वरत्रा
varatrāस्त्री · fem.In 17 kośas: 27 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
नद्ध्री वर्द्ध्री वरत्रा स्यादारा चर्मप्रभेदिका ॥ ९१५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
कक्ष्या दूष्या वरत्रा स्यात्कण्ठबन्धः कलापकः ।
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कल्पना सज्जना समे ।
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
genderस्त्रीfem.
सज्जितः कल्पितो ज्ञेयो बहूनां घटना घटा ।चूषा कक्ष्या वरत्रा स्यादालानं स्तम्भ उच्यते ॥ २२१ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
निषादिनां पादकर्म यातं वीतं नपुंसकम् ।कक्ष्या दूष्या वरत्रा स्यादूषा चूष्या कुथस्त्रिषु ॥ १७६ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
मृगाणां बन्धनी रज्जुः शुल्वोऽस्त्री नाव राटकः ।रज्जुः स्त्रियां त्रिषु वटी वरत्रा गुणदोरकौ ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
नद्ध्री वद्ध्री वरत्राथ प्रतिष्कषप्रतिष्कशौ ।कशाश्वादेस्ताडनी स्यादथारा चर्मवेधिका ॥ ६५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष्क (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
गुणः पुंसि स्त्रियां रज्जुर्वरत्रा रश्मिरित्यपि ।वातप्रतिच्छदो वाताधारो वातमहापटः ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
सुरापात्री वरत्रा च वागुराऽपि शिरोधरा ।स्रग्धरा शर्करा होरा शिराहारोपलेलया ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
निषादिनां पादकर्म यतं [113a]वीतं तु तद्द्वयम् ।दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कण्ठबन्धः कलापकम् ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
आबद्धा तु पदं सानुपदीना परिकीर्तिता ।नध्री नर्ध्रा वरत्रा च*[व] ध्री वर्ध्रा च नध्र[146b]कः ॥ ४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderस्त्रीfem.
यावानिति समुच्चयो कश्चिद्यस्त्रान्तः शब्दः स नपुंसके बोद्धव्यः । पुत्रमन्त्रश्वित्रशब्दान् वर्जयित्वेत्यर्थः । यथा । सूत्रं शस्त्रं शास्त्रं मित्रं पत्रं पवित्रं च । गात्रं पोत्रं पात्रं दात्रं सत्रं परित्रं चेत्यादि । अयं पुत्रः सुतः । अयं मन्त्रो होमवाच्यो वेदश्च । हि शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।तेन छत्रछात्रविष्णुमित्रादीनां पुंस्त्वप्राप्तेः सिद्धिः । अयं छत्रो नर्त्तकः आतपवारणवाचकस्य छत्रशब्दस्य नपुंसकतैव । इदं छत्रं वर्षातपवारणम् । अयं छत्रोऽध्येता । अयं विष्णुमित्रः कश्चित्पुरुषः ।यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रा विद्यात् स्त्रियां वरत्रा च ।इदूदन्तं यच्चैकाच् शरद्दरद्दृषत्प्रावृषश्चैव ॥ १२ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
यात्रामात्रादिकान् शब्दान् स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे विद्याज्जानीयादित्यर्थः । इयं यात्रा तीर्थादिगमनम् । इयं मात्राऽक्षरावयवस्तोकं च । इयं भस्त्रा लोहधमनी । इयं दंष्ट्रा दशनविशेषः । इयं वरत्रा त्रिगुणीकृता रज्जुः । वरत्रादीनामापि त्रान्तत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्ते । ब्रूमः । त्रप्रत्ययाभावात्तद्व्यवस्थाभावादिति । भावान्तं त्र च । भाववाचकाद्धातोस्त्रप्रत्ययः स्यात् । ईच्च ऊच्च ईदूतौ तावन्ते यस्य तदिदं शब्दरूपमीदूदन्त अन्तःशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते इत्युक्तत्वात् । एकोऽच् यस्य तत् एकाच् एकस्वरमित्यर्थः । ईदूदन्तं यच्चैकाच् स्त्रियां तच्छब्दरूपं भवति । इयं स्त्री योषित् । इयं श्रीर्देवताविशेषः प्रभुशक्तिश्च । इयं भ्रूरक्ष्णोरुपरिरेखा । एकाजिति किम् । सेनानीः । ग्रामणीः । शरदादयोऽपि स्त्रियाम् । इयं शरत् ऋतुविशेषः । इयं दरत् ग्रीवास्थानम् । इयं दृषत् शिला । इयं प्रावृट् जलधरसमयः । चकारः समुच्चयार्थः । एवकारोऽवधारणे ।स्थूणोर्णे स्त्रीयोगे स्तो गृहशशपूर्वकयोर्नपुंसकता ।सर्वस्याक्षिनाम्नो जलनाम्नश्चैव मुक्त्वापः ॥ १३ ॥
metre not recognised
genderस्त्रीfem.
मुखे पृषन्ति पद्मानि वमथुः करशीकरः ।चूला कक्ष्या वरत्रा स्यादङ्कुशोऽस्त्री शृणिः षणि ॥ १७५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अङ्कुशाग्रमपष्ठं स्यात्यातमङ्कुशवारणम् ।दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कण्ठबन्धः कलापकः ॥ १४५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
अश्वमध्यमरज्जौ स्याद्वरत्रा च वरत्रिका ।नध्री वध्री सुनध्री च विवध्री वद्रिकापि च ॥ ६०५ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
genderस्त्रीfem.
कक्ष्या दूया वरत्रा च चूष्याः स्याच्चर्मरज्जुका ।गजगले बन्धनं स्यात् कण्ठबन्धः कलापकः ॥ २२२९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
चूषा चूष्या वरत्रा स्यात् कक्ष्या बन्धनरज्जुषु ।कल्पना सज्जना चेति हस्तिसज्जीकृतौ द्वयम् ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
नद्ध्री वद्ध्री वरत्रा च त्रयं चर्मादिरज्जुषु ।अश्वादेरपि ताडन्यां कश स्त्री ना प्रतिक्षणः ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
स्त्रियां ए प्रत्यये गोत्रा वरत्राद्या निपातनात् ।वृन्दादन्यत्र दण्डी च मुख्य इत्यादयोऽन्यवत् ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
पीठी त्राणं रक्षणं च पदात् त्वरायतापि च ।वरत्रायां नध्री वध्री वार्द्धी वर्द्धापि वर्द्धवत् ॥ ३४४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त्व (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 न (wrong syllable)
genderस्त्रीfem.
जानुदेशस्त्ववस्कारः शुण्डायां स्रोत इत्यपि ।कक्ष्या चूडा(षा?) वरत्रा स्याद्धेनुका करिणी वशा ॥ ७०८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।पाशी तु कर्णिका रज्जूर्वरत्रा तन्त्रिका वटी ॥ १५३८ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
चूषा कक्ष्या वरत्रा स्यादंकुशोऽस्त्री सृणिर्न षण् ।अपष्ठं त्वंकुशस्याग्रं सूना दण्डोऽर्प्रितांकुशः ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
वर्द्ध्री नद्ध्री वरत्रा च शौण्डिकस्त्वासुतीवलः ।कल्यापालो ध्वजी चाथ मद्यं स्यात्कापिशायनम् ॥ ४४ ॥
अनुष्टुप्
genderस्त्रीfem.
वरत्रा as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश वध्रउस्रो रश्मिस्तु गौरुस्रा तन्द्री निद्राप्रमीलयोः । सुरो देवे सुरा मद्ये वध्रं त्रिपुवरत्रयोः ॥ Dharaṇikośa 26.1.7
- नानार्थार्णवसंक्षेप कक्ष्यातस्यामपि विभूतौ च कक्ष्या साम्यवरत्रयोः । कच्छाख्यगुह्यवस्त्रे च काञ्च्यां गेहप्रकोष्ठके ॥ १८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.18
- शब्दरत्नाकर कक्ष्याकक्ष्या काञ्च्यां वरत्रायां कच्छवेश्मप्रकोष्ठयोः । काष्ठोत्कर्षो हरित् सीमा कान्तिः शोभाभिकामयोः ॥ १९०१ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1901
- त्रिकाण्डशेष कक्षाकक्षा वरत्रा प्रकोष्टस्पर्द्धोद्ग्रहणिकासु च । कुल्माषं काञ्जिके ना तु यवके स्यादथाऽबिले ॥ ४३७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.437
- वैजयन्ती कक्ष्याकक्ष्या कच्छे वरत्रायां कांच्यां गेहप्रकोष्ठके । कर्मी हाटकपुत्र्यां स्यादपि शालापलालयोः ॥ ७ ॥ Vaijayantī 6.2.7