नियम
niyamaपुं · masc.In 15 kośas: 26 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 21 as a meaning of another word.
नियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ।देवताप्रणिधानं च करणं पुनरासनम् ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
करमध्ये सौम्यं तीर्थमथ स्यान्नियमे तपः ॥ १५० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रयसंश्रवाः ।अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
अतिपातोऽथ नियमस्त्वस्त्रियां व्रतमित्यपि ।पुण्यकं तूपवासाद्यमुपवस्तमुपोषणम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्माकिंचनता यमाः ।नियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ॥ १६९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथ मोहः पुनः क्लीबे स्यादज्ञानमपि स्त्रियाम् ।अहंमतिरविद्याऽथ नियमाश्रवसंश्रवाः ॥ १५२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आश्रवश्चाभ्युपगमोऽभ्युपायो नियमोऽपि सः ।संगरो ना प्रतिज्ञाऽऽगूः संवित्संधा-तुरः (गुवः?) स्त्रियः ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मोक्षोपायो भवेद्योगो नियमो व्रतमस्त्रियाम् ।पुण्यकं चाथ न स्त्री स्यादौपवस्त्रमुपोषणम् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नियमस्तु स यत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ।सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गीकारेऽभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ।सविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवाः ॥ १५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विधिः कल्पाचारमार्गा वृत्तं शीलं स्वभाववत् ।क्षान्तिः क्षमा तितिक्षा च तपस्या नियमस्तपः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अशनत्यागतात्पर्ये ख्यातः प्रायः शब्दः प्रयुज्यते ।नियमः पुण्यकं चैव व्रतं तपोऽपि कथ्यते ॥ १४०६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
व्यतिहारो विनिमयो नैमेयो नियमस्तथा ॥ १४५२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
नियमश्चाभ्युपगमो वाढमामोमिहाव्ययम् ।मोक्षे बुद्धिर्भवेज्ज्ञानं मोक्षादन्यत्र कुत्रचित् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अत्ययश्वातिपतनं व्यत्ययः स्यादतिक्रमे ।अस्त्री व्रतन्तु नियमो नियामः संयमोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पौर्णमास्यान्तु यो यागः पौर्णमास इति स्मृतः ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यकर्म भवेद्यमः ।आगन्तु साधनं कर्म नियमः परिकीर्तितः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अधिके तु फले लाभो लभ्यं स्याद्बृद्धिरित्यपि ।परिवर्तः परीवर्तो नैमेयो नियमोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गीकारोऽभ्युपगमो नियमश्च प्रतिश्रवः ।आधिर्ना मानसी पीडा समाधिर्धर्मचिन्तनम् ॥ २७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्युर्ब्रह्माध्वर्युरुद्गाता होता चामी महर्त्विजः ।ऋत्विजो याजकाश्चाथ नियमो व्रतमस्त्रियाम् ॥ ११९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वानकं तु ब्रह्मचर्यं नियमप्रयमौ व्रते ।अग्नीन्धनं त्वग्निकार्यमाग्नीधी चाग्निकारिका ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमसंग्रहः ।यमाः स्युर्नियमाः शौचसंतोषतपआदयः ॥ २०९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संविदागूः प्रतिज्ञास्थाप्यभ्युपायः प्रतिश्रवः ।अंगीकाराभ्युपगमनियमाश्रवसंश्रवाः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यमे प्रतिज्ञासु च यन्त्रणायांवेदे पुरे स्यान्निगमः कटे च ।वणिक्पथे वाणिजके तथोक्तो-ऽथो[33b]नैगमो वाणिजनागरार्थः ॥ ८५ ॥
उपजातिःmetre not read in every line
doubtful
निचोलः प्रच्छदपटे कञ्चुके निलयः पुनः ।गृहे निलयने चाथ नियमः स्यान्नियन्त्रणे ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनियन्त्रण
आज्ञायां च प्रतिज्ञायां व्रतनिश्चययोरपि ।निवहस्तु समूह स्याद् वायुस्कन्धान्तरेऽपि च ॥ ११८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
यन्त्रणाबन्धयोश्चाऽथ पञ्चमः स्वरसङ्ख्ययोः ।पद्मोऽस्त्री बिन्दुजालेऽब्जे व्यूहे सङ्ख्यान्तरे निधौ ॥ २९९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
नियम as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् समाधिस्युः समर्थननीवाकनियमाश्च समाधयः । Amarakośa 3.3.189
- धरणिकोश परिभाषणपरिभाषणमालापो नियमः परिभाषणम् । निन्दार्थक उपालम्भे परिभाषणमिष्यते ॥ Dharaṇikośa 14.3.26
- धरणिकोश समाधिसमाधिर्ध्याननीवाकनियमेषु समर्थने । अगाधमतलस्पर्शमगाधं विवरं विदुः ॥ Dharaṇikośa 18.2.14
- धरणिकोश संयमनसंयमनं तु नियमः संयमनी यमस्य पूः । गवादनीन्द्रवारुण्यां गवां घासादनालया ॥ Dharaṇikośa 19.2.89
- कोषकल्पतरु समादधातिसंविभ्यामुत्तरः प्रोक्तः स आकारस्य गोपने । स[187b]माङः स्यात्कृतौ ज्ञान-मौन-नीवाक-सिद्धिषु । ध्यानावधान-निक्षेप-नियमेषु समर्थने ॥ ७२ ॥ Koṣakalpataru 3.5.72
- कोषकल्पतरु ततस्अहो बतामन्त्रणविस्मयेषु कष्टे दयायामपि चाभिमुख्ये । ततो यतः स्तो नियमे विभागेऽ- थातिः प्रशंसापचितिप्रकर्षे । अतिक्रमासंप्रतिवाचकः स्या- दारात्तु दूरान्तिकवाचकश्च ॥ ९४ ॥ Koṣakalpataru 5.1.94
- कोषकल्पतरु अद्धाउत्स्यात्प्रकाशप्रबलत्वशक्ति[244b] वियोगसामर्थ्यविलङ्घनेषु । अद्धा स्फुटे स्यान्नियमेऽथ नु स्या- त्प्रश्ने वितर्केऽनुनयेऽप्यतीते ॥ १०० ॥ Koṣakalpataru 5.1.100
- कोषकल्पतरु ननुआक्षेपे प्रत्युक्तौ वाक्यारम्भेऽप्यनुज्ञाने । इष्टप्रश्ने नियमे सानु[न]यामन्त्रणे च ननु ॥ १ ॥ Koṣakalpataru 5.1.1
- कोषकल्पतरु निनिःक्षेपे नियमे निवेशभ(भृ?)शयोर्दानेऽन्तिके दर्शने- न्तर्भावोपरमाश्रयाम्बुषु तयोधा(?)भावविन्यासके । हर्षे चौर्यनिकृष्टवर्जनविपर्यासप्रमोदेष्वप स्याद्विश्लेषविकारयोरुप पुनर्हीनेऽधिके चान्तिके ॥ ४ ॥ Koṣakalpataru 5.1.4
- कोषकल्पतरु परिभाषणअवतारणं तु वस्त्राञ्चलार्चनं भूतबाधायाम् । परिभाषणं तु निन्दोपालम्भालापके नियमे ॥ ६८ ॥ Koṣakalpataru 6.15.68
- कोषकल्पतरु संविद्स्याद्योनौ जघनेऽथ संपदुदिता भूतौ च हारान्तरे- ऽप्युत्कर्षेऽपि गुणस्य संविदुदिता ज्ञाने प्रतिज्ञाविधौ । आचारे नियमे च नामनि रणे संभाषणे तोषणे प्रोक्तो दोग्धरि कामदो गवि पुनर्दुग्धप्रदायां[6b]स्त्रियाम् ॥ ४० ॥ Koṣakalpataru 6.19.40
- कोषकल्पतरु अवधिउपसूर्यकेऽपि तद्वत्स्यादथ काले बिले सीम्नि । अवधानेऽप्यवधिर्ना ध्या[9b]ने नियमे च नीवाके ॥ ७६ ॥ Koṣakalpataru 6.20.76
- कोषकल्पतरु प्रग्रहना खड्गकोशे कलहोऽपि राटौ युद्धे तथा भण्डनवाचकश्च । स्यात्प्रग्रहोऽश्वादिकरज्जुरश्मि- भुजेषु वन्द्यां नियमे हरिद्रौ ॥ ४५ ॥ Koṣakalpataru 6.32.45
- नानार्थार्णवसंक्षेप दीक्षाव्रतादेशे च नियमे मौण्ड्ये चोपनयेऽपि च । दृष्टिशब्दोऽक्ष्णि बुद्धौ च ज्ञाने दर्शे दृषत् पुनः ॥ ४८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.48
- नानार्थार्णवसंक्षेप व्रतआपस्तम्बप्रयोगेऽसावश्वगोष्ठे च दृश्यते । ना तु मेघे च शैले च नियमे तु व्रतोऽस्त्रियाम् ॥ ११७७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1177
- नानार्थार्णवसंक्षेप परिभाषणहरितालेऽप्यथ ज्ञेयं नियमे परिभाषणम् । निन्दात्मकेऽप्युपालम्भे स्यादालापेऽप्यथो भवेत् ॥ १४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.14
- शब्दरत्नावली नियतिनियतिर्नियमे दैवे पतत्पातुकपक्षिणोः । प्रहतं वितते क्षुण्णे पर्यस्ते च हते त्रिषु । प्रभूतं बहुले भूते उन्नतेऽप्युद्गते त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.113
- शब्दरत्नावली समाधिसंसिद्धिः स्त्रीमदोग्रायां सिद्धौ च प्रकृतावपि । समाधिर्नियमे ध्याने तथा काव्यगुणान्तरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.19.36
- शब्दरत्नावली प्रग्रहप्रग्रहस्तु रश्मिमात्रे तुलासूत्रे च वन्दिनि । स्वर्णालुवृक्षे नियमे हयादीनाञ्च रश्मिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.33.23
- शब्दरत्नाकर शासनवाङ्नियोगे प्रकरणे लेख्ये नियमकर्मणोः । श्वशुर्यो देवरे स्याले शकुन्तो भासपक्षिणोः ॥ २१७५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2175
- वैजयन्ती परिभाषणनिन्दोपालंभ आलापे नियमे परिभाषणम् । Vaijayantī 8.3.16