शील
śīlaक्ली · neut.In 15 kośas: 17 synonym verses, 7 as a nānārtha head word, 14 as a meaning of another word.
चरित्रं चरिताचारौ चारित्रचरणे अपि ॥ ८४३ ॥वृत्तं शीलं च सर्वैनोध्वंसिजप्येऽघमर्षणम् ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 द (wrong syllable)
genderक्लीneut.
स्वाद्रूपं लक्षणं भावश्चात्मप्रकृतिरीतयः ।सहजो रूपतत्त्वं च धर्मः सर्गो निसर्गवत् ॥ १३७६ ॥शीलं सतत्त्वं संसिद्धिरवस्था तु दशा स्थितिः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
अन्ववायोऽन्वयो वंशो गोत्रं चाभिजनः कुलम् ।चरित्रं चरितं शीलं चारित्रं च समं स्मृतम् ॥ ३९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वाच्यलिङ्गं तद्वति षण् चरितं शीलमस्त्रियाम् ।ब्रह्मासनं ध्यानयोगासने कल्पो विधिः क्रमः ॥ ३५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
स च विप्रतियारोऽथ चरितं शीलमस्त्रियाम् ।चारित्रं शुभ्रचरिते स्नेहस्तु प्रणयः पुमान् ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कपालशैलकवलप्रवालानां चलस्य च ।शवलोत्पलयोः शीलोपलयोर्मुसलस्य च ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पुंस्याचारश्चरित्रं स्याच्चारित्रं चरणं तथा ।चरितं वृत्तमस्त्री तत्रिष्वा(?)शीलोऽस्त्रियां शुचि ॥ १९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
छेदने[लूः] पिप्पलः कम्बलः शम्बलःशील-शैलोपलाः शूलतूलाङ्गुलाः ।वल्कलं पल्वलं धूमलं खण्डलंकुण्डलं कुड्मलं मूलवन्मङ्गलम् ॥ ६५ ॥
स्रग्विणीmetre not read in every linenearly स्रग्विणी
genderपुंक्लीm. n.
एते स्त्रीलिङ्गे उदिताः कथिताः । इयं शाला गृहविशेषः । माला स्रक् । दोला क्रीडासाधनम् । वेला कूलं समुद्रस्य । फेला भक्तोच्छिष्टं धानाश्च । शिला अश्मा । तुला पलशतानुमानम् । लीला अतिरसकोविदश्च । सेना हस्त्यश्वपदातिसमुदायः । पालिः पङ्क्तिप्रदेशः । बलिः करः उपहारः । दद्रुः कुष्ठविशेषः । वागुरा मृगबन्धनी रज्जुः ।पातालजालमलखलकपालशैवालशीलनालानिचीरचीवरवियन्ति च विद्धि तृतीयाप्रकृतिकानि ॥ ३७ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
स्वभावः प्रकृतिः शीलं निसर्गो विश्वसो निजः ।योग्या गुणनिकाभ्यासः स्यादभीक्ष्णं मुहुर्मुहुः ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पलालपल्वलौ शौलबलशम्बलकुड्भलाः ।शूलमूलाञ्चलाः शीलकुण्डलाङ्गुलमङ्गलाः ॥ १५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
भावो मतमभिप्रायश्छन्द आकूत आशयः ।शीलं स्वभावः सहजो निसर्गः प्रकृती रुचिः ॥ ८४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विधिः कल्पाचारमार्गा वृत्तं शीलं स्वभाववत् ।क्षान्तिः क्षमा तितिक्षा च तपस्या नियमस्तपः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
चरित्रं चरितं वृत्तं चारित्रं चरणं तथा ।आचारश्चापि शीलं च मन्यते पण्डितैः जनैः ॥ १४०७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
धर्मः शीलं स्वभावश्च सर्गश्चापि निसर्गवत् ।एतन्नामानि मन्यन्ते स्वरूपस्य बुधैर्भुवि ॥ २५०२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्तमे चरिते शीलं उन्मादश्चित्तविभ्रमे ।प्रेम क्लीबे पुमान् प्रेमा स्नेहः प्रणय इत्यपि ॥हार्दं प्रियत्वं प्रियता स्निग्धतायां निगद्यते ।इच्छाकाङ्क्षा स्पृहा वाञ्च्छा लिप्सा कामो मनोरथः ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शील as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् अनूकशीलान्वयावनूके द्वे शल्के शकलवल्कले । Amarakośa 3.3.20
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) अनूकअनूकमन्वये शीले गोत्रं नाम्नि तथान्वये । पुलाकं भक्तसिक्थे च क्षुद्रधान्ये च कथ्यते ॥ ८२९ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.829
- धरणिकोश अनूकआनकः पटहे भेर्यां सायकः शरखड्गयोः । अनूकं च कुले शीले अनीकं मृधसैन्ययोः ॥ Dharaṇikośa 1.1.6
- कोषकल्पतरु अनूकनालीकं कमलगणेऽन्तिमेऽथ बाणे ना शिल्पिन्यथ[253b]कुलशीलयोरनूकम् । पुंसि स्याद्गतजननेऽथ वासवे स्या- द्घूके स्यादपि कुरुवीरकेऽप्युलूकः ॥ ८२ ॥ Koṣakalpataru 6.1.82
- कोषकल्पतरु सर्गसर्गस्तु शीलोद्यमनिर्णयेषु संसारकाव्यादिकथासमाप्त्योः । मार्गो मृगादिप्रभवेऽन्यलिङ्गो- ऽध्वान्वेषणामासभिदासु पुंसि ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.3.7
- कोषकल्पतरु निसर्गपुंनागो नरवर्ये तुङ्गतरौ स्यात्सितोत्पले किंच । जातीफलेऽथ शीले दाने सर्गे निसर्गः स्यात् ॥ १६ ॥ Koṣakalpataru 6.3.16
- कोषकल्पतरु सहजसहजः शीले पुंसि त्रितये सहजन्मनि प्रोक्तः । नीरजमब्जे कुष्ठे जलजः शङ्खे सरोरुहे क्लीबे ॥ ३२ ॥ Koṣakalpataru 6.7.32
- कोषकल्पतरु प्रकृतिस्यान्मूलमायापरमात्मशील- स्वाम्यादिपौरव्रजकारणेषु । पुंस्त्वादिलिङ्गे प्रकृतिस्तथैव स्यात्प्रत्ययस्यापि पुरोगभागे ॥ ३७ ॥ Koṣakalpataru 6.16.37
- कोषकल्पतरु आत्मन्क्लेदा सुधांशौ नरि चौषधौ[18b]च स्नेहा च मित्रे नरि शीतरश्मौ । आत्मा नरि स्याद्धृतिबुद्धिशील- ब्रह्मप्रयत्नेषु वपुर्हृदोश्च । व्यावर्तने स्यात्परतश्च काले- ऽथाध्वा तु संस्थानपथोश्च शास्त्रे ॥ ८५ ॥ Koṣakalpataru 6.21.85
- कोषकल्पतरु भावबृहस्पतौ प्राणभृति त्रिषु स्यात् स्त्रियां तु मौर्वीक्षितिजीवनीषु । तथा वचायामपि शिञ्जितेऽथ भावस्तु जन्तौ विबुधेऽथ शीले ॥ ९७ ॥ Koṣakalpataru 6.29.97
- नानार्थार्णवसंक्षेप अनूकशीलेऽन्वये च प्राण्यङ्गभेदे कण्ठसमीपगे । अवनं रक्षणे तृप्तौ याचनादिष्वपि स्मरेत् ॥ ४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.4
- नानार्थार्णवसंक्षेप अनूकबाणावयवभेदे चाप्यथानूकं नपुंसकम् । देहावयवभेदे च शीले चान्वय एव च ॥ ५० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.50
- शब्दरत्नावली अनूकअलकश्चुर्णकेशे स्यात् धनाधीशपुरि स्त्रियाम् । अनूको ना कुले शीले सुगते गतजन्मनि ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.26
- वैजयन्ती अनूकअनूकमन्वये शीलेऽप्यास्पदं स्थानकृत्ययोः । स्तंभमात्रेऽपि चालानं हस्तिनोंऽसेऽपि चासनम् ॥ ३ ॥ Vaijayantī 7.3.3