पितामह
pitāmahaपुं · masc.In 18 kośas: 26 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
द्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
metre not recognised
द्रुहिणपुंविरिञ्चिपुंद्रुघणपुंविरिञ्चपुंपरमेष्ठिन्पुंअजपुंअष्टश्रवणपुंस्वयंभूपुंकमनपुंकविपुंसात्त्विकपुंवेदगर्भपुंस्थविरपुंशतानन्दपुंपितामहपुंकपुंधातृपुंविधातृपुंविधिपुंवेधस्पुंध्रुवपुंपुराणगपुंहंसगपुंविश्वरेतस्पुंप्रजापतिपुंब्रह्मन्पुंचतुर्मुखपुंभवान्तकृत्पुंजगत्कर्तृपुंसरोरुहासनपुंशम्भुपुंशतधृतिपुंस्रष्टृपुंसुरज्येष्ठपुंविरिञ्चनपुंहिरण्यगर्भपुंलोकेशपुंआत्मभूपुं
genderपुंmasc.
पितामहस्तस्य पिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं माताम्बा जननी प्रसूः ॥ ५५७ ॥सवित्री जनयित्री च कृमिला तु बहुप्रसूः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥ १६ ॥धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
शम्भुः स्वयम्भूर्द्रुहिणश्चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः ।पितामहो जगत्कर्ता विरञ्चिः कमलासनः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
झर्झरोऽपि च यामः स्याद्वर्षीयान्दशमीत्यपि ।पितामहाः पितुर्वंश्या मातुर्मातामहाश्च ते ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पितुः पर्यायशब्देभ्यः पित्रर्थः स्यात्पितामहः ।पितामहस्य च पिता प्रपितामह इत्यपि ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पञ्चिका दुर्गसन्धानी पितरस्तु पितामहाः ।स्वधाकव्यभुजश्चन्द्रगोलस्थाः पूर्वजा अपि ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कमनः स्थविरः पितामहोद्रुहिणोऽष्टश्रवणः पुराणगः ।द्रुघणो भवहृद्विरञ्चनःस विरिञ्चः श्रुतिगर्भ-वेधसौ ॥ ५७ ॥
वियोगिनी
genderपुंmasc.
पिञ्जलं कुशवर्तिः[6la] स्यात्सग्रन्थि तु पवित्रकम् ।मुञ्जो विपूय इक्ष्वाकुः स्थूलदर्भः पितामहः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: la
genderपुंmasc.
महागुरुस्तातगुस्तु स क्षुद्रोऽथ पितामहः ।पितृतातोऽथास्य तातः * * * प्रपितामहः ॥ ८८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
भवेदुत्पलगन्धिश्च सैरन्ध्री नित्ययौवना ।भीष्मः शांतनवो गाङ्गो गाङ्गेयश्च पितामहः ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शरे तु मुञ्जो बाणाख्यः स्थूलदर्भः पितामहः ।गुन्द्रस्तेजनको भद्रमुञ्जो याजनकः क्षुरः ॥ ३७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विधिर्वेधा विधाता च द्रुहिणोऽजश्चतुर्मुखः ।पद्मपर्य्याययोनिश्च पितामहविरञ्चिनौ ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वयंभूर्द्रुहिणो विश्वरेता हंसगसात्त्विकौ ।ध्रुवः पुराणगः शंभुर्वेदगर्भः पितामहः ॥ २५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिता जनकतातौ तु वप्ता जनयिता समौ ।रेतोधोबीजिनौ चापि पितृतातपितामहौ ॥ २२१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिरण्यगर्भो द्रुहिणो विरञ्चिः सुरपूर्वजः ।अजः पितामहः स्रष्टा पद्मयोनिः श्रुतीक्षकः ।सावित्री वेदजननी गायत्री ब्रह्मवल्लभा ॥ ३९८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्मा प्रजापतिः स्रष्टा विधिर्वेधाः पितामहः ।हिरण्यगर्भो द्रुहिणः परमेष्ठी चतुर्मुखः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ब्रह्मा चतुर्मुखः शम्भुः स्रष्टा शतधृतिर्ध्रुवः ।विश्वरेताः जगत्कर्ता पितामहः प्रजापतिः ॥ २७० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
जनयिता जनित्रश्च रेतोधाः जनको भवेत् ।पितुः पिता पितामहः तत् पिता प्रपितामहः ॥ ८९१ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 यि (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ब्रह्मा स्वयम्भुर्लोकेशो देवदेवः प्रजापतिः ।धाता हिरण्यगर्भः स्यात् पद्मगर्भः पितामहः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यामातापि च जामाता स्यात्तथा कन्यकापतिः ।पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हिरण्यगर्भो लोकेशः परमेष्ठी पितामहः ।विरिञ्चनो विश्वरेता विश्वशिल्प्यथ शारदा ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्वश्रूश्वशुरौ भ्राता भगिनी च भ्रातरावेतौ ।पितामहश्च प्रपितामहश्चोभौ यथाक्रमम् ॥ ११३० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
पितामहो द्विठान्तो भूः क्रिया कान्तिश्च सम्भवः ।द्वितीया मानदा काशी विघ्नराजः कुजो वियत् ।स्वरान्तकश्च हृदयमङ्गुष्ठो भगमालिनी ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बीजी तु जनको वप्ता तातो जनयिता पिता ।पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गन्धवहः स्मृतो वाते नासा गन्धवहा स्मृता ।पितमहाः पितृपिता परमेष्ठी पितामहः ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 व (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 म (wrong syllable)
समारम्भे च पटहो ब्रह्मण्यपि पितामहः ।प्रवाहो व्यवहारे च बहुर्विपुलसङ्ख्ययोः ॥ ४५९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsब्रह्मन्
पितामह as a meaning in nānārtha verses
- नानार्थार्णवसंक्षेप मरुमरुस्तु निर्जले देशे शैले चेक्ष्वाकुवंशजे । पितामहेऽम्बरीषस्य नृपेऽपि च नृपान्तरे ॥ ९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.93
- शब्दरत्नावली धरुणधरणं स्यान्मानभेदे धारणे धरणी भुवि । धरुणः सम्मते स्वर्गे सलिले च पितामहे ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.40
- शब्दरत्नावली विधिविधिः पितामहे काले विधाने नियतावपि । विधा प्रकारे ऋद्धो च गजान्ने वेतने विधौ ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.13
- शब्दरत्नावली मृगयुपानीयं सलिले क्लीबं पातव्ये पुनरन्यवत् । पौलस्त्यो ना धनाधीशे दशकण्ठे विभीषणे ॥ वलयं कङ्कणे क्लीबं कण्ठरोगे पुमानयम् । वालेयं स्याद्वलिहिते मृदौ त्रिषु खरे पुमान् ॥ ब्राह्मण्यं ब्रह्मवृन्दे स्यात्ब्राह्मणत्वेऽपि न द्वयोः । भरण्युर्ना चण्डभानौ मृगाङ्के च विभावसौ ॥ भुजिष्यः पुंसि दासे स्यात्स्वन्त्रहस्तसूतत्रके । स्त्रियां दासीगणिकयोः स्वतन्त्रायामपि क्वचित् ॥ मलयो ना चलारामदेशेषु स्त्री तथौषधे । मङ्गल्यो ना त्रायमानामसूराश्वत्थबिल्वके ॥ स्त्रियात्तु रोचनाशुक्लवचाशमीमिमीषु च । अधःपुष्प्यां स्त्रियां दध्नि क्लीबं शिवकरे त्रिषु ॥ मृगयुर्ना शृगाले स्याद् व्याधे पितामहेऽपि च । रहस्या स्त्री सरिद्भदे गोपनीयेऽभिधेयवत् ॥ विजया पार्वतीसख्यां तिथिभेदेऽपि च स्त्रियाम् । विजयस्तु जये पुंसि तथा गाण्डीवधन्वनि ॥ विस्मयः पुंसि दर्ये स्यात्स्यन्देहाश्चर्ययोरपि । विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्रदेशे च गोचरे ॥ रूपादौ स्याज्जनपदे कान्तादौ च भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.26.46
- शब्दरत्नावली अःलृरदित्यां ॡ दितौ च एर्विष्णौ ऐर्महेश्वरे । ओ ब्रह्मण्यौरनन्ते च अं विधौ अः पितामहे ॥ Śabdaratnāvalī 8.2
- शब्दरत्नाकर अजअजः पितामहे विष्णौ हरे छागे रघोः सुते । अर्थो धने शब्दवाच्ये शास्त्रे हेतौ प्रयोजने ॥ १८६२ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1862
- तन्त्राभिधान आअ-कारो वासुदेवः स्यादाकारश्च पितामहः । पूजायामपि माङ्गल्ये आ-कारः परिकीर्त्तितः ॥ १ ॥ Tantrābhidhāna 3.1
- वैजयन्ती अजअविर्भूपुष्पवत्योः स्त्री वायुप्राकारभास्तु ना । अजः पितामहेऽनादौ छागे विष्णौ हरे रवौ ॥ ४ ॥ Vaijayantī 6.5.4