सर्ग
sargaपुं · masc.In 15 kośas: 20 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 9 as a meaning of another word.
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ २५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वाद्रूपं लक्षणं भावश्चात्मप्रकृतिरीतयः ।सहजो रूपतत्त्वं च धर्मः सर्गो निसर्गवत् ॥ १३७६ ॥शीलं सतत्त्वं संसिद्धिरवस्था तु दशा स्थितिः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्गो वर्गः परिच्छेदो द्योताध्यायाङ्कसंग्रहाः ।उल्लासः परिवर्त्तश्च पटलः काण्डमस्त्रियाम् ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवान्तरकथापूर्तौ सर्गोऽध्यायः समार्थकौ ।आख्यानसंज्ञकास्ते स्युर्महाकाव्यगता यदि ॥ १६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्गोर्थ(था?)ध्यवसायः स्यात्सूत्रतन्तुः प्रगल्भता ।समर्थता शूरता च प्रौढिः स्त्री कियदेतिका ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वरूपं सहजो रूपतत्त्वं सर्गो निसर्गवत् ।प्रीतौ प्रेम स्नेहहार्दे समाधाववधानता ॥ २६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वरूपं लक्षणं भावो रूपधर्मात्मरीतयः ।सृष्टिः सर्गश्च निर्माणं करणं घटनं कृतिः ॥ १२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विचारणा तु मीमांसा सर्गस्तु प्रतिसर्गकः ।तथा वंशश्च वंशानुवंशचरितसंज्ञकम् ॥ ३६४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 श (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अध्यायोऽङ्कस्तथोच्छवासः सर्गः प्रमुखमत्र स्यात् ।ग्रन्थस्यावयवाः प्रोक्ताः काव्यादौ यत्र कुत्रचित् ॥ ३७२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
धर्मः शीलं स्वभावश्च सर्गश्चापि निसर्गवत् ।एतन्नामानि मन्यन्ते स्वरूपस्य बुधैर्भुवि ॥ २५०२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितञ्चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्गोद्यतपरिच्छेदपटलाध्यायसंग्रहाः ।उल्लासः परिवर्तश्च वर्गाङ्ककाण्डमस्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ङ्क (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अमानस्यमामनस्यम्, चर्चा चर्चो विचारणा ।स्वभावे निसर्ग-सर्गौ पश्चात्तापोऽनुतापवत् ॥ ६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्य (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 नि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
विचिकित्सा तु संशीतिर्विशयः संशयः समौ ।संदेहद्वापरौ चाथ सर्गो निर्णयनिश्चयौ ॥ २७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तर्कसंपर्कगल्वर्कालर्कोदर्कार्कमर्कटाः ।भर्गगर्गस्वर्गवर्गसर्गपुत्स(द्ग)लमुद्गराः ।दारबल्बजलाजायु(सु?)प्राणाः पुंसि च भूम्नि च ॥ २३२० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अनन्तश्च महासेनोऽनिरुद्धो रसव(ना)र्णकः ।कन्यास्तननिभः सर्गो विसर्गश्चान्तिमस्वरः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्गो विसर्गो बिन्द्वन्तो महासेनाऽनिरुद्धकौ ।पूर्णामृता तथाऽनन्ता अः-स्वरस्तु वृषध्वजः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सन्दानमनिरुद्धं च प्रकीर्णं गुत्सकस्तथा ।सर्गो वर्गः परिच्छेदोद्घाताध्यायाङ्कसङ्ग्रहाः ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अध्यायः कामिकः काव्ये तूछ्वासः सर्ग इत्यपि ।प्रपाठकस्त्वाह्निकोऽथो अनुवाकश्च खण्डिका ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रूपं तत्त्वं सतत्त्वं च स्वरूपं च सलक्षणम् ।सहजं निजमाजानं धर्मसर्गौ निसर्गवत् ॥ १ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सर्ग as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश सालसालः सर्जतरौ वापि सर्गप्राकारयोरपि । जालं गवाक्षयानाये दन्ते वृन्दे च कोरके ॥ Dharaṇikośa 27.2.13
- कोषकल्पतरु निसर्गपुंनागो नरवर्ये तुङ्गतरौ स्यात्सितोत्पले किंच । जातीफलेऽथ शीले दाने सर्गे निसर्गः स्यात् ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.3.16
- परमानन्दीयनाममाला तलहस्तमानेऽप्यथो तालं हरिताले निगद्यते । तलं सर्गे त्वधोभागे तलस्तालचपेटयोः ॥ २१७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.15.217
- शब्दरत्नावली प्रकीर्णकचामरे विस्तरे क्लीबं सर्गे पुंसि प्रकीर्णकः । स्याद्वस्त्रपुत्रिका पीतिभिदोः पाञ्चालिका स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.179
- शब्दरत्नावली निसर्गनिसर्गः सर्गरूपादौ निषङ्गः सङ्गतूणयोः । पत्राङ्गोऽस्त्री भूर्जपत्रे पद्मके रक्तचन्दने ॥ पन्नगः स्यादौषधीभित् पन्नगाशनयोरपि । प्लवगोऽरुणमण्डूकवानरप्लवपक्षिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.39
- शब्दरत्नावली मोणकण्ठदेशस्तनेऽजानां योनिलिङ्गाग्रभागयोः । मोणः शुष्कफले सर्गे कुम्भीरे मक्षिकास्वपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.13
- शब्दरत्नाकर इडाइडेले सर्ग-नाडी-गो-बुध-स्त्री-वाक्ष्वपीरिते । द्यावाभूम्योस्तु रोदस्यौ रोदसी रोदसी तथा ॥ ५ ॥ Śabdaratnākara 4.5
- तन्त्राभिधान विसर्गविसर्गः सर्ग आख्यातो विष(प)द्विषममानसः । अनिरुद्धो महासेनः कलाज्ञोऽपि रमापि च ॥ १२ ॥ Tantrābhidhāna 1.12
- तन्त्राभिधान अःद्विबिन्दू रसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचकः । द्विजिह्वः कुण्डलं वक्त्रं सर्गः शक्तिर्निशाकरः ॥ ५४ ॥ Tantrābhidhāna 2.17.54