प्रणय
praṇayaपुं · masc.In 14 kośas: 16 synonym verses, 10 as a nānārtha head word, 21 as a meaning of another word.
अर्थव्ययज्ञः सुकलो याचकस्तु वनीपकः ॥ ३८७ ॥मार्गणोऽर्थी याचनकस्तर्कुकोऽथार्थनैषणा ।अर्दना प्रणयो याच्ञा याचनाध्येषणा सनिः ॥ ३८८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 या (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
संस्तवः स्यात्परिचयः प्रसादः प्रणयः स्मृतः ।प्रवारणं महादानं सङ्कल्पः कर्म मानसम् ॥ ७७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
------------- प्रेषणे स्यान्मदे मादोऽथ धारणम् ।धरणेथ भरो भारः प्रणयः सान्त्वनाऽपि च ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
लवो निलावो लवने निः पावः पवनं पवः ।स्यात्प्रस्तावस्त्ववसरः प्रश्रयप्रणयौ समौ ॥ ६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स च विप्रतियारोऽथ चरितं शीलमस्त्रियाम् ।चारित्रं शुभ्रचरिते स्नेहस्तु प्रणयः पुमान् ॥ १३६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रियता प्रणयः स्नेहो विद्वेषस्तु विरोधवत् ।वैरं चाथ भवेद्वाम्यं प्रातिकूल्यं प्रतीपता ॥ १३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विज्ञप्तिः स्याद्विज्ञपकं विनयात्प्रा[102a]र्थनं हि यत् ।विनयः स्याद्वैनयिकः प्रश्रयः प्रणयश्च सः ।याच्ञार्थना याचना स्यादर्दनाध्येषणैषणा ॥ ७८ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द्वै (wrong syllable)
genderपुंmasc.
भिक्षाभिशस्तिः प्रणयोऽथार्घ्यमर्घार्थमम्बु यत् ।पाद्यं पादार्थकं वारि स्यादथाचमनार्थकम् ॥ ७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
याचना प्रार्थना याच्ञा प्रणयोऽध्येषणैषणे ।अर्दनासनिनाम्नी च मण्डनेऽलंकरिष्णुकः ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अथाऽर्थना याचना याञ्चा भिक्षणाऽध्येषणाऽर्दना ।एषणा प्रणयश्चापि मार्गणा च सनिस्तथा ॥ ५७६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उत्तमे चरिते शीलं उन्मादश्चित्तविभ्रमे ।प्रेम क्लीबे पुमान् प्रेमा स्नेहः प्रणय इत्यपि ॥हार्दं प्रियत्वं प्रियता स्निग्धतायां निगद्यते ।इच्छाकाङ्क्षा स्पृहा वाञ्च्छा लिप्सा कामो मनोरथः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संस्तवः स्यात् परिचयस्तथा प्रणय इत्यपि ।वर्धने विटपादीनां प्रसरः परिसर्पणम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
परभागः परोत्कर्षे प्रणये सान्त्वना न ना ।प्रणिपातस्त्वनुनये त्वासारश्च सुहृद्बले ।प्रबन्धे गुम्फसन्दर्भेग्रन्थाश्च रचना न ना ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सा सामिधेनी धाय्या च ऋगग्नेर्या समिन्धने ।चरुर्ना हविषः पाके प्रणयस्त्वग्निसंस्क्रिया ॥ ११८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वस्नोऽर्घोऽवक्रयो मूल्यं बन्धः प्रणय आधिकः ।नीवी परिपणं मूलं धनं लाभोऽधिकं फलम् ॥ ७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रसरे चाप्यभाषिष्ट प्रणवस्तु स्तुतावपि ।ओङ्कारे प्रलयस्तु स्यान्मृत्यावस्पन्दनस्थितौ ॥ १३५ ॥
अनुष्टुप्
meaningsप्रसर
नादेयी भूमिजम्बां स्त्री जरायाम्बुवेतसे ।नागरङ्गे जयायाञ्च व्यङ्गुष्ठेऽपि च कुत्रचित् ॥निकायो निलये लक्ष्ये सधर्मिप्राणिसंहतौ ।समुच्चये संहतानां स्यात्पुमान् परमात्मनि ॥नेपथ्यं रङ्गवाह्ये स्यादलङ्कारेऽपि च द्वयोः ।प्रणयः प्रसवे प्रेम्णि मोक्षविश्रम्भयोरपि ॥प्रत्ययः प्रथिते ज्ञाने स्यादित्यादियनादिषु ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
प्रतिबन्धः प्रतिष्टम्भः प्रस्तावावसरौ समौ ।विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः प्रणयस्त्वभियाचने ॥ १७२० ॥
अनुष्टुप्
meaningsअभियाचन
प्रणय as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् अभिमानअभिमानोऽर्थादिदर्पे ज्ञाने प्रणयहिंसयोः ॥ ११० ॥ Amarakośa 3.3.110
- नामलिङ्गानुशासनम् विस्रम्भकुक्षिभ्रूणार्भका गर्भा विस्रम्भः प्रणयेऽपि च ॥ १३५ ॥ Amarakośa 3.3.135
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) प्रसरगिरिसानुन्यपि वप्रं तल्पं दारेषु चक्षुषि ज्योतिः । चौर्यादावपि हिंसा प्रसरः प्रणयेऽपि निर्दिष्टः ॥ ८१० ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.810
- धरणिकोश अभिमानआस्कन्दनं समाख्यातं तिरस्कारे रणेऽपि च । अभिमानश्च विज्ञप्तौ गर्वे प्रणयहिंसयोः ॥ Dharaṇikośa 19.2.76
- धरणिकोश विश्रम्भआरम्भं युद्धमिच्छन्ति चारम्भः समुपक्रमः । विश्रम्भशब्दमिच्छन्ति विश्वासे प्रणये वधे ॥ Dharaṇikośa 23.2.4
- धरणिकोश प्रसरप्रसरः प्रणये वेगे द्वापरः संशये युगे । भ्रमरः कामुके भृङ्गे इतरः पामरान्ययोः ॥ Dharaṇikośa 26.1.15
- कोषकल्पतरु विश्रम्भतेवितः स्याच्छ्रम्भतिर्हिंसा प्रणयानुद्भरा(टा?)र्थकः । अवात्स केलिकलहेऽत्यर्थशान्तावपीरितः । धत्ते दधाति दधते मलते बिभर्ति स्कुभ्नाति बालयति पोषयतीह तद्वत् । स्कुभ्नोति तत्र च भुरण्यति मल्लते च धृत्यां धियत्यपि धरत्यपि मञ्चते च ॥ ६६ ॥ Koṣakalpataru 3.5.66
- कोषकल्पतरु विस्तृणातिअवात्स्तृणातिः संरोधे दर्भन्यासे परेः स्मृतः । प्रणये वेश्च विस्तारेऽथास्ते स्यादुपवेशने ॥ ४० ॥ Koṣakalpataru 3.5.40
- कोषकल्पतरु मन्तथा संविदते संतस्त्विच्छायां मन्यतिर्मतः । अनुज्ञानेऽनुतोऽभेस्तु गर्वप्रणयहिंसने ॥ ८ ॥ Koṣakalpataru 3.5.8
- कोषकल्पतरु उपधानआराधनं स्याद्धनतुष्टिलाभे- ऽप्यथोपधानं प्रणये विशेषे । स्याद्गण्डुकेऽथ प्र[णि]धानमुक्तं समाहितौ च प्रसवे प्रयत्ने ॥ ३ ॥ Koṣakalpataru 6.21.3
- कोषकल्पतरु अभिमानतथा वदन्ति प्रतिबिम्बवाचि ज्ञानेऽभिमानः प्रणये च गर्वे । वधेऽप्यधिष्ठानमिति प्रभावे- ऽप्यध्यासने पत्तनचक्रयोश्च ॥ २१ ॥ Koṣakalpataru 6.21.21
- कोषकल्पतरु विश्रम्भविश्रम्भः प्रणये च केलिकलहे विश्वासहिंसार्थयो- र्विष्कम्भः प्रतिपन्नविस्तृतिगतः स्यान्नाटकाङ्कादिगे । योगे योगसमाधिबन्धभिदि वाथास्त्री च वीणाङ्गके पार्थद्रौ ककुभोऽथ दर्पवधयोरुद्योगसंभ्रान्तिषु ॥ ५१ ॥ Koṣakalpataru 6.24.51
- कोषकल्पतरु विस्तरतथा प्रपञ्चे प्रणयेऽप्यथ स्या- न्ना संस्तरोऽपि प्रसरे मणौ च । मखे शिलायामपि दर्भमुष्टौ स्यात्प्रस्तरोऽथो टगरः प्रदिष्टः ॥ ९९ ॥ Koṣakalpataru 6.27.99
- नानार्थार्णवसंक्षेप अभिमानअपभ्रंशोऽपशब्दे स्याद् भाषाभेदप्रपातयोः । अभिमानस्त्वहङ्कारे हिंसाप्रणययोरपि ॥ ३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.3
- शब्दरत्नावली अभिमानिन्अनूचानः साङ्गवेदविदुषि स्याद्विनीतके । अभिपन्नोऽपराद्धेऽभिद्रुते ग्रस्ते निपद्गते ॥ अवदानं खण्डनाभिवृत्तकर्मावदातृषु । अभिमानी ज्ञानहिंसाप्रणयार्थादिदर्पके ॥ अनीकिनी च सेनानां सेनाभेदेऽपि च स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.102
- शब्दरत्नावली विस्रम्भवल्लभोऽध्यक्षदयितशुभलक्षपावाजिषु । वर्षाभूः स्त्री तु शोथघ्न्या भूवल्ली भेकयोः पुमान् ॥ विष्कम्भः प्रतिबन्धे च विस्तारयोगभेदयोः । योगिबन्धभेदेऽर्गलारूपकाङ्गप्रभेदयोः ॥ विस्रम्भः प्रणये केलिकोपविश्वासयोरपि । विष्टभ्यो रोगभेदे स्यात्प्रतिबन्धे भवेत्पुमान् ॥ वैदर्भं वाक्यवक्तत्वे वेदर्भी रीतिभिद्यपि । शरभः पशुभेदे स्यात्करमे वानरेऽपि च ॥ सनाभिः सदृशे पुंसि ज्ञातौ स्नेहयुतेऽपि च । सुरभिः शल्लकीमातृसुरागोष्वपि च स्त्रियाम् ॥ वसन्ते चम्पके जातीफलगन्धफले पुमान् । क्लीबं गन्धाश्मनि स्वर्गे सुगन्धिकान्तयोस्त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.24.13
- शब्दरत्नावली प्रसरपङ्कारः सेतुसोपानशैवलेष्वम्बुकुब्जके । प्रसरः प्रणये वेगे समूहेऽपि च कुत्रचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.85
- शब्दरत्नाकर अभिमानअनुषङ्गः कृपायां स्यात् प्रकृतस्यानुवर्तने । हिंसायामभिमानः स्याद् ज्ञाने प्रणयदर्पयोः ॥ २१९६ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2196
- शब्दार्णव रागचित्रादिरञ्जकद्रव्ये लाक्षादौ प्रणयेच्छयोः । सारङ्गादौ च रागः स्याद्द्रुण्ये रञ्जने पुमान् ॥ १९२ ॥ Śabdārṇava 192
- त्रिकाण्डशेष विश्रम्भपुनर्नवायां वर्षाभूः स्त्री ना किञ्चुलुके प्लवे । विश्रम्भः केलिकलहे विश्वासे प्रणयेऽपि च ॥ २९० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.290
- वैजयन्ती अभिमानअनुषंगस्तु कारुण्ये प्रकृतस्यानुवर्तने । अभिमानस्तु विज्ञाने प्रणये दर्पहिंसयोः ॥ ९ ॥ Vaijayantī 8.1.9