तट
taṭaक्ली · neut.In 20 kośas: 24 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 12 as a meaning of another word.
मर्यादा कूलभूः कूलं प्रपातः कच्छरोधसी ॥ १०७७ ॥तटं तीरं प्रतीरं च पुलिनं तज्जलोज्झितम् ।सैकतं चान्तरीपं तु द्वीपमन्तर्जले तटम् ॥ १०७८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
genderविadj.
नितम्बः कटको ज्ञेयः सानु प्रस्थं तटं भृगुः ।शृङ्गं च शिखरं कूटं निर्झरः प्रस्रवोऽम्भसाम् ॥ १६६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तीरं कूलं तटं कच्छः प्रपातो रोध उच्यते ।अर्वाक्कूलमपारं स्यात्परं पारमिति स्मृतम् ॥ ६६७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ककीलस्तु च कुक्कीलो गोत्रो गोत्रघरोपि च ।कूटस्तु शिखरं शृङ्गं प्रपातस्तु तटो भृगुः ॥ १८६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृषत्पृषन्ति पृषता तुल्या स्यादापगाऽपगा ।धुनिर्धनी च स्रोतः स्यात् स्रोतं तुल्ये तटी तटम् ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
तटं त्रिषु प्रतीरं च तीरं रोधश्च रोधसम् ।स्यादथास्त्री परं पारं पारेपारमवारकम् ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
विलिङ्गस्य स्फुलिङ्गस्य कपाटस्य पुटस्य च ।वटवाटपुटानां च तटस्य शकटस्य च ॥ १९९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
हरीतकविभीतकामलकवच्च भल्लातका-ढकौ पिटक-तारकौ करक ईरितोऽब्दोपले ।स्फुलिङ्गस[दृ]शं विडङ्गमथ किंच केदारका-र्थकश्च वलजो वटः पटपुटौ[235b]तटः पेटवत् ॥ ८६ ॥
पृथ्वीmetre not read in every line
genderपुंस्त्रीक्लीm. f. n.
अन अन्ते यस्य तदिदमनान्तं अकर्त्तरि अन्प्रत्ययान्तं यत्प्रातिपदिकं तन्नपुंसके विद्धि जानीहि । "नपुंसकाद्भावे क्त" इत्यत्र "वर्तमाने ल्युट् चे"ति ल्युट् । "युवोरनामि"त्यनादेशः । वचनं भजनं भाजनं पानं आसनं प्रयाणं शासनम् । अधिकरणमित्यादि । अकर्त्तरीति किम् । "नन्द्यादिभ्यो ल्युट्" । नन्दनः मरणः मदनः कुलनः शतनः दमनः सङ्कर्षणः मधुसूदनः जनार्दन इत्यादि । अनिः स्त्रियामेव ।एवकारोऽवधारणार्थः । "आक्रोशे नञ्यनिः" । यथा इयमम्भोजनिः अकारणिः अहरणिः अखादनिः अशरणिरित्येवमादिः । अण च अप्च अणापौ यौ तौ पुंस्युक्तौ । णौ अण् चेत्यण् प्रत्ययः । त्यागः उपदेशः उपसर्गः इत्यण्प्रत्ययः । निघः पर्वतः । किञ्चान्यौ मन्युमृत्यू पुंसि भवतः । अयं मन्युर्दया शोकश्च । मृत्युर्नाशः ।पटपुटकटघटचण्टवाटजूटवटा हि पुंस्युक्ताः ।अवटखटपट्टकिराटकीटाश्च कूटतटयोश्च नपुंसकता ॥ २८ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
प्रस्थं पार्श्वं तटं सानुर्मेखलोपत्यका तटी ।नितम्बमन्तो दन्तश्च तद्वानपि गिरिः स्मृतः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
समुद्रो वारिराशिश्च सरस्वान् सागरोऽर्णवः ।सीमोपकण्ठं तीरञ्च पारं रोधोऽवधिस्तटम् ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
अधःस्वरूपयोस्त्वस्त्री हस्तघ्ने तु तला तलम् ।इति स्त्रियां च शण्डे चाप्यथ लिङ्गत्रये तटम् ॥ ५०३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीक्लीm. f. n.
तटे भृगुः प्रपातोऽथ शिखरे शृङ्गकुटके ।नितम्बमेखले भूध्रमध्ये च कटकस्तथा ॥ ३१२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 कु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
तटपुटवटवाटाः कुण्डपेटौ कपाटःकटशकटविडङ्गास्तारकस्तूणनीडौ ।पटपिटकविषाणा आढको मण्डलस्तुकुवलपिठरछत्राः कङ्कतः कन्दलोऽपि ॥ १७६ ॥
मालिनीmetre not read in every linenearly मालिनी: pāda 2, syllable 6 र (wrong syllable)
genderविadj.
कूले रोधश्च रुद्र(द्ध?)श्च तटं तीरं च घट्टकम् ।पात्रं शुद्धं विरुद्धं चाप्यनित्यं नन्दिवर्धनम् ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
ओघः स्रोतः प्रवाहश्च वेला स्याद्वृद्धिरम्भसः ।कूलं तीरं तटं रोधः पुलिनं सैकतं च तत् ॥ ११९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कुलं कच्छः प्रपातश्च रोधः प्रतीरमित्यपि ।तटं तीरं च विज्ञेयं नद्युदध्योस्तटं सदा ॥ १८७८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प्र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कूलं तीरं प्रतीरञ्च रोधं रोधस्तटं त्रिषु ।अथ पारमवारञ्च परमर्वाक् तटद्वयम् ।तटयोरन्तरं यत्तु तत् पात्रमभिधीयते ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
लहरी लहरिः, फेन डिण्डीरः सहिण्डीरकः ।पिण्डीर-दिण्डिरौ तट्यां तटं तटः प्रतीरवत् ॥ ९८ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 हि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 त (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कूलं रोधः प्रतीरं त्रिषु तटमुदधेस्तोयवृद्धौ च कूलेवेला द्वीपस्तु न स्त्री तटमधिसलिलं न द्वयोरन्तरीपम् ।पारावारे तु तीरे परमितरदुमे पात्रमन्तस्तयोः स्या-दावर्तश्चक्रमम्बुभ्रम उदधिकफः पुंसि डिण्डीरफेनौ ॥ ३२० ॥
स्रग्धरा
genderविadj.
कूटोऽस्त्री शृङ्गशिखरे प्रपातस्तु भृगुः समौ ।तटं त्रिषु नितम्बः स्नुः सानुप्रस्थे तु पुंसि वा ॥ ४११ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
उदयस्तूदयाद्रिः स्यादस्तस्त्वस्तमयाचलः ।दरी गुहा कन्दरोऽक्ली प्रपातस्तु तटो भृगुः ॥ ६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तीरं कूलं प्रपातश्च प्रान्ते कच्छस्तटी त्रयी ।पारावारे परात्रत्ये कूले पात्रं तदन्तरम् ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderविadj.
प्राहुर्जलाशयप्रान्ते तीरे त्वन्येऽद्रिसानुनि ।तङ्कः सम्भावनायां च भयेऽप्यस्त्री ततं पुनः ॥ ५०४ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
तट as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश भृगुगाङ्गो भीष्मे च गङ्गोत्थे शार्ङ्गं हरिधनुर्धनुः । व्यङ्गो भेके विनष्टाङ्गे भृगुः [14] स्याच्च तटे मुनौ ॥ Dharaṇikośa 3.1.1
- कोषकल्पतरु पाटकक्षारकः खगझषादिपेटके पाटकस्तु कटकान्तरे तटे । वाद्यभिद्यपि * मूलरैक्षये- ऽक्षादितोलनविधावपि स्मृतः ॥ ५५ ॥ Koṣakalpataru 6.1.55
- कोषकल्पतरु मर्यादास्यात्कारण्ड इह प्लवेऽपि च तरत् सीम्नि स्थितौ वा स्त्रियां । मर्यादाप्यथ रोचना चलदृशोरुक्ता सुनन्दा तथा ॥ Koṣakalpataru 6.19.28
- कोषकल्पतरु तीरस्तः शूरसूरौ तरणौ सुयोधे चोरः पुमांस्तस्करचोरकेषु । स्थूरो नृलिङ्गो नरमात्रवाची हयस्थपश्चान्नलिकागतः स्त्री तीरः पुमान्रङ्ग इषु प्रभेदे तीरं तटे च प्रवदन्ति सन्तः ॥ १८ ॥ Koṣakalpataru 6.27.18
- कोषकल्पतरु वप्रवप्रस्तु तातेऽथ चये च रेणौ क्षेत्रे तटे च प्रथितः स्त्रियां न । शीघ्रं द्रुते स्यान्नलदेऽपि * * चक्राङ्गके द्वीपिकरञ्जयोस्तु ॥ ६० ॥ Koṣakalpataru 6.27.60
- नानार्थार्णवसंक्षेप ह्रदिनीव्रजे तटिति चेत्येव त्र्यच्स्त्र्यध्यायं समाप्तवान् ॥ १०८-१/२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.1.109
- परमानन्दीयनाममाला कूलकोष्ठं कुशूलके कुक्षौ कूलं सैन्ये तटेऽपि च । केतुर्दीप्तौ पताकायां कलङ्के च ग्रहान्तरे ॥ १०७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.107
- परमानन्दीयनाममाला प्रस्थपात्र्यां कर्करिकायां च हस्तिनां पादबन्धने । प्रस्थः सानौ तटे माने प्राणो गन्धरसे बले ॥ २९३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.19.293
- शब्दरत्नावली तीर्थगन्थः शास्त्रे धने वर्णसंख्याते ग्रथनेऽपि च । ग्रन्थिर्ना पर्वरुग्भेदग्रन्थिपर्णेषु वल्कले ॥ गाथा श्लोकगेपवृत्तसंस्कृतेतरभाषिते । तीर्थं शास्त्रे कृतौ(?) क्षेत्रे पात्रे नारीरजस्यपि ॥ उपाध्यायोपायमन्त्रितटषिजुष्टजलेष्वपि । तुत्थं क्लीबमञ्जने स्यान्नीलीसूक्ष्मैलयोः स्त्रियाम् ॥ दुःस्थो मूर्खे दुर्गते स्यात्पुंसि दुःखस्थिते त्रिषु । प्रस्थोऽस्त्रियां मितद्रव्ये सानुमानभिदोरपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.17.3
- शब्दरत्नावली वप्रवप्रो ना जतुके न स्त्री क्षेत्रे रेणौ तटे व्रते । व्याघ्रः करञ्जशार्दूलरक्तैरण्डेषु पुंस्ययम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.43
- त्रिकाण्डशेष भृगुभुजङ्गो भुजगे षिड्गे जामदग्न्यतटौ भृगुः । मृगोऽन्विष्टौ च मार्गस्तु मासान्वेषणवर्त्मसु ॥ ६६ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.66
- वैजयन्ती कच्छक्रतू अध्वरसंकल्पौ कल्पान्तेऽपचये क्षयः । कुक्षौ वासे च कच्छस्तु पार्श्वे गुह्यांबरे तटे ॥ १४ ॥ Vaijayantī 6.1.14