कट
kaṭaपुं · masc.In 18 kośas: 55 synonym verses, 15 as a nānārtha head word, 10 as a meaning of another word.
मध्योऽवलग्नं विलग्नं मध्यमोऽथ कटः कटिः ।श्रोणिः कलत्रं कटीरं काञ्चीपदं ककुद्मती ॥ ६०७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कटः किलिञ्जो मुसलोऽयोग्रं कण्डोलकः पिटम् ॥ १०१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री चालनी तितउः पुमान् ।स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिलिञ्जकौ ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मूर्धपिण्डौ स्मृतौ कुम्भौ कुम्भयोरन्तरं विदुः ।करटः स्यात्कटो गण्डो वमथुः करसीकरः ॥ २१६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रामान्तिकमुपशल्यं पर्यन्तः परिसरः कटः प्रोक्तः ।अवधिर्मर्यादा स्यादाघाटः सीम सीमा च ॥ २५९ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
कलत्रं च कटीरोऽस्त्री फलको ना कटिः स्त्रियाम् ।ककुद्मतो द्वयोः श्रोणिः स्त्रियौ श्रोणिकटी कटः ॥ २०२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चितिः खाटिश्चिता चित्या स्त्रियां ना चूडकः कटः ।शिरोहीने कबन्धोऽस्त्री रुण्डो देहे क्रियान्विते ॥ ३८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रस्थोऽस्त्रियां स्त्रियां पाली पालिश्चापि स्त्रियामथ ।स्यात्कटस्त्रिष्वलिञ्जो ना प्रसेवः स्यूत इत्यपि ॥ ९४ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
षण् बिसं बिसतन्तुर्ना पद्मिन्यर्थाद्रुहं च तत् ।शालूकमेषां कन्दः स्यात् पद्ममूलं कटः पुमान् ॥ १४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पटपेटकटानां च तथैव मठकुण्डयोः ।नीडस्य च विषाणस्य तूणकङ्कतयोरपि ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
आनूपं काच्छकं तज्जे विशेष्यवदुदीरितम् ।कटः परिसरः पुंसि तस्मिन्पर्यन्तभूमिका ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटीर-भसदी श्रोणिफलकं च कटोऽप्यथो ।पश्चान्नितम्ब आरोहः स्त्रीकट्या जघनं पुरः ॥पुंसि कोष्ठोऽन्तराधिः स्यात्पृष्ठवंशाधरे त्रिकम् ।नाभिर्द्वयोः कुरुस्तुण्डिस्तुन्दकूपी ततस्त्वधः ॥मूत्राशयो द्वयोर्बस्तिस्तया मूत्रपुटं भवेत् ॥ ६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ताम्बूलदो वागुरिकः * * * [ताम्बूल]पिटकस्त्रिषु ।स्त्रियौ तु पेटा-मञ्जूषे पुटकं पुस्तकादिभृत् ।वंशजे भाजने पिण्ड-कण्डोलौ पिटक[96a]स्त्रिषु ।समुद्गकः संपुटकः प्रसेवः स्यूत इत्यपि ।कटस्त्रिषु किलिञ्जो नासने वीरणनिर्मिते ।कटकोणः(लः) प्रतिग्राहः पतद्ग्राहः पतद्ग्रहः ॥ ३६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderविadj.
आरक्षोऽस्त्री शिरोमर्म गण्डस्तु करटः कटः ।[112b]अक्षिकूटमिषीका स्यादिषिका च भवेत्स्त्रियाम् ॥ ९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ललामाश्वस्य पुण्ड्रे स ललामं तत्र न स्त्रियाम् ।स्तुवः पुंसि ललाटाग्रं कटौ शङ्खश्रवोन्तरम् ।गलनाडी हनूसंधौ निगालोऽथ गलादधः ॥ ४६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्रोण्योषध्योः कटः कीटः शाटः स पाटवत्स्फटः ।किलाटो वरटो**ऽवटुश्चोटश्चपेटवत् ॥ २१ ॥
metre not recognised
genderपुंस्त्रीm. f.
वाटः कवाटः शकटः कटश्चषष्टिर्मठः कुण्डनिभश्च नीडः ।रेणुर्विषाणोऽपि च तूणयुक्तोमुस्तस्तथा कङ्कतवत्कुथश्च ॥ ८७ ॥
इन्द्रवज्रा
genderपुंस्त्रीक्लीm. f. n.
अन अन्ते यस्य तदिदमनान्तं अकर्त्तरि अन्प्रत्ययान्तं यत्प्रातिपदिकं तन्नपुंसके विद्धि जानीहि । "नपुंसकाद्भावे क्त" इत्यत्र "वर्तमाने ल्युट् चे"ति ल्युट् । "युवोरनामि"त्यनादेशः । वचनं भजनं भाजनं पानं आसनं प्रयाणं शासनम् । अधिकरणमित्यादि । अकर्त्तरीति किम् । "नन्द्यादिभ्यो ल्युट्" । नन्दनः मरणः मदनः कुलनः शतनः दमनः सङ्कर्षणः मधुसूदनः जनार्दन इत्यादि । अनिः स्त्रियामेव ।एवकारोऽवधारणार्थः । "आक्रोशे नञ्यनिः" । यथा इयमम्भोजनिः अकारणिः अहरणिः अखादनिः अशरणिरित्येवमादिः । अण च अप्च अणापौ यौ तौ पुंस्युक्तौ । णौ अण् चेत्यण् प्रत्ययः । त्यागः उपदेशः उपसर्गः इत्यण्प्रत्ययः । निघः पर्वतः । किञ्चान्यौ मन्युमृत्यू पुंसि भवतः । अयं मन्युर्दया शोकश्च । मृत्युर्नाशः ।पटपुटकटघटचण्टवाटजूटवटा हि पुंस्युक्ताः ।अवटखटपट्टकिराटकीटाश्च कूटतटयोश्च नपुंसकता ॥ २८ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कटस्तु करटो गण्डो गात्रं पूर्वोऽङ्घ्रिरस्य तु ।मू रोधः प्रतीकाशः क्षयश्च पलपादकः । ॥ १७१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 मू (syllables merged)
genderपुंmasc.
रुण्डोऽशिराः कबन्धोऽस्त्री कुणपोऽरिशवोऽस्त्रियाम् ।शवयानं कटः कोटिश्चिता चित्या चिति स्त्रियाम् ॥ २०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चुल्यधिश्रयिणी स्थाली पिठरोखे चरुस्तथा ।कुटो निपो कटः कुम्भः करीरकलसौ समौ ॥ २९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटिः श्रोणिः कलत्रं च कटीरं कट इत्यपि ।काञ्चीपदककुद्मत्यावारोहस्तु नितम्बकः ॥ २६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नेमौ प्रधिस्तथा नाभिः प्राण्यङ्गेऽथ क्वचिद्बलिः ।श्रोण्योषध्योः कटो मोहे भ्रमः पुंसि स्त्रियामपि ॥ १०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
नटः किरीटः कुटकर्पटौ चकूटारकूटौ विटकोट्टकुष्ठाः ।खेटाट्टपिष्टानि कटश्च लोष्टःप्रोक्तौ तथा त्र्यङ्गटकालकूटौ ॥ १३५ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
तटपुटवटवाटाः कुण्डपेटौ कपाटःकटशकटविडङ्गास्तारकस्तूणनीडौ ।पटपिटकविषाणा आढको मण्डलस्तुकुवलपिठरछत्राः कङ्कतः कन्दलोऽपि ॥ १७६ ॥
मालिनीmetre not read in every linenearly मालिनी: pāda 2, syllable 6 र (wrong syllable)
genderविadj.
नारायणो भृङ्गराजः पवित्रः कट इत्यपि ।शिपिविष्टो विराड्भानुश्चन्द्रापीडो विरोचनः ॥ ५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
नाभेरधोभागदेशे वस्तीति परिकीर्तितम् ।ककुद्मती तु स्यात्काञ्चीबन्धदेशे कटोऽपि च ॥ १४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गण्डाः कटः मदो दानं कलभः करिशावकः ।पोत्री कोलो घृणीर्द्दंष्ट्री वराहो भूमिदारकः ॥ १२८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटिः कटः कटीरञ्च कलत्रञ्च ककुद्मती ।श्रोणिः काञ्चीपदं चेति नामानि प्रथितानि वै ॥ ९७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
ईषिका पुनरीषीका चेति नामानि सन्ति वै ।अपाङ्गदेशो निर्याणं स्यात् गण्डस्तु कटस्तथा ॥ २२१७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यात् श्रोणिफलकं कटो द्वयं करकणाह्वये ॥
genderपुंmasc.
गण्डः कटश्च कटकः करटो हस्तिगण्डके ।मदो दानं हस्तिमदे कर्णास्फाले सनः सनी ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वंशादिनिर्मिते भाण्डे कण्डोलः पिण्ड इत्यपि ।वीरणादिविरचिते स्यातां कटकिलिञ्जकौ ॥क्लीबे महानसं पाकस्थानं रसवती स्त्रियाम् ।स्यातां महानसाध्यक्षे पौरोगवपुरोगवौ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 दि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कटीरं च कटि-कटी-कटाः श्रोणी च श्रोणियुक् ।वलित्रयसमाहारे त्रिवलिस्त्रिवली तथा ॥ १८१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
खण्डनभाण्डे तु भवेदुदूखलमुलूखलम् ।उरूखलं किलिञ्जे तु कटः कटी कटं तथा ॥ ५६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 ण्ड (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 क (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
ईषिका स्यादिषीकेवेभगण्डे करटः कटः ।गजपश्चिमभागे त्वपरावदऽवरोदिता ॥ २९४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अधोभागे (अन्तराले?) मदो दानं गण्डस्तु करटः कटः ।दन्तो रदो विषाणं च वमथुर्हस्तशीकरः ॥ ७०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री तितउः पुंसि चालनी ।कटः किलिञ्जः कण्डोलः पिटः स्यूतः प्रसेवकः ॥ ८९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रेतः परेतविगतासुमृतप्रमीत-प्राप्तान्तसंस्थितपरासुविलीननष्टाः ।एते दश त्रिषु कटः कुणपः शवोऽस्त्रीचित्या चिता चितिरथ प्रलयोऽत्ययोऽन्तः ॥ १०५६ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंmasc.
तत्सन्धावथ पायुर्ना गुदापाने अथ द्वयोः ।वस्तिर्नाभेरधो नाभिर्द्वयोरेवं कटः कटी ॥ १०६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिकूटं त्रिकुटं खण्डं कटं च लवणेऽब्धिजे ।अक्षीबं वशिरस्तस्मिन् कनिष्ठं क्षेत्रमूषजम् ॥ १४५६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मीने वदालः पाठीनो मत्स्यराजस्तु रोहितः ।भालांकश्चाथ कुलिशं कटं काष्टील इत्यपि ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शङ्खः कटो दन्तमध्ये प्रवेष्टः पृष्ठतल्पने ।आयस्कारः प्रजङ्घाग्रे प्रोहश्चरणपर्वणि ॥ ३८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पञ्चावस्थः कटः स्थागः श्मशानं तु शतानकम् ।रुद्राक्रीडो दाहसरः संस्क्रिया सत्क्रिया समे ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
करटोऽस्य कटो गण्डो गात्रं पूर्वोंऽघ्रिरस्य तु ।मूलेधोऽध (ः प्रदेशास्तु) क्षयश्च पलिपादकः ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: मूलेधोऽध (ः प्रदे
genderपुंmasc.
रुण्डोऽशिराः कबन्धोऽस्त्री कुणपस्तु शवोऽस्त्रियाम् ।शवयानं कटः खाटिश्चिता चित्या चितिः स्त्रियाम् ॥ २१६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ।स्त्री शुण्ठिरूषणं विश्वभेषजं सिंहलं कटम् ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कालकूटः कटोऽथ स्याद्गौरार्द्रो ब्रह्मवालुकम् ।ब्रह्मघोषश्च घौषश्च पुंडरीकं तु वालुकम् ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रान्तरं ग्रामयोर्मध्यमुपघ्नं त्वन्तिकाश्रयः ।पर्यन्तभूः परिसरः कटो ग्रामेयकः पुनः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कटः किलिञ्जो वर्णस्तु परिस्तोमः कुथा त्रयी ।नमतं चाप्यास्तरणं प्रच्छदस्तूत्तरच्छदः ॥ १६६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प्या (wrong syllable)
genderपुंmasc.
ऊखौ पुंसि कटिप्रोथौ पूलकौ च स्फिचौ स्त्रियौ ।कुकुंदरे कटीकूपौ कटौ तु कटिशीर्षकौ ॥ ६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्लीवो विक्रमहीनेऽपि समयेऽपि कटः स्मृतः ।कलङ्कं लाञ्छने दोषेऽप्यद्रिः प्रोक्तो रवावपि ॥ ८२० ॥
अनुष्टुप्
meaningsसमय
कन्दोऽस्त्री सूरणे मूलसस्यमात्रेऽप्यथो कटः ।पर्यन्तदेशे ग्रामादेः किलिञ्जगजगण्डयोः ॥ १५६ ॥
अनुष्टुप्
शवे शवरथे श्रोणिफलके कालकूटके ।सज्जनस्त्वाह वलयेऽप्येष्वर्थेषु पुमानयम् ॥ १५७ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
चापाग्रेषु त्रिषु पुनर्भृशे कष्टं तु भेद्यवत् ।कृच्छ्रे च गहने चैतत् स्यादसत्त्वे नपुंसकम् ॥ १५९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
इष्टिर्यज्ञेऽभिलाषे च संग्रहश्लोकयोः स्त्रियाम् ।कटः कट्यां द्वयोर्ना तु सूक्ष्मकाष्ठे तृणे शवे ॥
अनुष्टुप्
कट as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु वानअपक्वमृद्भाजनकेऽथ वानं स्यूतौ कटे शुष्कफले च शुष्के । तरंगवातोदकसंप्लवेषु भवेत्सुरङ्गागतिसौरभेषु ॥ ८६ ॥ Koṣakalpataru 6.21.86
- कोषकल्पतरु निगमयमे प्रतिज्ञासु च यन्त्रणायां वेदे पुरे स्यान्निगमः कटे च । वणिक्पथे वाणिजके तथोक्तो- ऽथो[33b]नैगमो वाणिजनागरार्थः ॥ ८५ ॥ Koṣakalpataru 6.25.85
- नानार्थार्णवसंक्षेप वानवातेर्धातोः क्रियायां च कटे त्वप्यजयोऽब्रवीत् । वाणस्तु पुंसि वीणायां शब्दे चाथ नपुंसकम् ॥ १२२९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1229
- नानार्थार्णवसंक्षेप निगमवेदे च निश्चये मार्गे पदानामर्थशासके । ग्रन्थभेदेऽथ रभसो वणिज्यपि कटेऽपि च ॥ १०३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.103
- शब्दरत्नावली प्रोथपीथः पुंसि भास्करेऽग्नौ सलिले तु न पुंसकम् । पृथुरग्नौ नृपे पुंसि निपुणे महति त्रिषु ॥ त्वक्पत्रीकृष्णजिराहिफेणेषु च भवे स्त्रियाम् । प्रोथोऽस्त्री वाजिघोणायां कटे ना पथिके त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.17.4
- शब्दरत्नावली निगमनिगमो वाणिजे वेदे कटे पूर्यां वणिक्पथे । नियमश्च प्रतिज्ञायां मन्त्रणानिश्चयव्रते ॥ Śabdaratnāvalī 7.25.37
- शब्दरत्नावली कुञ्जरकान्तारी नेक्षुभेदेऽस्त्री बिलदुर्गाधकानने । किशोरोऽश्वशावके स्यात्तरुणावस्थसूर्ययोः ॥ किर्मीरः कर्वुरे नागरङ्गे च कौणपान्तरे । किंशारुः शस्यशूके ना कङ्कपक्षिणि सायके ॥ कुहरः सर्पभेदेनो क्लीबं गह्वररन्ध्रयोः । कुक्कुरं ग्रन्थिपर्णे स्यात्सारमेये भवेत्पुमान् ॥ कर्पूरः कफोणौ पुंसि जानुन्यपि निगद्यते । कुञ्जरो ना कटे नागे धातक्यां पाटले स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.63
- त्रिकाण्डशेष वानखर्व्वश्चाऽथ फले शुष्के वानं स्यूते कटे गतौ । वृषपर्वा शिवे दैत्यै वेष्टनं मुकुटे वृतौ ॥ २६० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.260
- त्रिकाण्डशेष निगमधर्मोऽहिंसोपमायागोपनिषत्सु धनुष्यपि । कटे पुर्य्याञ्च निगमो नियमो निश्चये वृते ॥ २९८ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.298
- वैजयन्ती प्रतिसरप्रतिष्कशः पुमान् द्यूते त्रिष्वग्रगसहाययोः । अस्त्री प्रतिसरो हस्तसूत्रे ना तु चमूकटौ ॥ १४ ॥ Vaijayantī 8.5.14