गर्त
gartaपुं · masc.In 14 kośas: 14 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 27 as a meaning of another word.
गर्तश्वभ्रावटागाधदरास्तु विवरे भुवः ॥ १३६४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
निम्नमगाधो गर्तः श्वभ्रं शुषिरं वपा बिलं विवरम् ।अन्तरमवटुच्छिद्रं निर्व्यथनं रन्ध्ररोककुहरदराः ॥ ६२४ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
फडचुडगुडानां च तथैव फणशाणयोः ।वारिपर्णस्य गर्तस्य रथाजमोदयोरपि ॥ ११८ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 चु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ज (wrong syllable)
genderपुंस्त्रीm. f.
शुषिरं सुषिरं चास्त्री पुंस्यगाधो वपा-शुषी ।द्वयोर्गर्ता दरस्त्रय्यामवटो युजि भूबिले ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
विपणिर्भे श्रवणः स्या-त्तरणिस्त्वर्कादिके कफणिः ।गर्तो वर्तिर्वस्तिःस्वातिर्ज्ञातिर्वितस्ति-गव्यूती ॥ २४ ॥
metre not recognised
genderपुंस्त्रीm. f.
रोकं बिलं निर्व्यथनं तथा निम्नं वपान्तरे ।श्वभ्रागाधावटा गर्तः पातालाख्येऽयमुच्यते ॥ २५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
किटश्चपेटो गुडशुण्डशाणागर्ताजमोदौ रथवारिपर्णौ ।कुठारहारौ शफरो मसूरोवर्ध्रो विधो मुद्गरनालिकेरौ ॥ १११ ॥
उपजातिः
genderपुंस्त्रीm. f.
उच्चं प्रांशून्नतं तुङ्गं निम्नं नीचं न्यगानतम् ।विवरं कुहरं छिद्रं रन्ध्रं गर्तावटौ बिलम् ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्तो वटोऽवटिः श्वभ्रं दरोऽगाधश्च खातकम् ।एतन्नामानि गर्तस्य मन्यन्ते हि महीतले ॥ २४८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्तो वटः स्यादवटिस्तथा चावटुरित्यपि ।शुषिरन्तु सरन्ध्रे स्यात् त्रिष्विदं क्लीब इत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुहरं तु रन्ध्रविवरछिद्रबिलश्वभ्ररोकनिर्व्यथनम् ।अपि सुषिवपे स्त्रियौ स्यादवटो गर्तश्च भूतलश्वभ्रे ॥ २९६ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderपुंmasc.
अवटव्रातसङ्केतपोतगर्तगरुच्छदाः ।श्लेमोष्मपापयक्ष्माश्मात्मानो वातायनः स्तनः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्तः पतेरो भूश्वभ्रमवखातोऽवटोऽवधिः ।शेषोऽनन्तो नागराजः सर्पराजस्तु वासुकिः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हेतिः सूर्यस्य वह्नेश्च भासि हेतिस्तथायुधे ।गर्तस्त्रिगर्तदेशे स्याद्गर्तो भूमिबिलेऽपि च ॥
अनुष्टुप्
पुंसि स्त्रियां च शङ्कुः स्यादङ्कस्थाने चतुर्दशे ।निरये दुर्गतिः कक्षो दोर्मूले गर्त्त आकरे ॥ १०९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsआकर
कुन्ती पृथायां शल्लक्यां गुग्गुलौ बाणभेदके ।कृतं स्यादलमर्थे च विहिते युगभेदके ॥हिंसिते त्रिषु च क्लीबे कृत्तन्तु छिन्नचेष्टिते ।स्यात्कृतिः करणे चैव हिंसायामपि च स्त्रियाम् ॥कृत्तिश्चर्मणि भूर्जे च कृतिकायां त्वचि स्त्रियाम् ।केतुः पुंसि पताकारुक्ग्रहोत्पातलक्षणेषु च ॥गर्तोऽवटे त्रिगर्ते च रोगभेदे कुकुन्दरे ।ग्रस्तं लुप्तवर्णपदे क्लीबं ग्रासीकृतेऽपि च ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प्त (wrong syllable)
गर्त as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश अवटलटौ प्रमादवाग्दोषौ पटो वस्त्रप्रियाल[21]योः । उरोष्टः प्रणवे क्षीरे कृपीटमुदरे जले । अवटौ खिलभूगर्तौ पर्पटौ पिष्टकौषधी ॥ Dharaṇikośa 10.1.6
- धरणिकोश अवटुवरटा कथिता हंसी गन्धोली वरटा मता । अवटुः कथिता घाटा अवटुः कूपगर्तयोः ॥ Dharaṇikośa 10.2.13
- धरणिकोश कूपकल्पः शास्त्रे विधौ न्याये संवर्ते ब्रह्मणो दिने । कूपो नौगुणवृक्षे स्याद्गर्तोदपानयोरपि ॥ Dharaṇikośa 20.2.1
- धरणिकोश विवरशिशिरं शीतलं विद्यात्सुषीमऋतुभेदयोः । विवरच्छिद्ररन्ध्रादीनाहुर्दूषणगर्तयोः ॥ Dharaṇikośa 26.2.27
- धरणिकोश दरदरो भये च ग[86]र्ते च आङ्पूर्वो गौरवे स्मृतः । दरी तु कन्दरे प्रोक्ता किञ्चिदर्थे दराव्ययम् ॥ Dharaṇikośa 26.3.16
- कोषकल्पतरु अवटअवटः कपटोपजीविगर्ता- न्धुखिलेषु प्रथितोऽथ पर्पटः स्यात् । नरि पिष्टविकारचर्मनाम्नो(?)- ऽथ विशाले विकलाङ्गके मनोज्ञे ॥ २४ ॥ Koṣakalpataru 6.10.24
- कोषकल्पतरु नेमतद्वत्संवसथे समूह उदितः शब्दादितश्चोत्तरः संपूर्वः समरेऽथ कालविवरे प्राकारगर्त्तेऽवधौ । अर्द्धे छद्मनि पुंसि नेम उदितः [31b] सोमस्तु शीतद्युतौ वित्तेशे पितृदैवते च पवने[व]स्वन्तरे स्यात्कपौ ॥ ६४ ॥ Koṣakalpataru 6.25.64
- कोषकल्पतरु विवरन मन्दिरं ना सदने पुरेऽन्त्ये पुमान्समुद्रे विवरं तु गर्त्ते । स्याच्छिद्ररन्ध्रप्रतिमं च दोषे पूगे पुमान्स्यात्खपुरोऽलसेऽपि ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.7
- नानार्थार्णवसंक्षेप कूपउदश्चितो विकारे च प्रमदायां च ना पुनः । कूपो भूषितकन्यायां दातुं गर्तोदपानयोः ॥ २५७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.257
- नानार्थार्णवसंक्षेप खनिगर्ते तु कश्चिदाहाथो खलिः स्त्री पिष्टतण्डुले । घनद्रवे द्रव्यभेदे जलपक्वे परे पुनः ॥ ३१५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.315
- नानार्थार्णवसंक्षेप अवटतत्रापि च स्त्रियां वृत्तिर्यदा स्यादपटा तदा । अवटस्तु पुमान् गर्ते कूपे मानान्तरेऽपि च ॥ १११ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.111
- नानार्थार्णवसंक्षेप अवपातअवपातस्तु हस्त्यर्थं गर्ते छन्ने तृणादिना । शैलप्रपातेऽप्यन्ये तु गर्तमात्रे वदन्ति तम् ॥ १४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.14
- परमानन्दीयनाममाला छिद्रछिद्रं व्याजे बिले गर्ते छन्दोऽभिप्रायतन्त्रयोः । श्रुतौ पद्येच्छयोश्चापि छाया बिम्बार्कयोषयोः ॥ १९० ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.12.190
- परमानन्दीयनाममाला जङ्गलजटायुर्गुग्गुले वृक्षे [पक्षि?] भेदेऽथ जङ्गलम् । निर्जले पिशिते गर्ते जम्बूलः क्रकचद्रुमे ॥ २०५ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.13.205
- परमानन्दीयनाममाला दरदानं हस्तिमदे शुद्धौ रक्षणे च विसर्जने । दरो गर्ते भये देवः सुरराजजिगीषुषु ॥ २३९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.16.239
- परमानन्दीयनाममाला नेमनेमः कालेऽवधौ गर्तदम्भयोर्वरणेऽपि च । नेमिर्वृक्षे प्रधौ निन्दापवादे निन्दने स्मृता ॥ २६७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.18.267
- शब्दरत्नावली अवटअवटः कूपकुहकजीविगर्त्राखिलेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.33
- शब्दरत्नावली जलकूपीउपतापस्त्वराव्याधिसमुत्तापाशुभार्त्तिषु । जलकूपी पुष्करिण्यां कूपे गर्तेऽपि च स्त्रियाम् ॥ नागपुष्पं चम्पके स्यात्पुन्नागे नागकेशरे । परिवापो जलस्थाने पर्याप्तौ च परिच्छदे ॥ परितापः पुमान् दुःखे शोके च नरकान्तरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.21.21
- शब्दरत्नावली नेमनेमः खण्डेऽवधौ गर्ते नाहादौ कैतवान्ययोः । पद्मोऽस्त्रीपद्मके पद्मे निधिसंख्याभिदोर्न्नजौ(?) । नागे ना स्त्री चारटी-श्री-फञ्जिका-पन्नगीषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.14
- शब्दरत्नावली दरतारस्त्रिषूच्चनिनादमुक्तार्कशुद्धमुक्तयोः (?) । ऋक्षाक्षिमध्ययोर्न ना रजते च नपुंसकम् । स्त्रियां बुद्धदेवतायां वालिदेवगुरुस्त्रियोः । ताम्रन्तु शुल्वारुणयोर्दरोऽस्त्रीभयगर्त्तयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.14
- शब्दरत्नावली विवरविदारी रोगभेदे स्याच्छालपर्णीक्षुगन्धयोः । विवरं दूषणे गर्ते विसरः प्रसरे व्रजे ॥ विहारी भमणे स्कन्धे सुगतालमलीलयोः । शल्वरः(?) शङ्करम्लेच्छविशेषखलभित्सु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.101
- शब्दरत्नावली खल्लखल्लो गर्ते यन्त्रभेदे चर्मण्यपि च चातके । खल्ली चरणहस्तावमर्दरोगे भवेत्स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.10
- शब्दरत्नावली गुहागुहा गर्ते सिंपुच्छी धवगह्वस्केषु च । वाहः स्याद्वन्धने कूटे बर्हं पुच्छे दलेऽस्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.33.7
- त्रिकाण्डशेष अवटकाके निम्बे च लशुने गर्त्ते कूपे खलेऽवटः । अत्यर्थक्षौमयोरट्टः कृताविष्टं प्रिये त्रिषु ॥ ९१ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.91
- त्रिकाण्डशेष शुषिरगजभूषा च शृङ्गारः शुषिरं गर्तवाद्ययोः । कुटजे वासवे शक्रो वरीशच्योः शतावरी ॥ ३७७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.377
- वैजयन्ती कूपदातुं भूषितकन्यायां कूपो गर्ते प्रहावपि । क्षणो व्यापारवैकल्ये कालभेदाल्पकालयोः ॥ ११ ॥ Vaijayantī 6.1.11
- वैजयन्ती दरमिथ्याज्ञायां सैन्यभेदे दलो भागे दलं छदे । दरोऽस्त्री शंखभीगर्तेष्वल्पार्थे त्वव्ययं दरम् ॥ ३९ ॥ Vaijayantī 6.5.39