मण्ड
maṇḍaपुं · masc.In 16 kośas: 28 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 4 as a meaning of another word.
genderक्लीneut.
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते ।सोमवल्कोऽप्यथ व्याघ्रपुच्छगन्धर्वहस्तकौ ॥ ५० ॥एरण्ड उरुबूकश्च रुचकश्चित्रकश्च सः ।चञ्चुः पञ्चाङ्गुलो मण्डवर्धमानव्यडम्बकाः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंक्लीm. n.
अस्त्रियामोदनः कूरो भक्तो दग्धे तु भिःसटा ।दग्धिका चाथ मण्डोऽस्त्री भक्तमण्डे स्रवः पुमान् ॥ २४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
काकणिः काकणी तद्वत्काकनिः काकनीत्यथ ।उड्री मण्डः स्त्रियां तूर्या सैवोक्ता दशमानिका ॥ ५२९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एरण्डो मण्ड आमण्डोप्यमण्डश्च व्यडम्बनः ।व्यडम्बकश्चित्रचञ्चुरादण्डस्त्रिपुरः स च ॥ ३२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पिष्टलोष्टतुराणां च सहैव निकटेन च ।मुण्डमण्डाण्डचूडानां दृढस्य श्रवणस्य च ॥ १५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
मण्ड आमण्ड आदण्डो व्याडम्बश्च व्यडम्बरः ।रूबूको रुबुकश्चोरुबूकः स्यात्त्रिपुटीद(फ)लः ॥ ३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मण्डः सर्वरसाग्रेऽस्त्री तस्मिन्नोदनसंभवे ।मासराचाम-निस्रावा सिक्थः पुंसि पुलाकवत् ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
गन्धोत्तमा स्वादुरसा प्रसन्नाम्भोधिजा न ना ।कादम्बरी द्वयोः शुण्डानुतर्षे मण्डमस्त्रियाम् ।द्राक्षाकृते तु मद्ये स्याद्धारहूरं च कापिशम् ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
आक्रीड-कोदण्ड-तरण्ड-मण्ड-प्रकाण्ड-काण्डानि पलाण्डु-मुण्डौ ।दृढोऽथ बाणोऽप्यणु-वारवाण-कार्षापण-स्वर्ण-सुवर्ण-चूर्णाः ॥ ४४ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
एते नपुंसके भवन्ति । इदं शिल्पं कलादिकं कर्म । छर्दिर्वान्तिः । अन्नं भक्ष्यम् । शमलममेध्यम् । मरकतं रत्नम् । पलालं धान्यादीनाम् । कृच्छ्रं कष्टम् । मन्दिरं गृहम् । रिक्थं द्रव्यम् । मन्दुराशब्दं स्त्रियां जानीयात् । इयं मन्दुरा वाजिशाला ।कल्ककृमिमुन्यङ्गारवप्रग्रहहोमर्षियक्ष्मरेफाः ।मण्डकरण्डवरण्डाश्च पुंसि पथाम्बरीषौ च ॥ ८१ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 र (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 न्या (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अशनं चोदनं जीवनकं वाजः प्रसादने ।मण्डं तु दग्धिका सर्वरसाग्रं भिः सटापि सा ॥ ६० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
खण्डवारुण्डकाण्डानि मण्डषण्डाण्डदण्डकाः ।आक्रीडवारबाणौ च बाणकार्षांपणव्रणाः ॥ १३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
स्थालूधं(?) दग्धभक्ते भिस्सटा साटी च सम्मता ।मण्डः स्यादिक्षुदध्यादौ ? मण्डं मुण्डोऽपि दृश्यते ॥ ४७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
मण्डुको मण्ड इति च मण्डी मर्मर इत्यपि ।कोलद्वयसमासक्ते सङ्घटी तारिणीति च ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मण्डो ग्राही भक्तयूषो घृतपूरो निलापहः ।लड्डुको मोदकः फेणी फेणिका पूपपूपकौ ॥ २७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कदरः सोमवल्कः स्यात् खदिरे सोमवर्णके ।एरण्डोरुवूकौ व्याघ्रपुच्छो मण्डकडम्वकौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वू (wrong syllable)
genderपुंmasc.
चञ्चुस्तु मण्ड-आमण्डः प्राचीनामलकोऽपि च ।उरुवुको हस्तिकर्णो वातारिवर्धमानकौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
जयेष्ठाम्बु मण्डमस्त्री तु द्वयं सर्वरसाग्रके ।अथान्नसम्भवे भण्डे निस्रावाचाममासराः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
दधिमण्डं मण्डमपि, भक्तमण्डे तु प्राड्स्रवः ।निप्रात् स्रावश्च, श्राणायां विलेपी च विलेपिका ॥ ३९ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
करर एरण्डे मण्ड आरण्डः स्यादमण्डवत् ।उरुबूकश्चोरुबुको व्यडम्बक-व्यडम्बनौ ॥ १८२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
मण्डं दधिभवं मस्तु करम्भा दधिसक्तवः ।आज्यं दशाब्दिकं कौहं हृद्यं तु श्रीघनं दधि ॥ ७७१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सिक्थो ना भक्तपूलाके कृसरस्तु तिलोदनस् ।मासराचामनिस्रावा मण्ड ओदनसंभवे ॥ १४३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यवागूरुष्णिका श्राणा घना सा विरला त्वियम् ।विलेपी च विलेप्या च रसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥ १४३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
सक्तुश्वूर्णक आपूप्यो भक्तं कुरुः प्रसादनः ।मण्डो ज्येष्ठाम्बु खदिका लाजाः पारी तु दोहनी ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 कु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
दग्धान्नं भिस्सिटा झिल्ली परमान्नं तु पायसम् ।क्षैरेयी चाथ मण्डोऽस्त्री रसाग्रोथ करोटिका ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
तौ द्वौ माषावर्णिका स्याल्लोहितीकं त्रिमाषकम् ।शाणो मण्डः पिचूलं च माषाः स्युश्चतुरादयः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
षण्ढे पुंसि मतौ तु योषिति भवेत्पण्डोऽथ पाण्डुः सितेकुन्तीभर्तरि चास्त्रियां तु गदितः शाके च मस्तुन्यपि ।एरण्डेऽपि च मण्डनेऽग्रगजले सारे च मण्डोऽथ सस्त्री धात्र्यां ना तु विधुंतुदे च दनुजे मुण्डोऽस्त्रियां मूर्धनि ॥ ७८ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly शार्दूलविक्रीडितम्
मण्डमस्त्री स्त्रियां मण्डी यागुल्यां मण्डने पुनः ।नृस्त्री मण्डाऽथ ना रश्मौ क्ली तून्मानान्तरे भवेत् ॥ ९४५ ॥
अनुष्टुप्
पञ्चमाषे मतं तु क्ली स्यादाकृतेच्छयोस्तथा ।ज्ञाने च वाञ्छिते तु त्रिर्ज्ञायमानेऽथ मत्तवाक् ॥ ९४६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 कृ (wrong syllable)
meaningsपञ्चमाष
doubtful
पृथ्व्यां च भण्डी जिङ्ग्यां ना कूष्माण्डे कर्कटीभिदि ।मण्डोरुवावसिक्थान्नरसे क्लीबं तु मस्तुनि ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्
मण्ड as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश पेशीपेशीमण्डे मांसपिण्ड्यां मांसकाख्यौषधिं विदुः । कपिशः कपिले प्रोक्तः कपिशी मदिरा मता ॥ Dharaṇikośa 29.2.7
- कोषकल्पतरु पिच्छास्तम्बे कलापेऽपि च हारभेदे पुच्छस्तु पश्चाद्भुवि लूम्नि न स्त्री । म्लेच्छोऽपभाषायवनादिषु स्यात् पिच्छं तु बर्हे वनिता तु मण्डे ॥ १८ ॥ Koṣakalpataru 6.6.18
- कोषकल्पतरु पेयापेयं तु पातव्यजलार्थकः स्या- च्छ्राणाच्छमण्डार्थकमीरितं स्त्री । स्थेयो विवादस्य पदे प्रदिष्टो निर्णेतरि स्याच्च पुरोहिते च ॥ ८ ॥ Koṣakalpataru 6.26.8
- त्रिकाण्डशेष पिच्छावाराही चीरिका कच्छा कच्छोऽनूपे द्रुमान्तरे । पिच्छा स्त्रीत्वमण्डेऽपि लाङ्गुले पिच्छमस्त्रियाम् ॥ ८० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.80