All kośas › Dharaṇikośa

धरणिकोश Dharaṇikośa

धरणिदास · Dharaṇikośa of Dharaṇidāsa Part I · Published by S. M. Katre, for the Deccan College Post-graduate and Research Institute, Yervada, Poona - 6 · 1968 A.D. · Ekanath Dattatreya Kulkarni

1,382 verses · 11,274 words tagged · 1,895 marked doubtful (dashed)

गान्ताः · गश्लोकः

॥ गश्लोकः ॥

गोशब्दः पशुभूम्यंशुवाग्दिगर्थः प्रयुज्यते ।स्वर्गलोचनबाणाम्बुकुलिशार्थोऽपि दृश्यते ॥

3.3.1 · p. 24

अनुष्टुप्

गो=पशु भूमि अंशु वाच्दिश्स्वर्ग लोचन बाण अम्बु कुलिश

भगशब्दो यशोज्ञानवीर्ययत्नार्कयोनिषु ।वैराग्यैश्वर्यधर्मेषु इच्छालक्ष्म्योरपि स्मृतः ॥

3.3.2 · p. 24

अनुष्टुप्

भग=यशस्ज्ञान वीर्य यत्न अर्क योनि वैराग्य ऐश्वर्य धर्म इच्छा लक्ष्मी

मृगः पशौ कुरङ्गे च मृगयामृगशीर्षयोः ।हस्तिजातिप्रभेदे च मृगी स्त्रीभेदवाचिका ॥

3.3.3 · p. 24

अनुष्टुप्

मृग=पशु कुरङ्ग मृगया मृगशीर्ष हस्तिजातिप्रभेदमृगी=स्त्रीभेद

नागाः स्युर्गजकाद्रवेयजलदा नागी गजी च स्मृतानागः सीसकरङ्गयोश्च करणे सूर्येन्दुयोगोद्भवे ।दुराचारिणि नागकेसरतरौ नागः स्मृतो मुस्तके[16] पुन्नागेऽपि च नागदन्तक इति श्रेष्ठे पदानुत्तरः ॥

3.3.4 · p. 24

शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्: pāda 1, syllable 1 दु (wrong syllable)

नाग=गज काद्रवेय जलद सीसक रङ्ग करण दुराचारिन्नागकेसरतरु मुस्तक पुन्नाग नागदन्तक श्रेष्ठनागी=गजी

योगः स्यात्सदुपायसंनहनयोर्भैषज्यसंयोगयो-र्विष्कम्भादिषु योग आत्ममनसोः संनीलतायामपि ।संबन्धेऽपि च कार्मणेऽपि च तथा ध्याने च लाभेऽप्यसौयोगः सद्भिरुदीरितोऽथ वपुषः स्थैर्ये प्रयोगेऽपि च ॥

3.3.5 · p. 25

शार्दूलविक्रीडितम्

योग=सदुपाय संनहन भैषज्य संयोग विष्कम्भ आत्ममनःसंनीलता संबन्ध कार्मण ध्यान लाभ वपुःस्थैर्य प्रयोग

रागः क्लेशादिषु प्रोक्तो मात्सर्यलोहितादिषु ।अनुरक्तौ नृपे रागो रागो गान्धारिकादिषु ॥

3.3.6 · p. 25

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्य (wrong syllable)

राग=क्लेश मात्सर्य लोहित अनुरक्ति नृप गान्धारिका

भोः सुखे च वित्ते च सर्पस्य फणकाययोः ।पालनेऽभ्यवहारे च निर्वेशे पण्ययोषिताम् ॥

3.3.7 · p. 25

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्

भोग=सुख वित्त फण काय पालन अभ्यवहार निर्वेश

भङ्गो वीचिषु विख्यातो भङ्गो जयविपर्ययः ।भङ्गो भेदे रुजायां च भङ्गा शस्यं शणाह्वयम् ॥

3.3.8 · p. 25

अनुष्टुप्

भङ्ग=वीचि जयविपर्यय भेद रुजाभङ्गा=शण

अङ्गं चात्र उपाये च प्रतीके चाप्रधानके ।अङ्गो देशविशेषः स्यादङ्ग संबोधनेऽव्ययम् ॥

3.3.9 · p. 25

अनुष्टुप्

अङ्ग=गात्र उपाय प्रतीक अप्रधानक देशविशेष संबोधन

लिङ्गं सांख्योक्तपुरुषे लिङ्गं मेहनचिह्नयोः ।शिवमूर्तिविशेषे चानुमाने लिङ्गमिष्यते ॥

3.3.10 · p. 26

अनुष्टुप्

लिङ्ग=सांख्योक्तपुरुष मेहन चिह्न शिवमूर्तिविशेष अनुमान

शृङ्गं विषाणे शैलाग्रे प्रभुत्वे जलयन्त्रके ।नीलौषधी सुवर्णानां भेदे शृङ्गी प्रयुज्यते ॥

3.3.11 · p. 26

अनुष्टुप्

शृङ्ग=विषाण शैलाग्र प्रभुत्व जलयन्त्रकशृङ्गी=नीलौषधी सुवर्णभेद

सर्ग उत्साहनिर्माणनिश्चयाध्यायवाचकः ।निर्मोक्षे च स्वभावे च सर्गशब्दः प्रयुज्यते ॥

3.3.12 · p. 26

अनुष्टुप्

सर्ग=उत्साह निर्माण निश्चय अध्याय निर्मोक्ष स्वभाव

उत्सर्गस्त्यागसंदाने परित्यागे च कीर्तितः ।अपवादस्य विक्षेपे उत्सर्गः परिकीर्तितः ॥

3.3.13 · p. 26

अनुष्टुप्

उत्सर्ग=त्याग संदान परित्याग अपवादविक्षेप

त्रिवर्गो धर्मकामार्थे वृद्धिस्थान[17]क्षयेऽपि च ।रजःसत्त्वतमःसु स्यात्त्रिफलायां कटुत्रिके ॥

3.3.14 · p. 26

अनुष्टुप्

त्रिवर्ग=धर्मकामार्थ वृद्धिस्थानक्षय रजःसत्त्वतमस्त्रिफला कटुत्रिक

उपरागः परीवादे राहुग्रस्तेन्दुसूर्ययोः ।राहावप्युपरागः स्याद्व्यसनेऽपि प्रयुज्यते ॥

3.3.15 · p. 26

अनुष्टुप्

उपराग=परीवाद राहुग्रस्तेन्दुसूर्य राहु व्यसन