वानर
vānaraपुं · masc.In 20 kośas: 18 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 24 as a meaning of another word.
पृथौ गृण्डिबलोपाकौ कोकस्त्वीहामृगो वृकः ।अरण्यश्वा मर्कटस्तु कपिः कीशः प्लवंगमः ॥ १२९१ ॥प्लवंगः प्लवगः शाखामृगो हरिर्बलीमुखः ।वनौका वानरोऽथासौ गोलाङ्गूलोऽसिताननः ॥ १२९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ह (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कपिप्लवङ्गप्लवगशाखामृगवलीमुखाः ।मर्कटो वानरः कीशो वनौका अथ भल्लुके ॥ ३ ॥ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बलीमुखो मर्कटको वनौकाः,प्लवङ्गमः स्यात्प्लवगः प्लवङ्गः ।हरिः कपिः कीश इमे च शब्दाः,शाखामृगो वानर इत्यभिन्नाः ॥ २३१ ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
मृगमत्तः स्वभीरुः स्याज्जम्बुको ग्रन्धिलोऽपि च ।वानरो मर्कटः कीशः कुरङ्गो भल्लुकोलिगुः ॥ ३१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वनरो वानरोऽपि स्यात् भाल्लूको भल्लुकस्तथा ।भालूको भाल्कोऽपि स्याद्भल्बूको भल्वुकस्तथा ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 भा (syllables merged)
genderपुंmasc.
उत्तालो वानरः कीशो मर्कटोऽपि बलीमुखः ।हरिः किखिः कपिः शोणो दधिर्वनगृहार्थकः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वाराहकं वराहेण निर्वृत्तेष्वथ वानरः ।कपिः कीशो वनौकाश्च प्लवङ्गः प्लवगः प्लवः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तत्पर्य्यायचरो ज्ञेयो हरिर्वलिमुखः कपिः ।वानरः प्लवगश्चैव गोलाङ्गूलोऽथ मर्कटः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भरुजः फेरुरप्येवं भूरिमायोऽपि कथ्यते ।ईहामृगो वृकः कोको वानरः प्लवगः पुनः ॥ १९६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
याचके स्याद्याचकोऽपि मार्गणो वानरोऽपि च ।अर्थी वनीपको मायी कष्टजीवी कथाकरः ॥ ६७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्लवङ्गमो वृक्षमृगो मर्कटो वानरः कपिः ।शल्यः श्वाविच्छरलोमा मृदुकः शशकः शशः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शाखामृगो मर्कटश्च वनौका वानरः कपिः ।शृगालो जम्बुकः क्रोष्टा फेरुगोमायुफेरवः ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मर्कटो वानरश्चैव वनौकाश्च तथा हरिः ।एतन्नामानि मन्यन्ते मर्कटस्य महीतले ॥ २३३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वानरो मर्कटो मर्कः प्लवङ्गः प्लवगः प्लवः ।प्रवङ्ग प्रवगोऽपि स्यात् प्लवङ्गमप्रवङ्गमौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ङ्ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
नाहलोऽप्यथ कस्तूरी राजार्हं शितिचन्दनम् ।वनौका मर्कटः कीशो वानरः प्लवगः कपिः ॥ ६९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अपुत्रो ब्राह्मणः कुम्भः कल्माषः पिण्डिजातकम् ।अधिमुख्यं श्रेष्ठिजातं दमयन्ती महाकपिः ।बोधिर्ब्रह्मा महाबोधिर्वानरः शरभो रुरुः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
किखिः स्त्री क्रोष्टुभेदेऽल्पे पृथौ लोपाशगृण्डिवौ ।वानरो मर्कटः कीशः कपिः शाखामृगो हरिः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नीलशीर्षोऽप्यथ क्ष्विंको वानरो रोहिताननः ।शृंगिणी सौरभेयी गौरर्घ्या माहेय्युषा शुभा ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ह्रीबेरेऽथ नृलिङ्गाः स्युः स्पृक्कायां तस्कराह्वयाः ।स्योनाके तु सृगालस्य वानरस्य तु सिल्हने ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsसिल्हन
स्योनाके तु सृगालस्य वानरस्य तु सिह्लके ।स्पृक्कायां तस्करस्य स्युरुशीरे समरस्य हि ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsसिह्लक
वानर as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश शालावृकवृन्दारकाः श्रेष्ठमनोज्ञनिर्जराः शालावृकाः स्युः श्वशृगालवानराः । नियामकौ नायकपोतवाहौ विनायको बुद्धगणाधिपौ स्मृतौ ॥ Dharaṇikośa 1.1.17
- धरणिकोश प्लवङ्गप्लवङ्गो वानरे भेके प्लवङ्गः सूर्यसारथौ । Dharaṇikośa 3.2.5
- धरणिकोश प्लवंगमप्लवंगमः स्मृतो भेके वानरे च प्लवंगमः । महापद्मो निधौ दृष्टः संख्यानागविशेषयोः ॥ Dharaṇikośa 24.2.21
- धरणिकोश पिङ्गलपिङ्गलो वानरे पिङ्गे भानोश्च पारिपार्श्वके । पिङ्गला कुमुदाख्यस्य दिङ्नागस्य च हस्तिनी ॥ Dharaṇikośa 27.3.25
- कोषकल्पतरु शालावृकपिप्पलकं स्तनवृन्ते सीवनसूत्रे समुद्दिष्टम् । शालावृकः शृगाले वान्तादे वानरे कथितः ॥ ४१ ॥ Koṣakalpataru 6.1.41
- कोषकल्पतरु कुठारुतरुवानरौ कुठारू दासेरावुष्ट्रदासिकापुत्रौ । हेम शटी चेति द्वौ कर्चूरौ वर्णयन्त्यार्याः ॥ ६८ ॥ Koṣakalpataru 6.27.68
- नानार्थार्णवसंक्षेप कपिक्ली जलेऽथ कपिः पुंसि सहस्रकिरणेऽपि च । ऋषिभेदे तथैव स्याद् द्वे तु वानरहस्तिनोः ॥ १६२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.162
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुरङ्गस्थौणेयसंज्ञके गन्धद्रव्ये द्वे तु कुरङ्गवाक् । स्यान्महाहरिणे चापि वानरेऽप्यथ सा स्त्रियाम् ॥ ५०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.504
- नानार्थार्णवसंक्षेप तरस्विन्तरस्वीति द्वयोर्व्याघ्रे वानरेऽप्यथ भेद्यवत् । वेगवद्बलिनोरन्ये पुनः शूरेऽप्यधीयते ॥ ८४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.842
- नानार्थार्णवसंक्षेप दुर्मुखवानरे भेद्यलिङ्गं तु मुखरे कविभिः स्मृतम् । दुर्दर्शा त्वविवाह्यासु कन्यास्वेकत्र या भवेत् ॥ ९४७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.947
- नानार्थार्णवसंक्षेप भल्लकवानरेऽप्यृक्षसंज्ञे च मृगेऽथर्क्षमृगे द्वयोः । भल्लूको ना पुनष्टुण्डुसंज्ञवृक्षेऽथ नप्स्त्रियोः ॥ १२६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1269
- परमानन्दीयनाममाला कीकसकदम्बो निकुरम्बे द्रुविशेषे शिखरे तथा । कीकसो वानरे कीटे कश्मलं पङ्कपापयोः । ॥ १२४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.124
- परमानन्दीयनाममाला गन्धमादनवानरे गन्धके शैले भ्रमरे गन्धमादनः । Paramānandīyanāmamālā 5.9.23
- परमानन्दीयनाममाला दुर्मुखदुर्मुखो मुखरे हस्तिभेदे वानरवाजिनोः । दर्दुरः पर्वते भेके दुर्वर्णं स्वर्णरूप्ययोः ॥ २४५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.16.245
- शब्दरत्नावली कुषाकुक्षण्णकः स्त्रीषु नीचेऽल्पे कुशिको मुनिसर्जयोः । कुषाकुर्वानरेर्केऽऽग्नौ परोत्तापिनि तु त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.54
- शब्दरत्नावली शालावृककुक्कुरे वानरे फेरौ मृगे शालावृको मतः । अट्टालिकायां विवरे स्यात् शिलाटकमस्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.200
- शब्दरत्नावली प्लवगनिसर्गः सर्गरूपादौ निषङ्गः सङ्गतूणयोः । पत्राङ्गोऽस्त्री भूर्जपत्रे पद्मके रक्तचन्दने ॥ पन्नगः स्यादौषधीभित् पन्नगाशनयोरपि । प्लवगोऽरुणमण्डूकवानरप्लवपक्षिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.39
- शब्दरत्नावली कपिकपिर्ना वानरेऽपि स्याद्वासुदेवे च सिरके । कूपःकूपकगर्त्ताह्वमृन्मानगुणवृक्षके ॥ Śabdaratnāvalī 7.21.3
- शब्दरत्नावली शरभवल्लभोऽध्यक्षदयितशुभलक्षपावाजिषु । वर्षाभूः स्त्री तु शोथघ्न्या भूवल्ली भेकयोः पुमान् ॥ विष्कम्भः प्रतिबन्धे च विस्तारयोगभेदयोः । योगिबन्धभेदेऽर्गलारूपकाङ्गप्रभेदयोः ॥ विस्रम्भः प्रणये केलिकोपविश्वासयोरपि । विष्टभ्यो रोगभेदे स्यात्प्रतिबन्धे भवेत्पुमान् ॥ वैदर्भं वाक्यवक्तत्वे वेदर्भी रीतिभिद्यपि । शरभः पशुभेदे स्यात्करमे वानरेऽपि च ॥ सनाभिः सदृशे पुंसि ज्ञातौ स्नेहयुतेऽपि च । सुरभिः शल्लकीमातृसुरागोष्वपि च स्त्रियाम् ॥ वसन्ते चम्पके जातीफलगन्धफले पुमान् । क्लीबं गन्धाश्मनि स्वर्गे सुगन्धिकान्तयोस्त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.24.13
- शब्दरत्नावली कुचारुकुचारुर्वानरे वृक्षे शस्त्रकारे भवेत्पुमान् । केशरोऽस्त्री तु किञ्जल्के क्लीबलिङ्गन्तु हिङ्गुनि ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.66
- शब्दरत्नावली पनसनभः क्लीबं वियति ना मेघे श्रावणप्रावृषोः । पनवः कण्टकिफले कन्टके वानरान्तरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.25
- तन्त्राभिधान जजः शवो वानरः शूली भोगदा विजया स्थिरा । ललदेवो जयो जेता धातकी सुमुखी विभुः ॥ ७९ ॥ Tantrābhidhāna 2.25.79
- तन्त्राभिधान सस-कारो वानरः प्रोक्तः स-कारः सर्व उच्यते । सा चैव गौः समाख्याता संसर्गः स प्रकीर्त्तितः ॥ ३६ ॥ Tantrābhidhāna 3.36
- वैजयन्ती कपिकण्ठो गलेऽन्तिके शब्दे कपयोऽर्केभवानराः । गुडभस्मरसाः क्षाराः क्षोदो रजसि पेषणे ॥ १३ ॥ Vaijayantī 6.1.13