मर्कट
markaṭaपुं · masc.In 24 kośas: 32 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हलाहलः ॥ ११९५ ॥वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपि च ॥ ११९६ ॥अहिच्छत्त्रो मेषशृङ्गकुष्टवालूकनन्दनाः ।कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ॥ ११९७ ॥सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्दमौ ।अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः ॥ ११९८ ॥इन्द्रो लाङ्गुलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौतमाः ।मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥ ११९९ ॥
अनुष्टुप्
विषपुंक्ष्वेडपुंरसपुंतीक्ष्णक्लीगरलपुंहलाहलपुंवत्सनाभपुंकालकूटपुंब्रह्मपुत्रपुंप्रदीपनपुंसौराष्ट्रिकपुंशौल्किकेयपुंकाकोलपुंदारदपुंअहिच्छत्त्रपुंमेषशृङ्गपुंकुष्टपुंवालूकपुंनन्दनपुंकैराटकपुंहैमवतपुंमर्कटपुंकरवीरकपुंसर्षपपुंमूलकपुंगौरपुंआर्द्रकपुंसक्तुकपुंकर्दमपुंअङ्कोल्लसारपुंकालिङ्गपुंशृङ्गिकपुंमधुसिक्थकपुंइन्द्रपुंलाङ्गुलिकपुंविस्फुलिङ्गपुंपिङ्गलपुंगौतमपुंमुस्तकपुंदालवपुं
genderपुंmasc.
पृथौ गृण्डिबलोपाकौ कोकस्त्वीहामृगो वृकः ।अरण्यश्वा मर्कटस्तु कपिः कीशः प्लवंगमः ॥ १२९१ ॥प्लवंगः प्लवगः शाखामृगो हरिर्बलीमुखः ।वनौका वानरोऽथासौ गोलाङ्गूलोऽसिताननः ॥ १२९२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ह (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कपिप्लवङ्गप्लवगशाखामृगवलीमुखाः ।मर्कटो वानरः कीशो वनौका अथ भल्लुके ॥ ३ ॥ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गोलाङ्गूल इति प्रोक्तः कृष्णवक्त्रस्तु मर्कटः ।कपेः क्रीडादिकं किञ्चित्कापेयमिति कथ्यते ॥ २३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
झिल्लीका चीरी स्यात्सरघा मधुमक्षिका भवेत्क्षुद्रा ।लूतोर्णनाभमर्कटजालिककृमयश्च तुल्यार्थाः ॥ २५६ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
अलसान्द्रे राजमाषो निष्पावः श्वेतशिम्बिका ।कारण्युस्रा शोधनिका स्वल्पशिम्ब्यां तु मर्कटः ॥ २६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मृगमत्तः स्वभीरुः स्याज्जम्बुको ग्रन्धिलोऽपि च ।वानरो मर्कटः कीशः कुरङ्गो भल्लुकोलिगुः ॥ ३१४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मर्कटे तु सुवेलः स्यात्क्ष्वीङ्कोसौ लोहिताननः ।गोलाङ्गूलोऽसितास्यः स्याद्गोमायुमृगवञ्चकः ॥ ५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्तालो वानरः कीशो मर्कटोऽपि बलीमुखः ।हरिः किखिः कपिः शोणो दधिर्वनगृहार्थकः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कपिलो मर्कटश्चाथ गोलाङ्गूलोऽसिताननः ।वाली वालिः शक्रसुतः सुग्रीवस्त्वर्कनन्दनः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कैराटिको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ।सर्षपो मूलको गारार्द्रकः सक्तुक-कर्द्दमौ ॥ ३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विष्णुगुप्तमतो मिश्रो वालेयो मर्कटोऽपि च ।हिलमोच्यां शङ्खधरा जलब्राह्मी च मोचिका ॥ ३५८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श (wrong syllable)
genderपुंmasc.
श्वभीरुः सृगालो भेरुः क्रोष्टा च मृगमत्तकः ।मर्कटः स्यान्महावेगः कुरङ्गो भल्लुकः पृथुः ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 गा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तत्पर्य्यायचरो ज्ञेयो हरिर्वलिमुखः कपिः ।वानरः प्लवगश्चैव गोलाङ्गूलोऽथ मर्कटः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रदीपनश्च काकोलः सौल्किकेयस्तथापरः ।सौराष्ट्रिकोऽप्यहिच्छत्रो मर्कटो मेषशृङ्गकः ॥ ११५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लूतायां तन्तुवायुः(यः?) स्यादूर्णनाभश्च मर्कटः ।नीलङ्गुस्तु क्रिमौ कर्णजलूका शतपत्स्मृतः ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्लवङ्गमो वृक्षमृगो मर्कटो वानरः कपिः ।शल्यः श्वाविच्छरलोमा मृदुकः शशकः शशः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
रसबीजं सुवर्णाद्यं वेदार्हं रससम्भवम् ।ताम्रं काश्मीरकं द्रोणं प्लवङ्गास्यं तु मर्कटम् ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शाखामृगो मर्कटश्च वनौका वानरः कपिः ।शृगालो जम्बुकः क्रोष्टा फेरुगोमायुफेरवः ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मर्कटो वानरश्चैव वनौकाश्च तथा हरिः ।एतन्नामानि मन्यन्ते मर्कटस्य महीतले ॥ २३३५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वानरो मर्कटो मर्कः प्लवङ्गः प्लवगः प्लवः ।प्रवङ्ग प्रवगोऽपि स्यात् प्लवङ्गमप्रवङ्गमौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ङ्ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मूली ज्येष्ठी टुट्टुकी स्यात् शकुनज्ञा गृहपालिका ।स्यान्मर्कटो मर्कटकस्तन्तुवायश्च लूतिका ।ऊर्णनाभिरूर्णनाभो लूता शलक इत्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 भि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
गलेगण्डो मर्कटः स्याद् गलगण्डाख्यपक्षिणि ।शुकः कीरः वक्रतुण्डो मेधावी दाडिमप्रियः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाष्पीका पृथु-पृथ्व्यौ च स्यान्मयूरशिखोऽप्यसौ ।मयूरो लोचतः ख्यातो मस्तको मर्कटोऽपि च ॥ २२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तत्न्रवाय ऊर्णनाभ उर्णनाभिश्च मर्कटः ।मर्कटको जालिकश्च जालकारकवत् कृमिः ॥ २८४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 य (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 ट (wrong syllable)
genderपुंmasc.
प्लवङ्गः प्रवगोपेतः प्रवङ्गोऽथ मृगे भवेत् ।मर्कटः कर्मटास्तद्वत् कुरङ्गश्च कुरङ्गमः ॥ ३२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाहलोऽप्यथ कस्तूरी राजार्हं शितिचन्दनम् ।वनौका मर्कटः कीशो वानरः प्लवगः कपिः ॥ ६९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तर्कसंपर्कगल्वर्कालर्कोदर्कार्कमर्कटाः ।भर्गगर्गस्वर्गवर्गसर्गपुत्स(द्ग)लमुद्गराः ।दारबल्बजलाजायु(सु?)प्राणाः पुंसि च भूम्नि च ॥ २३२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भद्रनामा रतनिधिः काष्ठकुट्टः शतच्छदे ।दीर्घपात्रस्तु कङ्कः स्याद्गलगण्डस्तु मर्कटः ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यान्मर्कटस्तु शलक आशाबन्धोऽस्य जालके ।फालखेलागरुद्गोधा भारती व्योमनासिका ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
किखिः स्त्री क्रोष्टुभेदेऽल्पे पृथौ लोपाशगृण्डिवौ ।वानरो मर्कटः कीशः कपिः शाखामृगो हरिः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सूचिस्त्वयोऽर्गलैषा चेद्द्वारोर्ध्वे तूर्ध्वसूचिका ।मर्कटं मर्कटी सूची विष्कंभार्थमथांकुटः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कवाटबन्धनार्थायाः सूचेर्विष्कम्भयन्त्रके ।मर्कटं मर्कटी चेति स्त्रियां त्वेव हि मर्कटी ॥ १३४५ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविष्कम्भयन्त्रक
आत्मगुप्ताख्यवल्ल्यां च करञ्जाख्यस्य शाखिनः ।भेदेष्वेकत्र भेदे च मुद्गभेदे तु पुंस्ययम् ॥ १३४६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsमुद्गभेद
doubtful
वन्यसंज्ञे तुरुष्काख्यनिर्यासे चाथ मन्थरम् ।मन्दे वक्रे पृथौ च त्रि सूचके मन्दगामिनि ॥ १३४७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
मर्कटी शूकशिम्बायां चक्राङ्ग्यां करजान्तरे ।अपामार्गस्य भेदे च धान्यभेदे तु मर्कटः ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsधान्यभेद
मर्कट as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) हरिअर्कमर्कटमण्डूकविष्णुवासववायवः । तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश ॥ ८५६ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.856
- नानार्थार्णवसंक्षेप प्लवचण्डाले मर्कटे भेके पक्षिजात्यन्तरे तथा । यस्याख्या शकटबिल इत्यथ स्यात् त्रि पक्षिषु ॥ ७०५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.705
- नानार्थार्णवसंक्षेप पृथुमर्कटे तु द्वयोः क्ली तु पृषत् पुण्ड्रे तु (?) विप्रुषि । तथा दध्युपसिक्ताज्ये पशुगात्रस्थबिन्दुषु ॥ ८१४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.814
- नानार्थार्णवसंक्षेप कुफाकुमर्कटे ना तु कुतनुर्धनदे त्रि तु कुत्सिता । ननुर्यस्य भवेत् तत्र कुटरस्तु द्रुमान्तरे ॥ ५५६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.556
- नानार्थार्णवसंक्षेप चपलतुरुष्काख्ये च निर्यासे मर्कटे तु द्वयोरथ । पिप्पलीविद्युतोस्तु स्त्री लक्ष्म्यां तु रभसेरिता ॥ ७०७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.707
- नानार्थार्णवसंक्षेप पिङ्गलब्रह्मरीतिसमाख्ये च लोहभेदे नपि त्वदः । ह्रीबेरे द्वे तु मार्जारे नकुले मर्कटेऽप्यथ ॥ ११६० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1160
- नानार्थार्णवसंक्षेप वनौकस्वनौका वनवास्तव्ये मर्कटे तु द्वयोरयम् । वासन्तस्तु पुमाञ्ज्ञेयो वृक्षे कुरवकाह्वये ॥ १६४८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1648
- नानार्थार्णवसंक्षेप वानरतयोः क्लीबमथ द्वे स्याद् वानरो मर्कटेऽथ ना । तुरुष्कसंज्ञे निर्यासे वाटिका तु स्त्रियामियम् ॥ १६५२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1652
- शारदीयाख्यनाममाला हरिअर्कमर्कटमण्डूकविष्णुवासववायवः । तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश ॥ १२९ ॥ Śāradīyākhyanāmamālā 3.5.129
- शब्दरत्नावली वैनाशिकक्षणिको मर्कटे चाम्बतन्त्रे वैनाशिको मतः । शूद्राद्वैथ्यासुते वाणिजके वैदेहको भवेत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.198
- शब्दरत्नावली लूतालूता पिपीलिकायान्तु मर्कटे च गदान्तरे । वप्तः स्यात्पुंसि जनके वापके वाच्यलिङ्गकः ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.49
- शब्दरत्नावली अष्टापदअष्टापदी चन्द्रमाल्यां मर्कटे शरभे पुमान् । अववादः समाज्ञायां निन्दाविश्रम्भयोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.24