यात्रा
yātrāस्त्री · fem.In 15 kośas: 15 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
प्रस्थानं गमनं व्रज्याभिनिर्याणं प्रयाणकम् ॥ ७८९ ॥यात्राभिषेणनं तु स्यात्सेनयाभिगमो रिपौ ।
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
यात्रा व्रज्याभिनिर्वाणं प्रस्थानं गमनं गमः ॥ ९५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
यात्रा प्रयाणं प्रस्थानं निवेशः शिविरं स्मृतम् ।अवस्कन्दः प्रपातश्च सौप्तिकं च निगद्यते ॥ ४५२ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
यात्रा व्रज्याभिनिर्याणं प्रयाणं गमनं गमः ।प्रस्थानं च प्रसरणं ननासारः प्रचक्रकम् ॥ ३२८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
ताम्बूलमालिकोद्वाहे वरयात्रा तु दौन्दुभी ।गोपाली वरकेशान्तिर्यात्रा वरनिमन्त्रणा ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
झञ्झा यात्रा घटा घोटा घण्टा घाटा छटा जटा ।स्यात्पोटा भिः सटोर्णा च करुणाघोणया घृणा ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
व्रज्या यात्राभिक्रमस्तु रिपून्प्रत्याहवे गमः ।यत्सेनयाभिगमनमरौ तदभिषेणनम् ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
यात्रा मात्रा चित्रा छत्राभस्त्रा भद्रा क्षुद्रा मुद्राः ।इन्द्रा गुन्द्रा वध्री धाराधीरा कारा कस्तूरी च ॥ ६७ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
यावानिति समुच्चयो कश्चिद्यस्त्रान्तः शब्दः स नपुंसके बोद्धव्यः । पुत्रमन्त्रश्वित्रशब्दान् वर्जयित्वेत्यर्थः । यथा । सूत्रं शस्त्रं शास्त्रं मित्रं पत्रं पवित्रं च । गात्रं पोत्रं पात्रं दात्रं सत्रं परित्रं चेत्यादि । अयं पुत्रः सुतः । अयं मन्त्रो होमवाच्यो वेदश्च । हि शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।तेन छत्रछात्रविष्णुमित्रादीनां पुंस्त्वप्राप्तेः सिद्धिः । अयं छत्रो नर्त्तकः आतपवारणवाचकस्य छत्रशब्दस्य नपुंसकतैव । इदं छत्रं वर्षातपवारणम् । अयं छत्रोऽध्येता । अयं विष्णुमित्रः कश्चित्पुरुषः ।यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रा विद्यात् स्त्रियां वरत्रा च ।इदूदन्तं यच्चैकाच् शरद्दरद्दृषत्प्रावृषश्चैव ॥ १२ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
यात्रामात्रादिकान् शब्दान् स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे विद्याज्जानीयादित्यर्थः । इयं यात्रा तीर्थादिगमनम् । इयं मात्राऽक्षरावयवस्तोकं च । इयं भस्त्रा लोहधमनी । इयं दंष्ट्रा दशनविशेषः । इयं वरत्रा त्रिगुणीकृता रज्जुः । वरत्रादीनामापि त्रान्तत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्ते । ब्रूमः । त्रप्रत्ययाभावात्तद्व्यवस्थाभावादिति । भावान्तं त्र च । भाववाचकाद्धातोस्त्रप्रत्ययः स्यात् । ईच्च ऊच्च ईदूतौ तावन्ते यस्य तदिदं शब्दरूपमीदूदन्त अन्तःशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते इत्युक्तत्वात् । एकोऽच् यस्य तत् एकाच् एकस्वरमित्यर्थः । ईदूदन्तं यच्चैकाच् स्त्रियां तच्छब्दरूपं भवति । इयं स्त्री योषित् । इयं श्रीर्देवताविशेषः प्रभुशक्तिश्च । इयं भ्रूरक्ष्णोरुपरिरेखा । एकाजिति किम् । सेनानीः । ग्रामणीः । शरदादयोऽपि स्त्रियाम् । इयं शरत् ऋतुविशेषः । इयं दरत् ग्रीवास्थानम् । इयं दृषत् शिला । इयं प्रावृट् जलधरसमयः । चकारः समुच्चयार्थः । एवकारोऽवधारणे ।स्थूणोर्णे स्त्रीयोगे स्तो गृहशशपूर्वकयोर्नपुंसकता ।सर्वस्याक्षिनाम्नो जलनाम्नश्चैव मुक्त्वापः ॥ १३ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
प्रतिसीरा दशा भद्रा भस्त्रा छत्रा कशा कुशा ।यात्रा मात्रा बला माला दंष्ट्रा लीला च शङ्कुला ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
धनुर्धनो धनुर्जीवो धानुष्कश्चापजीवनः ।निर्याणं गमनं यात्रा प्रस्थानमभिषेणनम् ॥ २३६ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
प्रस्थानमभिनिर्याणं यात्रा व्रज्या प्रयाणकम् ।गमनं चेति नामानि कथ्यन्ते गमनस्य वै ॥ १३११ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
यात्रा व्रज्या प्रस्थितिश्च यानं प्राणनमित्यपि ।स्यादासारः प्रसरणं तथा प्रसरणीति च ॥सर्वतो व्याप्यसैन्यानां प्रसारे त्रयमुच्यते ।त्रिषु प्रचक्रं चलितं चलितार्थे भवेद्द्वयम् ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
यात्रा व्रज्या च गमनं प्रस्थानं च गतिर्गमः ।चक्रावर्तो भ्रमो भ्रांतिर्भ्रमिर्घूर्णिश्च घूर्णनम् ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
व्यवस्थायां च संस्था स्यात्संवित्तावपि वेदना ।यात्रा स्यादनुवृत्तौ च संज्ञायां च समाह्वयः ॥ ८१९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsअनुवृत्ति
वक्त्रं मुखे काव्यसन्धिभेदेऽनुष्टुभि च स्मृतम् ।यात्रा तु यापनोपाये गतौ देवार्चनोत्सवे ॥
अनुष्टुप्
यात्रा गतौ यापनदेवपूजो-त्सवेऽथ हिंस्रस्त्रिषु घातुके स्यात् ।काकादनीमांसिकयोः स्त्रियां स्यात्धीरोऽसुरे ना त्रिषु धैर्यभाजि ॥ ८१ ॥
उपजातिः
कुटी गृहे वटी पाशे घटी नाड्यां पुटी पुटे ।यात्रा प्रवर्तने ध्वान्ते तमिस्रा संस्थितिर्मृतौ ॥ १७३० ॥
अनुष्टुप्
meaningsप्रवर्तन
यात्रा as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश गतिपत्तिर्गतौ पदातौ च सैन्यभेदे च कीर्तिता । गतिर्मार्गदशायात्रासूपाये नाडिकाव्रणे ॥ Dharaṇikośa 15.2.11
- कोषकल्पतरु शिखाशङ्खो ललाटास्थनि कम्बुनख्यो- र्न स्त्री च तादृग्वलये निधौ ना । शिखण्डिचूडाग्रकनीनिशाखा- शिखण्डयात्रार्चिषु लाङ्गलिक्याम् ॥ ७९ ॥ Koṣakalpataru 6.2.79
- कोषकल्पतरु गतिवातिः पुमान्भास्करचन्द्रयोः स्या- द्गतिस्तु यात्राध्वदशाभ्युपाये । नाडीव्रणे स्याच्छरणे च बुद्धौ मतिस्तु वाञ्छास्मृतिबुद्धिषु स्त्री । चि[289b]तिस्तु चित्यागणयोर्दितिस्तु स्याद्दैत्यमातर्यपि( ख )ण्डने च । मूले गतौ चापि पतिः प्रभौ स्वा- श्रये करोद्वोढरि पुंसि दिष्टः ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.16.48
- परमानन्दीयनाममाला यामूर्बन्धवेश्मनोर्योऽथ ब्रह्मवातयमेषु च । यं जले या रमायात्रोः खट्वाङ्गरथयोरपि ॥ ३५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.35
- परमानन्दीयनाममाला गतिगुल्मो वृक्षान्तरे घट्टविशेषे कटके स च । ग्रहोऽर्कादावुपादाने गतिर्यात्रा दशापि च ॥ १५९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.9.159
- शब्दरत्नावली गतिगतिर्दशायां मार्गे च ज्ञाने यात्राभ्युपाययोः । नाडीव्रणपथे दाने यातविज्ञातयोर्गतम् । गातुः पुंसि पिके भृङ्गे गन्धर्वे रोषणे त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.10
- शब्दरत्नाकर प्रनाभावान्यविरोधेषु निर्निश्चयनिषेधयोः । प्रश्ने विकल्प नु स्विच्च प्रादौ यात्राप्रकृष्टयोः ॥ २२५४ ॥ Śabdaratnākara 5.1.2254
- त्रिकाण्डशेष गतिगतिर्यात्रादशोपायाः शण्डः सूर्यश्च गोपतिः । गृही सत्री गृहपतिर्गीतं शब्दितगानयोः ॥ १५५ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.155
- वैजयन्ती प्रप्रश्ने विकल्पे नु स्विच्च प्रादौ यात्राप्रकृष्टयोः । वि निषेधे पृथग्भावे वा विकल्पोपमानयोः ॥ ६ ॥ Vaijayantī 8.7.6