लक्षण
lakṣaṇaक्ली · neut.In 18 kośas: 32 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 19 as a meaning of another word.
षोडशोंऽशः कला चिह्नं लक्षणं लक्ष्म लाञ्छनम् ।अङ्कः कलङ्कोऽभिज्ञानं चन्द्रिका चन्द्रगोलिका ॥ १०६ ॥चन्द्रातपः कौमुदी च ज्योत्स्ना बिम्बं तु मण्डलम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वाद्रूपं लक्षणं भावश्चात्मप्रकृतिरीतयः ।सहजो रूपतत्त्वं च धर्मः सर्गो निसर्गवत् ॥ १३७६ ॥शीलं सतत्त्वं संसिद्धिरवस्था तु दशा स्थितिः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अङ्कश्चिह्नमभिज्ञानं लाञ्छनं लक्ष्म लक्षणम् ।कलङ्कश्चेति विज्ञेया नातिनानार्थवाचकाः ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
बौद्धो बुद्धो भवेद्दाशरथिर्दाशरथस्तथा ।सौमित्रिरपि सौमित्रो लक्ष्मणो लक्षणो भवेत् ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भासः स्याद्भासा भासश्च रुग्रुची रुचयः समाः ।शोभा शुभा भवेदङ्के लक्ष्म लक्ष्मणलक्षणम् ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 सा (wrong syllable)
genderक्लीneut.
लक्ष्मीवांल्लक्ष्मणः श्रीमांल्लक्ष्मणो लक्षणोपि च ।अथ स्निग्धो वत्सलोऽथ दयालुरपि सूरतः ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
गोत्रं स्त्रियामभिख्याख्या संज्ञाह्वा ना समाह्वयः ।लक्षणं लक्ष्मणं क्लीबेऽभिधानमभिधा स्त्रियाम् ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
भरतः स च कैकेयः कैकेयी केकयी च सूः ।अस्याथ लक्ष्मणोऽपि स्याल्लक्षणस्तदनूद्भवः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कौसल्यासुत-रामचन्द्र-रघुपाऽहिल्याघहृन्मैथिली-नाथा दाशरथिर्दशास्यदमनो वाल्यन्तको राघवः ।रक्षोरिर्भरताग्रजोऽथ भरतः स्यात्केकयीनन्दनःसौमित्रिस्त्विह लक्ष्मणो निगदितस्त्रैमातुरो लक्षणः ॥ ४० ॥
शार्दूलविक्रीडितम्
genderपुंmasc.
अंशः स्याद्वण्टको भागः पादस्तु स तुरीयकः ।लक्षणं लक्ष्मणं लक्ष्म लाञ्छनं केतनोऽस्त्रियाम् ॥ ६५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
भावः स्वभावः सहजो धर्मोऽस्त्री स्वो निसर्गकः ।आजानलक्षणानूकरूपतत्त्वानि शीलकम् ।संसिद्धि-प्रकृती रीतिः शीलीयं शीलजे त्रिषु ॥ १९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संस्थानं व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं रूपमित्यपि ।आकृतिः स्यादुपशयो व्याधेर्यः शमकारकः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पर्कट्यां पर्कटी प्लक्षः सतीदो लक्षणे नटी ।वटे वैश्रवणावासो न्यग्रोधो बहुपाद्ध्रुवः ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अभिज्ञानकलङ्काङ्काः लक्षणं लक्ष्म लाञ्छनम् ।चन्द्रिका कौमुदी चन्द्रगोलिका ज्योत्स्नया सह ॥ १०१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दूषितः क्षारितो वाच्यो लक्षणो गुणयुक्स्मृतः ।निर्लक्षणः पाण्डुपृष्ठः कथितो विवशोऽप्यथ ॥ ९९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तल्लाञ्छने तु लक्षं च लक्षणं लक्ष्यमेव च ।संजीवं साकरं मोद्यं सच्छन्नमपि विद्यते ॥ ११८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तद्रक्षणार्थं परितः कृते सज्जनमिष्यते ।किञ्चोपलक्षणं लक्ष्यं लक्षणं रमणं तथा ॥ २८२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दृप्तोऽभिमानी गर्विष्ठो गर्वितः स्तब्ध उन्नतः ।कलङ्को लाञ्छनं लक्ष्म चिह्नमङ्कश्च लक्षणम् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्वरूपं लक्षणं भावो रूपधर्मात्मरीतयः ।सृष्टिः सर्गश्च निर्माणं करणं घटनं कृतिः ॥ १२३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
षोडशोंऽशः कला ज्ञेया लाञ्छनं लक्ष्म लक्षणम् ।चिह्नमङ्कः कलङ्कश्चाऽभिज्ञानं तदनन्तरम् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सौमित्रिरपि सौमित्रो लक्ष्मणो लक्षणोऽपि च ।इन्द्रजिद्विजयी स्यात्तु शत्रुघ्नः शत्रुमर्दनः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रसन्नता प्रसादस्तु प्रसन्नर्धे (?) हि सर्वतः ।लाञ्छनं लक्ष्मणं लक्ष्म चिह्णं लक्षणमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यादुदन्तकः ।नामाभिधानमाह्वानं नामधेयञ्च लक्षणम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
लक्ष्मणो लक्षणोऽपि स्यात् सरसीकः सरोत् (सरुः) सवः ॥
genderपुंmasc.
लाञ्छने लक्ष्मणं लक्ष्म, लक्षणं चन्दिरातपे ।चन्द्रिका चन्द्रिमाऽपि स्यात्, मण्डले मण्डली मता ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सर्वंदमः, सीतापतौ रामः स्याद्रामचन्द्रवत् ।रामभद्रोऽपि, सौमित्रौ लक्ष्मणो लक्षणान्वितः ॥ २४० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ता (wrong syllable)
genderपुंmasc.
खञ्जरीटः, सारसे तु लक्ष्मणो लक्षणोऽपि च ।सारस्यां लक्ष्मणा लक्ष्मणी च लक्षणया सह ॥ ३५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जैवातृको दशहयः कलात्मा कैरवप्रियः ।प्राचीनतिलकश्चिह्नं लाञ्छनं लक्ष्म लक्षणम् ॥ १७७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
संज्ञाऽधिवचनं सद्यःकृतं लक्षणनामनी ।व्यपदेशः प्रसिद्धस्तु टङ्कारोऽथ नवः स्तवः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अंकश्चिह्नमभिज्ञानं लांछनं लक्ष्म लक्षणम् ।पुष्पवन्तौ सहैवोक्त्यां सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
लक्षं तु लक्षणं लक्ष्यमभिसन्धानमासिकम् ।वेध्यं शरव्यं न नरि श्रमस्थानं खलूरिका ॥ १९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तथा शठयते श्वाठयते श्वठयतेऽपि च ।शठयत्यपि चाथ स्यादङ्कते चाङ्कयत्यपि ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
दर्शने च विजानीयादङ्कने चाथ लक्ष्मणः ।रामानुजे पुमान् द्वे तु सारसाभिख्यपक्षिणि ॥ १५५२ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
यापनं स्यान्निरसने नृत्ते प्रस्थापनेऽपि च ।लक्षणं कार्षिके चिह्ने नाम्नि मुद्रांगसंपदोः ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
लक्षण as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् प्रतिप्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः । Amarakośa 3.3.478
- धरणिकोश सामुद्रसामुद्रं तु समुद्रीयलवणादौ तु लक्षणे । किशोरं तरुणावस्थः किशोरो हयशावकः ॥ Dharaṇikośa 26.2.52
- धरणिकोश प्रतिप्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः । मात्रार्थे चाभिमुख्ये च प्रतिदानादिषु प्रति ॥ Dharaṇikośa 34.7.7
- धरणिकोश अनुअनु हीने सहार्थे च पश्चात्सादृश्ययोरनु । लक्षणादौ समीपेऽनु आया[112]मेऽनुक्रमेऽप्यनु ॥ Dharaṇikośa 34.11.3
- धरणिकोश परिनिर्निश्चये[113] क्रान्ताद्यर्थे निर्निःशेषनिषेधयोः । परि स्यात्सर्वतोभावे वर्जने लक्षणादिषु ॥ Dharaṇikośa 34.16.2
- कोषकल्पतरु प्रतिइत्थंभूताख्याने प्रतिनिधिवीप्साप्रयाणेषु । प्रतिदाने लक्षणके सांमुख्ये च प्रतिः ** ॥ ९६ ॥ Koṣakalpataru 5.1.96
- कोषकल्पतरु अनुलक्षण इत्थंभूताख्याने ***सहार्थे च । आयामे सादृश्ये पश्चादर्थे च भागेऽनुः ॥ ३ ॥ Koṣakalpataru 5.1.3
- कोषकल्पतरु परिसर्वतोभवनभूषणपूजा- दोषवादपरिरम्भगदेषु । लक्षणादिषु च शोकनिवास- व्याप्तिवर्जनवधेषु परि स्यात् ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 5.1.16
- कोषकल्पतरु निमित्तउदात्त उक्तः स्वरभेदकाव्या- लंकारहृद्येषु महाशये च । हेतौ निमित्तं किल लक्षणेऽपि धत्तूर उन्मत्तमुशन्ति पुंसि ॥ १३ ॥ Koṣakalpataru 6.16.13
- कोषकल्पतरु लाञ्छनस्त्रियामुषायां करतोयिकायां स्यात्कुट्टिनीनामसु गोविशेषे । तृणेऽन्तिमे नेत्रगदान्तरेऽथ स्याल्लाञ्छनं लक्षणनामवाचि ॥ ६२ ॥ Koṣakalpataru 6.21.62
- शब्दरत्नावली केतुकुन्ती पृथायां शल्लक्यां गुग्गुलौ बाणभेदके । कृतं स्यादलमर्थे च विहिते युगभेदके ॥ हिंसिते त्रिषु च क्लीबे कृत्तन्तु छिन्नचेष्टिते । स्यात्कृतिः करणे चैव हिंसायामपि च स्त्रियाम् ॥ कृत्तिश्चर्मणि भूर्जे च कृतिकायां त्वचि स्त्रियाम् । केतुः पुंसि पताकारुक्ग्रहोत्पातलक्षणेषु च ॥ गर्तोऽवटे त्रिगर्ते च रोगभेदे कुकुन्दरे । ग्रस्तं लुप्तवर्णपदे क्लीबं ग्रासीकृतेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.9
- शब्दरत्नावली प्रतिजात्वसम्भावितार्थे च गर्हा कदाचिदर्थयोः । निद्विकल्पे निषेधे च प्रतिज्ञालङ्घनेऽपि च ॥ प्रति प्रतिनिधौ वीप्सेत्थम्भूताख्यानलक्षणे । प्रतिदाने चाभिमुख्ये स्वभावमात्रयोरपि ॥ हन्त हर्षार्त्तिवादेषु वाक्यारम्भे च सम्भ्रमे । पश्यत स्यात्प्रशंसायां विस्मयाक्षेपभाषणे ॥ बत हर्षामन्त्रणयोः खेदानुक्रोशविस्मये । स्वस्ति स्यान्मङ्गलाशसापुण्यसन्तोषणेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.26
- शब्दरत्नावली अनुअनु लक्षणसादृश्यपश्चादर्थेष्वनुक्रमे । वीप्सा सहार्थभागार्थभूतेष्वाख्यासमीपयोः ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.40
- शब्दरत्नावली परिप्र प्रकर्षे गताद्यर्थे अरे सम्बोधने क्रुधि ॥ उर्य्युरी चोररी च स्याद्विस्तारेऽङ्गीकृतावपि । दुर्निषेधे च दुःखे च निर्निषेधे च निश्चये ॥ परि स्यात्सर्वतीभावभागवर्जनदूषणे । व्याप्ति वीप्सालक्षणेत्थम्भूतदोषप्रकाशने ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.52
- शब्दरत्नाकर अनुअनु प्रकारे वीप्सायां पश्चाल्लक्षणहेतुषु । अति प्रशंसातिक्रान्त्योरधिकार्थेऽपभाषणे ॥ २२६२ ॥ Śabdaratnākara 5.2.2262
- शब्दरत्नाकर प्रतिभागे प्रकारकथने वीप्सायां लक्षणे प्रति । प्राच्यां पुरस्तात्प्रथमे पुरार्थेऽग्रे पुरः स्मृतः ॥ २२७२ ॥ Śabdaratnākara 5.2.2272
- त्रिकाण्डशेष लिङ्गचक्रे रथाङ्गं कोके ना रक्ताङ्गो मङ्गलेपि च । व्यक्ते साङ्ख्योदिते लिङ्गं स्थाणौ शेफसि लक्षणे ॥ ६९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.69
- वैजयन्ती अनुलक्षणेऽप्यनु वीप्सादित्रयेऽप्यभिमुखेप्यभि । अतो निन्दाहेतुचित्रेष्वाराद्दूरसमीपयोः ॥ १६ ॥ Vaijayantī 8.7.16
- वैजयन्ती प्रतिभागे प्रकारकथने वीप्सायां लक्षणे प्रति । भागादिष्वेषु परि च वर्जनेऽप्यपवत् परि ॥ २५ ॥ Vaijayantī 8.7.25