व्यञ्जन
vyañjanaक्ली · neut.In 16 kośas: 24 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 17 as a meaning of another word.
genderक्लीneut.
श्मश्रुणि व्यञ्जनं कोटो दन्ते मुखखुरः खरुः ।दालुर्जिह्वा तु रसिका रस्ना च रसमातृका ॥ १२१ ॥रसा काकुर्ललना च वक्त्रदलं तु तालुनि ।
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
चन्द्रोदयो वितानं स्यादुल्लोचः कदकस्तथा ।व्यञ्जनं तालवृन्तं च विष्टरः पीठमासनम् ॥ ३१० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मिष्टान्नं व्यञ्जनं ज्ञेयं वेषवार उपस्करः ।दधिमण्डो भवेन्मस्तु करम्भो दधिसक्तवः ॥ ३२१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हनुर्द्वयोर्हनू स्त्रीत्वे श्मश्रु षण् व्यञ्जनं हिनुः ।कूर्चमस्त्री पुमान्घोट आस्यलोम च भासुरी ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिश्नः क्लीबे व्यञ्जनं स्यान्नरपर्यायलक्ष्म च ।अजः प्रजननं गुह्यं मोहनं पुंस्युपस्थकः ॥ २१० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वदनं व्यञ्जनं क्लीबे तेमनं स्यादजामिकृत् ।मूलकोऽस्त्री नीलकण्ठो मृत्क्षारः कन्दमूलकः ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
त्रिष्वार्थिकं तथार्थ्यं च भवेदर्थान्वितं हि यत् ।* * * * * * * * वर्णोऽस्त्र्यक्षरमन्तिमे ।अचः स्वरा व्यञ्जनं हल् वर्गाः स्पर्शास्तथोहितः ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
स उत्पुच्छयमानः स्यादुदस्यन्पुच्छमन्यवत् ।कावृको वाजिनः पुच्छं वयसो ज्ञापकं हि यत् ।दन्तचिह्नं व्यञ्जनं तत्कवी तु कविका स्त्रियौ ॥ ५७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
उलुम्बकस्तु गोधूमो भृष्टो योऽथोलको भवेत् ।भृष्टाः शिम्ब्या (?) व्यञ्जनं तु घृतप्रभृति कथ्यते ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं रूपमित्यपि ।आकृतिः स्यादुपशयो व्याधेर्यः शमकारकः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्यञ्जनलवण सुवर्ण-प्रमुखानां सप्तलोहानाम् ।नान्तं लान्तं स्त्वन्तं तान्तं त्रान्तं च सामान्तम् ॥ ८२ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
पीडायां च विलक्षे चाप्यपराधे विपर्यये ।केचित् त्वाहुर्भेद्यलिङ्गमप्रिये व्यञ्जनं पुनः ॥ १५९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
श्राणा विलेपिनी सा चोष्णिका मुद्गादिसंभवा ।प्रहितं सूपसूदौ च व्यञ्जनं तु घृतादिकम् ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दलतालुबिलाम्भोरुह् मरिचव्यञ्जनाम्भसाम् ।घुसृणागुरुसौवीरक्लोमसिध्मयकृद्युधाम् ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सूपः स्यात्प्रहितं सूदोऽन्धः कूरं भक्तमोदनम् ।व्यञ्जनं तेमनं शाकः पूपः पूपा च पोलिका ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आसुरी चास्यलोमं च श्मश्रु कूर्चञ्च व्यञ्जनम् ।कोटं स्याद्दंष्ट्रिका नाम द्राढिका दाढिका तथा ॥ ९३७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 ञ्च (wrong syllable)
genderक्लीneut.
तनूरुहं तनुरुहं तनुरुट् लोम रोम च ।छेङि (?) श्मश्रू व्यञ्जनञ्च लोमबृद्धौ तु पुंमुखे ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
व्यञ्जनं तेमनं तेम निष्ठानं स्यादतस्त्रिषु ।वासितान्तं भटित्रञ्च शूल्यं शूलाकृतञ्च तत् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हलीमे केतकी न क्ली दीनो व्यञ्जनजंबुलौ ।स्त्रीभूषणो रजःपुष्पो गुप्तरागो वलीनकः ॥ २२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कादयो व्यञ्जनाः क्ली वा स्पर्शास्ते मावसानकाः ।स्त्रियोंऽतः स्था यरलवा ऊष्माणः शषसाः सहाः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
श्यैतनौधसयोर्गानं साम्नोरुपनिमंत्रणम् ।व्यञ्जनाः पशुसंस्काराः सामिकं त्वभिमंत्रणम् ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिरात्रं धान्यराशिस्थं तच्छुक्तं शुद्धमित्यपि ।निष्ठानं तेमनं तच्च व्यञ्जनं स्याद्घृतादि च ॥ ८५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
श्मश्रु तु व्यंजनं चोटः समे शिंघाणशिंगिनी ।त्वक् स्त्री छदिस्तनुः कृत्तिः संछादन्यप्यसृग्धरा ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.doubtful
व्यञ्जनं तेमने चिह्ने श्मश्रुणि व्यञ्जनं स्मृतम् ।स्त्रीपुंसशुद्धदेशे च व्यञ्जनं चार्धमात्रिकम् ॥
अनुष्टुप्
क्लीबं श्मश्रुणि निष्ठाने चिह्नावयवयोरपि ।व्यनक्त्यर्थेऽथ ना यज्ञपशुसंस्कारकर्मणि ॥ १५९५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
अस्त्री हलसमाख्येषु वर्णेषु स्यादथास्त्रियाम् ।वलयं कटके ना तु महोदर्याख्यमुस्तके ॥ १५९६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवर्ण
doubtful
वसनं छादने वस्त्रे निवासे चापि कुत्रचित् ।वर्द्धनं वृद्धिषुच्छेदे खय्यान्तु वर्द्धनी स्त्रियाम् ॥व्यञ्जनं स्याद्धिने चिह्ने श्मश्रुण्यवयवेऽपि च ।व्यसनन्तु विपत्तौ स्यात्पापे च निष्फलोद्यमे ॥पानस्त्रीमृगयासङ्गाशुभदैवादिभूषने (?) ।वर्त्तनं वर्त्तने पुंसि ह्रस्वे स्त्री पथि पेषणे ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्तु (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
व्यञ्जन as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् सूदस्यात्प्रसादोऽनुरागेऽपि सूदः स्याद्व्यञ्जनेऽपि च । Amarakośa 3.3.176
- धरणिकोश सूदभेदो विदारणे माने ? उपजापविशेषयोः । सूदस्तु व्यञ्जने ख्यातः सूपकारे च कीर्तितः ॥ Dharaṇikośa 17.2.1
- कोषकल्पतरु सूदमूलेऽपि पादोऽयव( ? )सूपकारे सूदस्तथा व्यञ्जनसूपयोश्च । क्षोदो रजःपेषणयोरथ स्या- च्छादोऽपि शष्पे नरि कर्दमे च ॥ २६ ॥ Koṣakalpataru 6.19.26
- कोषकल्पतरु तेमनअक्षेषु ना मेहनमन्तिमे स्या- च्छिश्ने च मूत्रेप्यथ तेमनं स्यात् । घृतादिकव्यञ्जनवाचि षण्ढे स्त्रीचुल्लिकायां स्तिमितेऽन्यवत्स्यात् ॥ ४६ ॥ Koṣakalpataru 6.21.46
- कोषकल्पतरु सूपरोपो रोपणबाणयोरथ भवेत्सूपः पुमान्व्यञ्जने तत्कारे स्पृशि तु क्षुपे छुप इति स्याद्वायुवेण्योश्च यः । कूपोऽन्धौ गुणवृक्षके च विवरे मृन्मानके कूपके तापः स्यात्पचते तथातितपने नद्यन्तरे च स्त्रियाम् ॥ २ ॥ Koṣakalpataru 6.22.2
- नानार्थार्णवसंक्षेप व्यक्तपुमांसं विदुषि क्ली तु व्यञ्जनाह्वयकर्मणि । व्यङ्गस्तु भेके (द्वि ? द्वे) त्रिस्तु विरूपाङ्गगताङ्गयोः ॥ ११८० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1180
- नानार्थार्णवसंक्षेप सूपमुद्गादिकैस्तु सुकृते व्यञ्जने सूपमस्त्रियाम् । सूपकारे तु ना सूर्पः पुनर्ना वायुसूर्ययोः ॥ १५४१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1541
- नानार्थार्णवसंक्षेप तेमनतालितं तूलितपटे गुणवादित्रभाण्डयोः । वाद्यभेदेऽजयः प्राह व्यञ्जने त्वपि तेमनम् ॥ ३७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.37
- नानार्थार्णवसंक्षेप चमसीस्त्रियां तु चमसी भित्ते मुद्गादीनां कृते भवेत् । व्यञ्जने चरितं तु क्ली गतिभक्षणयोस्तथा ॥ ७२३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.723
- शब्दरत्नावली उत्क्षेपणउत्क्षेपणं धान्यमर्दवस्तुनि व्यञ्जनेऽपि च । स्यादुद्धरणमुन्मूलवान्तान्नोद्धारमुक्तिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.74
- शब्दरत्नावली सूदस्वादुर्मिष्टे मनोज्ञे च सूदो व्यञ्जने पाचके । स्वेदो घर्मस्वेदनयो हृत्क्लीबं चित्तबुक्कयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.18.8
- शब्दरत्नावली तेमनजननी स्त्री दयामात्रोर्जननं जन्मवंशयोः । जगन्नुस्तु पुमान् जन्तौ वीतिहोत्रे च कीर्त्त्यते ॥ जयनं स्याद्घोटकादिसन्नाहे च जयेऽपि च । जघनं योषितां श्रोणिपुरोभागे कटावपि ॥ ज्ञानी स्याद्गणके पुंसि ज्ञानयुक्तेऽभिधेयवत् । जीवनं वर्त्तने प्राणधारणे सलिलेऽपि च ॥ जीवनी स्यात्तु जीवन्त्यां जीवनापि च मोदके । तपनो भास्करेऽपि स्यान्नरकेऽरुस्करेऽपि च ॥ तलुनो मारुते यूनि युवत्यां तलुनी स्त्रियाम् । तलिनं तरलस्तोकस्वच्छेषु वाच्यलिङ्गकः ॥ तमोघ्नो विष्णुसूर्येन्दुबुद्धमहेशवह्निषु । त्यागी दातरि शूरे च विवेकिनि भवुत्पुमान् ॥ तेवनं केलिविपिने क्रीडायाञ्च नपुंसकम् । तेमनं व्यञ्जने क्लीबं तथार्द्रीकरणेऽपि च ॥ तेजनी तृणपूले स्यात्तेजनो वंशमात्रके ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.56
- शब्दरत्नावली सूपशापो दिव्ये तथाक्रोशे शिल्पं योग्ये स्रुवेऽपि च । स्वापः स्पर्शाज्ञताज्ञाननिद्रासंवेशनेषु च ॥ सूपः स्याद्व्यञ्जने सूदे सूर्पो भाण्डे तु शायके । Śabdaratnāvalī 7.21.13
- शब्दरत्नाकर तेमनतेमनं व्यज्जने क्लेदे तोत्रे तोदे च तोदनम् । तमस्विन्यां तमिस्रा स्त्री तमिस्रं तिमिरे न ना ॥ २०९९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2099
- तन्त्राभिधान झ----------------------------------- दक्षहासाट्टहासौ च पापा(था)त्मा व्यञ्जनं स्वरः ॥ ८५ ॥ Tantrābhidhāna 2.26.85
- त्रिकाण्डशेष सूदव्यञ्जने सूपकरे व सूदः सूपवदिष्यते । घर्मस्वेदनयोः स्वेदः सम्पल्लक्ष्म्यां समुच्चये ॥ २१३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.213
- वैजयन्ती तेमनतेमनं व्यञ्जने क्लेदे तोत्रे तोदे च तोदनम् । दर्शनं चक्षुषि स्वप्ने बुद्धिशास्त्रोपलब्धिषु ॥ १७ ॥ Vaijayantī 7.3.17