छत्र
chatraक्ली · neut.In 19 kośas: 21 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
सिंहासनं तु तद्धैमं छत्रमातपवारणम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ल (wrong syllable)
genderक्लीneut.
आतपत्रं भवेच्छत्रं चामरं तु प्रकीर्णकम् ।हैमं सिहासनं राज्ञां स्मृतं भद्रासनं बुधैः ॥ ४२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हरहतपुर-त्रियामायामा यज्ञोपवीतसूत्राणि ।जैन(?ने)रत्न-च्छत्र-प्रदक्षिणा-गुप्ति-शल्यानि ॥ ७ ॥
आर्याmetre not read in every line
genderक्लीneut.
छत्रं तु नृपचिह्नार्थं राजशृङ्गार्थकं च षण् ।हैमदण्डं चातपत्रमुत्कूटं चोष्णवारणम् ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पात्रकन्दरवल्लूरछत्राणां नखरस्य च ।प्राणालनालकुवलमृणालानामथापि च ॥ २०२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पालघ्नो गोमयप्रेष्ठं छत्रातिच्छत्रकावपि ।भूतृणं च वियन्मूलं दूर्वा तु शतपर्विका ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
छत्रं त्रिष्वथ तद्राज्ञो नृपलक्ष्म समीरितम् ।वङ्क्रिका तु स्त्रियामेतत्केकिपक्षादिनिर्मितम् ।मञ्चो भद्रासनं राजपीठं सिंहासनं तु तत् ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
समेऽर्द्धो इङ्गुदो जृम्भो दाडिमं कन्दरं [दरम्] ।पात्रं छत्रं च वल्लूरं नखरं पिठरं पुरम् ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीक्लीm. f. n.
यावानिति समुच्चयो कश्चिद्यस्त्रान्तः शब्दः स नपुंसके बोद्धव्यः । पुत्रमन्त्रश्वित्रशब्दान् वर्जयित्वेत्यर्थः । यथा । सूत्रं शस्त्रं शास्त्रं मित्रं पत्रं पवित्रं च । गात्रं पोत्रं पात्रं दात्रं सत्रं परित्रं चेत्यादि । अयं पुत्रः सुतः । अयं मन्त्रो होमवाच्यो वेदश्च । हि शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।तेन छत्रछात्रविष्णुमित्रादीनां पुंस्त्वप्राप्तेः सिद्धिः । अयं छत्रो नर्त्तकः आतपवारणवाचकस्य छत्रशब्दस्य नपुंसकतैव । इदं छत्रं वर्षातपवारणम् । अयं छत्रोऽध्येता । अयं विष्णुमित्रः कश्चित्पुरुषः ।यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रा विद्यात् स्त्रियां वरत्रा च ।इदूदन्तं यच्चैकाच् शरद्दरद्दृषत्प्रावृषश्चैव ॥ १२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
भूस्तृणं रौहिषं छत्रोऽतिच्छत्रश्च कुटुम्बकः ।पूतीकं भूरि पालघ्नं मालातृणसुगन्धिके ॥ ३७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तनुत्रं वर्म कवचमावृतिर्बाणवारणम् ।कूर्पासं कञ्चुकं छत्रमातपत्रोष्णवारणम् ॥ १९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
राजशय्या महाशय्या हैमं सिंहासनं स्मृतम् ।भद्रासनं राजयोग्यं छत्रमातपघातकम् ॥ ३४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तटपुटवटवाटाः कुण्डपेटौ कपाटःकटशकटविडङ्गास्तारकस्तूणनीडौ ।पटपिटकविषाणा आढको मण्डलस्तुकुवलपिठरछत्राः कङ्कतः कन्दलोऽपि ॥ १७६ ॥
मालिनीmetre not read in every linenearly मालिनी: pāda 2, syllable 6 र (wrong syllable)
genderविadj.
सिंहासनं भद्रपीठं भद्रासननृपासने ।हैमं छत्रमातपत्रमववादो? निदेशकः ॥ ३५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 त्र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
राजचिह्नं त्वातपत्रं छत्रमातपवारणम् ।चामरं वालव्यजनं सिंहासनं नृपासनम् ॥ ११ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 ल (syllables merged)
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
सौगन्धादिकश्च सौगन्धं रामकर्पूरके तृणे ।छत्रातिछत्र-पालघ्न शूत्रेति छत्र इत्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
सुवर्णरजतं तत्तु सिंहासनमिहोदितम् ।अथ च्छत्रं चातपत्रं छायामित्रं प्रकोटजम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सालोऽपि, परिवारे तु परेर्बर्हश्च बर्हणम् ।आतपत्रे प्रतपत्रं छत्रं छत्रश्च छत्र्यपि ॥ २४५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
कुठेरुर्मन्थरुः प्रोतोत्सादनं वस्त्रकुट्टिमम् ।छत्रं पुटोटजं राजशृङ्गं कनकदण्डकम् ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
छत्रं स्यादातपत्रं तन्नृपलक्ष्म नृपस्य चेत् ।अभिसारस्त्वनुचरः सहायोऽनुप्लवोऽनुगः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पुंस्यप्येके छत्रमुष्णवारणे स्त्री तु भेषजे ।मिसिसंज्ञे द्रोणिकाख्यस्तम्बे कुस्तुम्बुरुण्यपि ॥ ४४३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsउष्णवारण
चीरी स्त्रियां झिल्लिकायां चीरिर्नेत्रांशुकेऽपि च ।चुक्रं वृक्षाम्लके स्त्री तु चाङ्गेर्य्यां ना तु वेतसे ॥चैत्रे मासे गिरौ पुंसि चैत्रं देवकुले मृते ।छत्रं क्लीबमातपत्रे छत्रामिशिशिलीन्द्रयोः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ब (wrong syllable)
meaningsआतपत्र
कुस्तुम्बुरुण्यतिच्छत्रे छत्रः पर्वतभिद्यपि ।तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते तन्त्रवाये परिच्छदे ॥कुटुम्बकृत्ये हेतौ स्यादुभयार्थप्रयोजके ।इतिकर्तव्यतोषध्योः श्रुतिशाखान्तरेऽपि च ॥शास्त्रभेदे प्रबन्धे च तन्त्री वीणागुणे स्त्रियाम् ।गुडूची देहशिरयोर्नदीभिद्युवतीभिदोः ॥तन्त्रा स्यात्तु प्रमीलायां निद्रायामपि च स्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
meaningsपर्वतभिद्
छत्र as a meaning in nānārtha verses
- नानार्थार्णवसंक्षेप उत्सेधरभसस्तूत्सुके स्माह तदेतदसमञ्जसम् । उत्सेधो मकुटच्छत्रध्वजेषूष्णीषकाययोः ॥ ३९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.39
- नानार्थार्णवसंक्षेप उत्सेधईशानेति तदा भाव्यमिति शाब्दिकनिश्चयः । उत्सेधो मकुटच्छत्रध्वजोष्णीषतनूषु ना ॥ २३६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.236
- नानार्थार्णवसंक्षेप ललामछत्रे धामनि पुण्ड्रे च भेद्यलिङ्गं तु लिङ्गिनि । श्रेष्ठे च द्वे तु घोटेऽथ नकारान्तं ललाम वै ॥ १५४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1547
- नानार्थार्णवसंक्षेप नृपलक्ष्मन्अङ्कुरे च समूहे च नृपलक्ष्म तु भूपतेः । छत्रे नृपस्य चिह्ने च प्रयोजनपदं पुनः ॥ २५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.25
- परमानन्दीयनाममाला गोत्रगोत्रो भूध्रेऽथ गोत्रं स्याच्छत्रेऽरण्ये च वर्त्मनि । नाम्नि क्षेत्रेऽन्वये गोत्रा भूमौ गोनिचये पुनः ॥ १५६ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.9.156
- शब्दरत्नावली आभोगअपाङ्गो लोचनान्ते स्यात् तिलके चाङ्गहीनके । आभोगः पूर्णतायान्तु यत्ने छत्रे च वारुले ॥ आयोगः व्यापृतौ तीरे गन्धमाल्योपहारके । आशुगः पवने बाणे तीव्रे सत्वरगन्तरि ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.31
- शब्दरत्नावली सारङ्गसारङ्गो हरिणे छुत्रे भ्रमरे राजहंसके । कुञ्जरे चातके चित्रे रागभेदेंऽशुकेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.50
- शब्दरत्नावली गोत्रत्रिलिङ्गं दुर्जरेत्यर्थे महत्यलघुनीत्यपि । गोत्रं कुलास्ययोर्गोत्रः शैले कुगव्ययोः स्त्रियाम् ॥ सम्भावनीयबोधे च विपिनच्छत्रवर्त्मसु । गौरं श्वेतेऽरुणे पीते विशुद्धेऽप्यभिधेयवत् ॥ क्लीबं पद्मकेशरे स्याच्चन्द्रसर्षपयोः पुमान् । गौरीभवानीवसुधाप्रियङ्गुरोचनासु च ॥ असञ्जातरजः कन्या वरुणाणी नदीषु च । घोरो भीमे महेशे च घस्त्रो दिवसहिंस्रयोः ॥ चरश्चारे द्यूतभेदे भौमे च जङ्गमे गमे । चन्द्रः सुधांशुकाम्पिल्लकर्पूरे काञ्चने जले ॥ चक्रमस्त्रे व्रजे सैन्ये रथाङ्गे राष्ट्रदम्भयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.10
- तन्त्राभिधान तसुगतोऽर्धमुखी(खा) बुद्ध(र्ध्व)जानुश्च क्रोडपुच्छकः । ----------------------------------- गन्धो बिम्बं(श्वा) मरुच्छत्रश्चानुराधा च सौरकः ॥ १०४ ॥ Tantrābhidhāna 2.33.104