शीतल
śītalaपुं · masc.In 22 kośas: 40 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 5 as a meaning of another word.
एतस्यामवसर्पिण्यामृषभोऽजितशंभवौ ।अभिनन्दनः सुमतिस्ततः पद्मप्रभाभिधः ॥ २६ ॥सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाथ शीतलः ।श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलोऽनन्ततीर्थकृत् ॥ २७ ॥धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिश्च मुनिसुव्रतः ।नमिर्नेमिः पार्श्वो वीरश्चतुर्विंशतिरर्हताम् ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शीते तुषारः शिशिरः सुशीमः शीतलो जडः ।हिमोऽथोष्णे तिग्मस्तीक्ष्णस्तीव्रश्चण्डः खरः पटुः ॥ १३८५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ति (wrong syllable)
genderविadj.
वायौ सुरालयः प्राणः संभृतो जलभूषणः ।शुचिर्वहालो नघटः पश्चिमोत्तरदिक्पतिः ॥ १६९ ॥अङ्कतिः क्षिपणुर्मर्को ध्वजप्रहरणश्चलः ।शीतलो जलकान्तारो मेघारिः सृमरोऽपि च ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
genderपुंmasc.
वरुणः शीतलो वामो दुन्दुभिः पश्चिमाधिपः ।सुखासीनः शङ्खरथो नदीनाथः समुद्रराट् ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अतिकायश्चित्रदेहः सर्वभद्रास्य वल्लभा ।वरुणशीतलो वामो दुन्दुभिस्त्वंभसां पतिः ॥ ८७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 ण (wrong syllable)
genderपुंmasc.
क्लीबे तमालपत्रं स्याच्चित्रकं तिलकोऽस्त्रियाम् ।पुनर्विशेषकं क्लीबे शीतलं भोगिवल्लभम् ॥ ३६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हिमयुक्तः शीतलोपि पञ्चिकश्चैवमादयः ।चीनकश्चीनकर्पूरः कृत्रिमो धवलः पटुः ॥ ३८९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बहुरूपः कललजः सुरभिर्यक्षधूपकः ।देवेष्टः शीतलोऽपि स्यादथ पालीन्दभीषणौ ॥ ४१६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शौक्तिकेयं शीतलं स्यादम्भः सारं च नीरजम् ।अपि स्याच्चन्द्ररत्नं च लक्षहैमवतं शुभम् ॥ ५९६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अरिष्टा सुरभिश्चाथ बालकोऽस्त्री तु शीतलम् ।पर्यायः केशजलयोर्ह्रीवेरं हिरिवेरकम् ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शीतं गुणे तद्वदर्थं सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
शीतलो जलकान्तारो मेघारिः सृमरोऽपि च ।पृश्न्याकुलश्च वातूलो वातगुल्मः प्रकम्पनः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
धूमरी धूममहिषी कुहरिर्दिग्वगुण्ठनम् ।शिशिरं शीतलं शीतं सुशीतमहिमास्त्रियाम् ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
दीपवृक्षः सर्ज-सर्जरस-सर्वरसा गलः ।बहुरूपो यक्षधूपः स्निग्धदारुश्च शीतलः ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
शीवल-शीतल-शैवल-बालंनिर्मल-संकुल-पिञ्जल-मालम् ।दायुफलं सकुतूहल-फालंवार्दलपाकल-भास्मनतूलम् ॥ १२ ॥
दोधकम्
genderक्लीneut.
तत्समूहे हिमानी स्याच्छीतलानी तु शीतलम् ।रात्रिर्निशीथिनी काली निशाकरकुटुम्बिनी ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उल्बणं दारुणं तिग्मं घोरं तीव्रोग्रमुत्कटम् ।शीतलं तिमिरं याथं मन्दं विद्धि विलम्बितम् ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तुषारः शीतलः शीतो हिमोऽपि कथितो बुधैः ।उष्णस्तीव्रः खरस्तीक्ष्णः पटुतिग्मौ मनागथ ॥ २७८ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
तद्धनुः शीतलः प्रोक्तस्तच्छङ्खश्च विलासकः ।तत्पत्नी तु रती रामा लोलुपा रञ्जनी समा ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हेमन्ते हिमदः प्रोक्तः शिशिरे शीतलः स्मृतः ।वसन्ते सुरभिः प्रोक्तो ग्रीष्मे स्यादूष्मकस्तपः ॥ १४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अञ्जीरकं कीटफलं मिहिकोदुम्बराह्वयम् ।जीरकं शीतलं गन्धि मेथिका कटुवीजिका ॥ २१७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शोचिर्दीप्तिर्महो वर्चो रोचिर्भा रुग्रुचिर्वसुः ।शिशिरः शीतलः शीतस्तुषारश्च हिमो जडः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
सुपार्श्वः सप्तमः स्वामी चन्द्रप्रभजिनोऽष्टमः ।सुविधिः शीतलस्वामी श्रेयांसो वासुपूज्यकः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्कतिः क्षिपतिश्चापि नित्यगतिः सदागतिः ।शीतलो जलकान्तारः स्पर्शनो जलभूषणः ॥ १९४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderविadj.
स्यात् पीयूषमहाः शीतमरीचिरपि शीतलः ।कौमुदी चन्द्रिका ज्योत्स्ना चन्द्रज्योत्स्ना निगद्यते ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सन्त्येते वाच्यलिङ्गकाः ।सुषीमः शीतलः शीतस्तुषारः शिशिरो हिमम् ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
वर्षा श्रावणभाद्रौ च शारदाश्विनकार्त्तिकौ ।हेमन्तहैमनावस्त्री शिशिरः शीतलस्तपाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिलेयं शीतलं शैलं कालानुसार्यशैलकम् ।बृद्धं कालानुसारं स्यादश्मपुष्पञ्च शीरणम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 नु (wrong syllable)
genderक्लीneut.
मन्दस्तुन्दपरिमृजः शीतलः शीतकोऽलसः ।आलस्यानुष्णकुण्टाश्च भवेन्मुखनिरीक्षकः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्द (wrong syllable)
genderविadj.
चाटुकारे चक्र-गण्डावपि, स्परिशः स्पर्शवत् ।शिशिरे शीतलः शीतः सुसीमश्च सुषीमवत् ॥ १० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 शः (wrong syllable)
genderविadj.
हिमानी हिमसंघाते शिशिरः शीतलो जडः ।हिमः शीतस्तुषारश्च षडमी तद्वदर्थकाः ॥ १८१ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
परिमण्डलमध्यश्च पद्मकं हेमपुष्पकम् ।मधुपत्रं हिङ्गुपत्रं कमलं शीतलं च तत् ॥ ५५० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हरणः शीतलः कान्तः कमनीयश्च चम्पके ।चण्डालस्तु कुबेराक्षी कृष्णवृन्ता फलेरुहा ॥ १७९५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चन्द्रिका चन्द्रशाला स्यान्नीहारः खनिशाजलम् ।शीतं तु शीतलं पत्रहिमं तु हिमदुर्दिनम् ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वरुणः शीतलो वामो दुंदुभिः संवृतोऽप्पतिः ।अंबुवासोंऽबुकान्तारः पाशी मकरवाहनः ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हरणः शीतलः कांतः कमनीयः पचंपचः ।हीने त्वंजिः कुंभफलश्चांपेयो नागकेसरः ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
काचिमं स्यादतिस्वच्छमूतं कलुषमाविलम् ।शीतलं स्वादुनि जले द्राग्भृतं तत्क्षणोद्धृतम् ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शैलेयशैवालगतं तु शीवलंस्याच्छैवलं पद्मककाष्ठवाचकम् ।जलाञ्चले ना मलयोद्भवे पुनःस्याच्छीतलं शैलजवाचकं तथा ॥ ३५ ॥
upajati 12
doubtful
कासीसके चासनपर्णिकायांशीतेऽन्यवत्स्यात्प्रमदे तु शत्रौ ।कल्लोल उल्लोलकवाचकश्चज्योत्स्न्यां पटोलो द्वितयेऽम्बरे ना ॥ ३६ ॥
इन्द्रवज्रा
doubtful
शाल्मली रक्तपुष्पायां तदास्त्रावे तु शाल्मलः ।शीतलं पुष्पकासीसे कर्पूरे मलयोद्भवे ॥ ४७५ ॥
अनुष्टुप्
शैलजे च पुमान्हेमपुष्पे मरिचपत्रके ।श्रीफली नीलिकाधात्र्योर्ना बिल्वे चिक्कणे द्वयोः ॥ ४७६ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
शाल्मली तरुभेदे स्याद् द्वीपभेदे च पुंस्ययम् ।श्रीफलः पुंसि बिल्वे स्याद्धात्रीनीलिकयोः स्त्रियाम् ॥शीतलं चन्दने शैत्ये शैलजे ना द्रुमान्तरे ।शीवलं शैवले क्लीबं शैलेयेऽपि निगद्यते ॥
अनुष्टुप्
शीतल as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश शिशिरशिशिरं शीतलं विद्यात्सुषीमऋतुभेदयोः । विवरच्छिद्ररन्ध्रादीनाहुर्दूषणगर्तयोः ॥ Dharaṇikośa 26.2.27
- नानार्थार्णवसंक्षेप जडजटो जटावति त्रिस्तु जडोऽनालोच्यकारिणि । शीतले स्तब्धनिर्बुद्ध्योः पङ्कगन्धिजले तु नप् ॥ ४६० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.460
- शब्दरत्नावली शीतशीतं हिमगुणे शीते वाणीरे त्रिषु शीतले । शुक्तः स्यान्निष्ठुरे श्लिष्टे पूताम्ले निर्जनेऽपि च ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.59
- शब्दरत्नावली हिमकर्पूरवसुभिन्नीर कपि सोमलतासु च । हिमं शीते मलयजे क्लीबं स्याच्छीतलेऽन्यवत् ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.29
- त्रिकाण्डशेष हिमसीमा वाटे स्थितौ क्षेत्रे हिमं शीतलशीतयोः । Trikāṇḍaśeṣa 3.3.318