनः मरणः मदनः कुलनः शतनः दमनः सङ्कर्षणः मधुसूदनः जनार्दन इत्यादि । अनिः स्त्रियामेव ।एवकारोऽवधारणार्थः । "आक्रोशे नञ्यनिः" । यथा इयमम्भोजनिः अकारणिः अहरणिः अखादनिः अशरणिरित्येवमादिः । अण च अप्च अणापौ यौ तौ पुंस्युक्तौ । णौ अण् चेत्यण् प्रत्ययः । त्यागः उपदेशः उपसर्गः इत्यण्प्रत्ययः । निघः पर्वतः । किञ्चान्यौ मन्युमृत्यू पुंसि भवतः । अयं मन्युर्दया शोकश्च । मृत्युर्नाशः ।पटपुटकटघटचण्टवाटजूटवटा हि पुंस्युक्ताः ।अवटखटपट्टकिराटकीटाश्च कूटतटयोश्च नपुंसकता ॥ २८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
अगारं शरणं पस्त्यं संस्त्यायावसथावपि ।स्थानौकसी गृहा भूम्नि क्षयकूटौ तथा कुलम् ॥ २७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नस्योतो नस्तितस्तुल्यौ कूटो भग्नविषाणकः ।इड्वरो गोपतिः षण्डो मदकोहलगोवृषौ ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्कन्धो वहस्तस्य कूटं नैचिकं ककुदं शिरः ।गलकम्बलसास्ने तु विषाणं शृङ्गकूणिके ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कलापः पटलं कूटं स्तोमो व्रातगणावपि ।संहतिः संचयो जातं चयो निवहजालके ॥ ३०४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दम्भः कूटं मिषं व्याजो लक्षं छद्मछले अपि ।कैतवं चोपधिश्चैवं व्यपदेशनिभौ समौ ॥ ४३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
नटः किरीटः कुटकर्पटौ चकूटारकूटौ विटकोट्टकुष्ठाः ।खेटाट्टपिष्टानि कटश्च लोष्टःप्रोक्तौ तथा त्र्यङ्गटकालकूटौ ॥ १३५ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
पश्वादिकण्ठरज्जौ तु योक्त्रं चाबन्ध इत्यपि ।योत्रं च बन्धकं चाथ कूटं फालाग्रदारुणि ॥ ४२४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पक्कदाडिमबीजाभं माणिक्यं कूटमित्यपि ।तत्तु पल्लवरागः स्यात्पल्लवेन समप्रभम् ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कैतवं कपटं दम्भः कूटं छद्मोपविश्छलम् ।व्यपदेशो मिषं व्याजं निभं लक्ष्यं छलं च तत् ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
असत्यं वितथं कूटं मिथ्यालीकं मृषानृतम् ।सत्यं तथ्यमृतं सम्यक् सूनृतं च यथास्थितम् ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
राशिः पुञ्जोत्करौ कूटं जातं यूथं भरः कुलम् ।ग्रामो वर्गः समाहारो निकायो निचयोऽपि च ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शाठ्यं स्यात् शठता माया कुसृतिर्निकृतिः पुनः ।कपटं कैतवं कूटं मिषं लक्षं तथा छलम् ॥ ५६० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
शृङ्गं च शिखरं कूटं त्रीणि नामानि सन्ति वै ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नि (wrong syllable)
genderक्लीneut.
आर्षभ्यः षण्ढतोचितः कूटो भग्नविषाणकः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 चि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
आकर उत्करः कूटं कलापश्च कदम्बकम् ।निकरो निकुरम्बञ्च प्रकरः पेटकं गणः ॥ २५६३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
अस्त्रियां कपटो व्याज उपधिर्दम्भ एव च ।कूटकल्कं च्छद-छद्म-मिष-कैरव-कैतवम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्यान्निकाय्यो निवसनं केतो भवनमन्दिरम् ।आलयश्च गृहाः पुंसि भूम्नि कूटो द्वयोः सभा ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
स्फटिकं स्फाटकञ्चापि स्फाटिकमपि कुत्रचित् ।कूटोऽस्त्रियाञ्च शिखरं शृङ्गं शैलाग्रदेशके ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 टि (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
समजः पशुवृन्दे स्यात् समाजोऽन्यसधर्मभिः ।उत्करः पुञ्जराशी तु कूटोऽस्त्री पुञ्जकेष्वपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
निरीषे तु कुट-कूटौ कुटकं, कुशिकं पुनः ।कृशिकश्च फलं फालः कुद्दालश्च कुदालवत् ॥ ३३२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ट (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कूटोऽस्त्री शृङ्गशिखरे प्रपातस्तु भृगुः समौ ।तटं त्रिषु नितम्बः स्नुः सानुप्रस्थे तु पुंसि वा ॥ ४११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अनड्वान् भग्नशृङ्गे तु तस्मिन् कूटश्च तूबरः ।शोणो नीलवृषः श्वेतपुच्छशृङ्गः खुराण्डकः ॥ ७५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तिरश्चां तु कुलं यूथमस्त्रियामथ जन्तुभिः ।सजातीयैः सार्थवर्गौ कूटोऽस्त्री राशिरुत्करः ॥ ८३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
गृहाः पुंभूम्नि संस्त्यायो निकाय्यो निलयालयौ ।क्षयो वासः कूटमस्त्री शालाथ मुनिवेश्मनि ॥ ८४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
फालो निरीषः कृषकः फलं स्यात् कूटमस्त्रियाम् ।अभ्रिः स्त्री पुंसि कुद्दालो गोदारोऽथ प्रतोदनम् ॥ १४११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
संदंशः स्यात् कङ्कमुखो घनः कूटोऽप्ययोधनः ।यत्र निक्षिप्य कूटेन हन्यतेऽयोनिघातिका ॥ १५२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कूटोऽस्त्री शिखरं शृंगं नितंबः कटकोऽस्त्रियाम् ।पाषाण उपलोऽश्मा च प्रस्तरश्च शिला दृषत् ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
भग्नशृंगपशुः कूटः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ।स्थूरी पृष्ठ्यः पृष्ठवाह्यः स्कन्धिकः स्कंधवाहकः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वैदेह्यंबष्ठजो वेनो नाट्यरंगावतारकृत् ।आभीराणां जीवधनं कूटानामश्मतक्षणम् ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्याजो मिषं छलं छद्म निभं च कपटोऽस्त्रियाम् ।दंभो दंडाजिनं कूटं दौन्दुभिश्छन्दनोपधा ॥ १९५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अयः शलाका कूटोऽस्त्री पत्रकूटः सपत्रणः ।द्विद्वाविंशत्यंगुलिः स्यान्निचोटे द्व्यंगुलोत्तरा ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
हरिणी हेमप्रतिमा सूर्मिः स्थूणान्यलोहजा ।कूटोऽश्मकुट्टकोऽथ स्याट्टङ्कः पाषाणदारकः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
बृन्दं जातं चक्रवालं जालकं पेटकं जटा ।धान्यादिबृन्दे कूटोऽस्त्री राशिपुंजोत्करा नरि ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
द्वे सृगाले बके त्वन्यः शिवायां क्रुश्वरी स्त्रियाम् ।कूटोऽस्त्री पुञ्जमायाघेष्वद्रिशृङ्गे शरान्तरे ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्
अयः शलाकासंज्ञाके सीराङ्गे फालसंज्ञके ।अयोघनेऽनृते दम्भे व्योम्नि निश्चलयन्त्रयोः ॥ २५३ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
एकं निश्चलयन्त्रेति केचिदर्थममन्वत ।भग्नशृङ्गपशौ तु त्रिः कूर्चोऽस्त्री श्मश्रुपीठयोः ॥ २५४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
कण्ठः शब्दे गले कुम्भो घटद्विपशिरोंऽशयोः ।कूटोऽस्त्री पुञ्जमायाद्रिशृङ्गायोघनवेश्मसु ॥ १८८८ ॥
अनुष्टुप्
फाले बाणान्तरे दम्भे भग्नशृङ्गवृषे तु ना ।तरक्षौ रक्षसि क्रव्याल्लुब्धके च चितानले ॥ १८८९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
अयोघनेऽनृते फाले दंभे निश्चलयन्त्रके ।कृष्णं सीसाघलोहेषु कृष्णो नीले नले कलौ ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
कूट as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु अयोगउद्वेगो बाहुलको- द्विजनोद्गमने गुवाकुफलकेऽन्त्ये । कठिनोद्यते च कूटे विश्लेषेऽयोग आम्नातः ॥ १२ ॥ Koṣakalpataru 6.3.12
- कोषकल्पतरु घटघटः समाधौ कुटमौलिकूटयो- र्घटा[तु] गोष्ठ्यां गजसज्जनायाम् । कुटस्तु कूटे च घटे च तद्व- द्वलाङ्गके प्रस्तरकुट्टके स्त्री ॥ ३ ॥ Koṣakalpataru 6.10.3
- कोषकल्पतरु वातरायणकलिवृक्षे रोमाञ्चे भवति तथा रोमहर्षणं क्लीबे । निष्फलपुंस्युन्मत्ते क्रकचे कीडे( ? )च कूटे च ॥ ७० ॥ Koṣakalpataru 6.15.70
- कोषकल्पतरु स्थूलस्थूलं तु कूटे [त्रिषु] पीव्नि मूर्खे थाम्लो[67a]ऽम्लवत्पुंसि रसान्तरे स्यात् । चाङ्गेरिकायां पुनरीरिता स्त्री शुक्लस्तु योगे धवले पुमान्स्यात् ॥ ७१ ॥ Koṣakalpataru 6.28.71
- कोषकल्पतरु नाहगेहेऽथ ग्राहः स्यादवहारे स्याद्ग्रहे पुंसि । नाहः कूटे बन्धे स्नेहोऽस्त्री सौहृदे तैले । स्नेहुश्चन्द्रे रोगेऽथ रणे प्राह प्रहारे च ॥ ३८ ॥ Koṣakalpataru 6.32.38
- नानार्थार्णवसंक्षेप कृषककूटसंज्ञे लागलाङ्गे भेद्यवत् तु कृषीवले । कृषिकस्तृणजातौ ना लाङ्गले तु नपुंसकम् ॥ ५७२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.572
- शब्दरत्नावली अयोगअयोगः कूटविश्लेषविधुरे कठिनोद्यमे । अनङ्गो मदने क्लीबं मनस्याकाशकेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.30
- शब्दरत्नावली वाहगुहा गर्ते सिंपुच्छी धवगह्वस्केषु च । वाहः स्याद्वन्धने कूटे बर्हं पुच्छे दलेऽस्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.33.7