अवट
avaṭaपुं · masc.In 16 kośas: 23 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
गर्तश्वभ्रावटागाधदरास्तु विवरे भुवः ॥ १३६४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
उन्माथः कूटयन्त्रं स्यादवपातोऽवटः स्मृतः ।धर्मः स्वभावः आत्मा स्यादवेक्षा प्रतिजागरः ॥ ७८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कम्बुपर्यायग्रीवार्था स्त्रियां घाटा कृकाटिका ।अवटुश्चावटोऽपि स्यादस्त्रियां च कृकः पुमान् ॥ १६४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 य (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
अवघट्टावटौ तुल्यावथ पुष्करिणीत्यपि ।दीर्घी स्त्री यष्टिका वापी वापिश्चापि स्त्रियामुभे ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भुवि श्वभ्रे द्वयोर्गर्त्ताऽवटिः स्यादवटोऽवटु ।कालेया दनुजा दैत्या ये चाप्यन्ये सुरद्विषः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुञ्जवाजाजावटानां तथा पट्टप्रकोष्ठयोः ।कोष्ठाङ्गुष्ठघटानां च प्रगण्डस्य गुडस्य च ॥ ५३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उन्माथः कूटयन्त्रं स्याद्वागुरा मृगजालिका ।जालिकः स्याद्वागुरिकोऽथावपातावटौ समौ ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द्वा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शुषिरं सुषिरं चास्त्री पुंस्यगाधो वपा-शुषी ।द्वयोर्गर्ता दरस्त्रय्यामवटो युजि भूबिले ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवटो विटोऽपि * पटोललाटभूषार्थलोध्रान्यः ।कोष्ठो हठः प्रकोष्ठो-ऽङ्गुष्ठो गण्डः प्रगण्डश्च ॥ १४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अन अन्ते यस्य तदिदमनान्तं अकर्त्तरि अन्प्रत्ययान्तं यत्प्रातिपदिकं तन्नपुंसके विद्धि जानीहि । "नपुंसकाद्भावे क्त" इत्यत्र "वर्तमाने ल्युट् चे"ति ल्युट् । "युवोरनामि"त्यनादेशः । वचनं भजनं भाजनं पानं आसनं प्रयाणं शासनम् । अधिकरणमित्यादि । अकर्त्तरीति किम् । "नन्द्यादिभ्यो ल्युट्" । नन्दनः मरणः मदनः कुलनः शतनः दमनः सङ्कर्षणः मधुसूदनः जनार्दन इत्यादि । अनिः स्त्रियामेव ।एवकारोऽवधारणार्थः । "आक्रोशे नञ्यनिः" । यथा इयमम्भोजनिः अकारणिः अहरणिः अखादनिः अशरणिरित्येवमादिः । अण च अप्च अणापौ यौ तौ पुंस्युक्तौ । णौ अण् चेत्यण् प्रत्ययः । त्यागः उपदेशः उपसर्गः इत्यण्प्रत्ययः । निघः पर्वतः । किञ्चान्यौ मन्युमृत्यू पुंसि भवतः । अयं मन्युर्दया शोकश्च । मृत्युर्नाशः ।पटपुटकटघटचण्टवाटजूटवटा हि पुंस्युक्ताः ।अवटखटपट्टकिराटकीटाश्च कूटतटयोश्च नपुंसकता ॥ २८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
रोकं बिलं निर्व्यथनं तथा निम्नं वपान्तरे ।श्वभ्रागाधावटा गर्तः पातालाख्येऽयमुच्यते ॥ २५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उच्चं प्रांशून्नतं तुङ्गं निम्नं नीचं न्यगानतम् ।विवरं कुहरं छिद्रं रन्ध्रं गर्तावटौ बिलम् ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
तालव्यदन्त्यः शुषिरम्, गर्ते गर्ता दरस्त्रिषु ।स्वभ्रं तालव्यदन्त्याद्यमवटोऽवटिरित्युभौ ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कुहरं तु रन्ध्रविवरछिद्रबिलश्वभ्ररोकनिर्व्यथनम् ।अपि सुषिवपे स्त्रियौ स्यादवटो गर्तश्च भूतलश्वभ्रे ॥ २९६ ॥
गीतिःmetre not read in every line
genderपुंmasc.
संतोषणे हलहलो दाहचूर्णेऽवचूर्णनम् ।अवटे स्यादुपशयो मृगग्रहणनिर्मिते ॥ १७०१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवटव्रातसङ्केतपोतगर्तगरुच्छदाः ।श्लेमोष्मपापयक्ष्माश्मात्मानो वातायनः स्तनः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शलको विकिरस्तुण्डी नीडजो वातगाम्यपि ।पक्षिपोतस्तु चिल्लाकश्चंपुकः पीलुकावटौ ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
किप्कुः स्यादवटो हस्तश्चतुर्विंशतिरंगुलाः ।बद्धेन मुष्टिना हस्तः स्याद्रत्निर्मुष्टिको वसुः ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गर्तः पतेरो भूश्वभ्रमवखातोऽवटोऽवधिः ।शेषोऽनन्तो नागराजः सर्पराजस्तु वासुकिः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तर्जन्यादिभिरंगुष्ठे वितते विततैःसह ।अवटोमनहस्तः स्यात् सप्रकोष्ठं ततांगुलिः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अवटः कपटोपजीविगर्ता-न्धुखिलेषु प्रथितोऽथ पर्पटः स्यात् ।नरि पिष्टविकारचर्मनाम्नो(?)-ऽथ विशाले विकलाङ्गके मनोज्ञे ॥ २४ ॥
metre not recognised
अगुरुण्ययसो गुन्द्रे शरस्य मकरे त्वसोः ।पिण्डारे त्ववटोः पाणेर्बर्हिष्ठे मुस्तकेऽप्यपम् ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
meaningsपिण्डार
चतुर्विंशत्यङ्गुलके वटहीने तु स त्रिषु ।अगमस्तु गिरौ वृक्षे गतिहीने तु भेद्यवत् ॥ ११२ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवटहीन
अनूकमन्वयेऽनूको गतजन्मावटो बिले ।महारण्येऽखिले कूपे दम्भजीविन्यपि स्मृतः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
अवट as a meaning in nānārtha verses
- हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) अवधिपत्न्यामपि द्वितीया दर्भेऽपि पवित्रमवधिरवटेऽपि । प्रकृतावपि प्रधानं विवक्षितं शोभनेऽपि स्यात् ॥ ८०२ ॥ Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.802
- कोषकल्पतरु अवटुवसनादिना विशुद्धे संसृष्टं संगते च स्यात् । अवटुस्त्ववटे कूपे कृकाटिकायां परीष्टिस्तु । परिचर्यामार्गणयोः प्राकाम्येऽन्वेषणे च स्त्री । गन्धोल्यामपि हंस्यां वरटा त्रिपुटा त्रुटित्रिवृतोः ॥ ४० ॥ Koṣakalpataru 6.10.40
- कोषकल्पतरु गुप्तिआतिः शरार्यां गमनेऽपि योषित् वित्तिस्तु संभूतिविचारयोः स्त्री । ज्ञानेऽथ लाभेऽप्यथ गुप्तिरुक्ता कारागृहे स्यादवनेऽवटेऽपि ॥ ६० ॥ Koṣakalpataru 6.16.60
- नानार्थार्णवसंक्षेप गर्तइत्येवं तस्य याथात्म्यं समूलत्वं च चिन्त्यताम् । गर्तस्तु स्यात् सभास्थाणौ मन्दिरेऽप्यवटेऽपि च ॥ ४३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.43
- शब्दरत्नावली गर्तकुन्ती पृथायां शल्लक्यां गुग्गुलौ बाणभेदके । कृतं स्यादलमर्थे च विहिते युगभेदके ॥ हिंसिते त्रिषु च क्लीबे कृत्तन्तु छिन्नचेष्टिते । स्यात्कृतिः करणे चैव हिंसायामपि च स्त्रियाम् ॥ कृत्तिश्चर्मणि भूर्जे च कृतिकायां त्वचि स्त्रियाम् । केतुः पुंसि पताकारुक्ग्रहोत्पातलक्षणेषु च ॥ गर्तोऽवटे त्रिगर्ते च रोगभेदे कुकुन्दरे । ग्रस्तं लुप्तवर्णपदे क्लीबं ग्रासीकृतेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.9