उपल
upalaपुं · masc.In 19 kośas: 21 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
स्नुः प्रस्थः सानुरश्मा तु पाषाणः प्रस्तरो दृषत् ॥ १०३५ ॥ग्रावा शिलोपलो गण्डशैलाः स्थूलोपलाश्च्युताः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिलोपलाश्मपाषाणग्रावाणः प्रस्तरो दृषत् ।गलिताः स्थूलपाषाणा गण्डशैला इति स्मृताः ॥ १६८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दरी गुहा नितम्बश्च कन्दरः कटकोऽपि च ।पाषाण उपलोऽश्मा च प्रस्तरश्च शिला मणिः ॥ १८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्वयोर्झरो निर्झरो ना स्फटिकः स्फाटिकः पुमान् ।नर्यश्मा प्रस्तरो ग्रावा पाषाणश्चोपलोऽस्त्रियाम् ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
कपालशैलकवलप्रवालानां चलस्य च ।शवलोत्पलयोः शीलोपलयोर्मुसलस्य च ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पाषाणः प्रस्तरो ग्रावा काठोऽश्मास्त्र्युपलः शिला ।शिलेयं स्याच्च शैलेयं शिलावत्त्रिषु यद्धनम् ।शिला दृषत्स्त्रियः पट्टः पेषणाश्मा दधद्(?) स्त्रियाम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गवां मले गोमयोऽस्त्री भूमिलेपनमित्यपि ।साढो गोग्रन्थिरुपलोत्पले न स्त्री करीषवत् ॥पिष्टकं छगणं छाणं शुष्के गोमूत्र-गोजले ।आपीनोऽस्त्री क्लीबमूधः कीलः पुष्पलकः शिवः ॥तिष्ठद्गु त्वव्ययं दोहसमयः क[137a]थितो गवाम् ।स्यादायतीगवं तद्वद्यत्रागच्छन्ति धेनवः ॥ ५० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
छेदने[लूः] पिप्पलः कम्बलः शम्बलःशील-शैलोपलाः शूलतूलाङ्गुलाः ।वल्कलं पल्वलं धूमलं खण्डलंकुण्डलं कुड्मलं मूलवन्मङ्गलम् ॥ ६५ ॥
स्रग्विणीmetre not read in every linenearly स्रग्विणी
genderपुंक्लीm. n.
एते शब्दाः नपुंसके भवन्ति । इदं भयं त्रासः । बीजमङ्कुरोत्पत्तिकारणम् । सिध्मं कुष्ठविशेषः । पदं स्थानम् । बर्हं मयूरपिच्छम् । शुक्रं रेतः । तक्रं[क्र] मथितम् । सुखं भोगः । दुःखं पीडा । शिखरं शृङ्गम् । असृक् रक्तम् । सदैवेति वचनाद्भयादीनां व्यभिचारः । अयं भयः ।पाषाणोपलशृङ्गारप्रस्थभृङ्गारमस्तकस्तबकाः ।रूपं मुक्त्वा शब्दरसस्पर्शगन्धादयश्चोक्ताः सदा पुंसि ॥ ५४ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एते शब्दाः सदा पुंसि भवन्ति । यथा पाषाणः प्रस्तरः । उपलः शिला पाषाण एव । शृङ्गारो विदग्धता । प्रस्थः परिमाणम् । भृङ्गारः सुवर्णमयः कलशः । मस्तकः शिरः । स्तबकः पुष्पोत्करः । शब्दो ध्वनिः । रसो माधुर्यादिः । स्पर्शो मृदुकर्कशादिः । गन्धो नासिकाग्राह्यः कुसुमादेः । रूपं मुक्त्वा रूपं विहाय ।रूपं नपुंसके भवति । इदं रूपं चक्षुर्ग्राह्यम् ।शेखरयूपपुरोडाशकूपसूपलवशष्पाः ।धर्ममयवासोदशादाराः पुंसि बहुत्वं चैषाम् ॥ ५५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
प्रस्तरोपलपाषाणदृषद्धातुः शिला घनः ।तत्र जातमयो लोहं शातकुम्भं नयेत्परम् ॥ १७० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रावोपलौ प्रस्तरश्च गण्डशैलाश्च्युताः शिलाः ।खटी तु कठिनी शुक्लधातुः स्यात्खटिनीत्यपि ॥ ३१५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रवालं सूर्यकान्ते तु सूर्याश्मा दहनदृषत् ।चन्द्रकान्तश्चन्द्रमणिश्चान्द्रोपलौ समौ ॥ ३४२ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
अश्मा दृष[श]त् शिला लोष्ठः पाषाणः प्रस्तरोपलौ ।मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ॥ ११६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पाषाणः प्रस्तरो ग्रावा दृषदश्मोपलः शिला ।रेणुर्धूली रजः पांशुः पङ्कश्चिखिल्लकर्दमौ ॥ ७७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्चि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उपलश्चेति नामानि मन्यन्ते प्रस्तरस्य वै ।कथिता गण्डशैलाश्च स्थूलोपलाश्च्युताः खलु ॥ १७८८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कुटुङ्गोऽस्त्री त्रयश्चामी वृक्षादिपिहितान्तरे ।प्रस्तरोपलपाषाणग्रावाश्मानः शिला दृषत् ॥ ४१३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ॡ-र्हरो वामगण्डश्च मायावी शक्र-स्वस्तिकौ ।शान्तिकृत् शुद्ध-रुद्रौ च नीलपादोपलोनुपः ॥ १९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 क्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
फेणाभिजनकलापनिकाया हारोच्चारोपलकल्लोलाः ।फालचषालकीलनलतण्डुलशैवलखलविभवप्रसवाश्च ॥ ४ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
कूटोऽस्त्री शिखरं शृंगं नितंबः कटकोऽस्त्रियाम् ।पाषाण उपलोऽश्मा च प्रस्तरश्च शिला दृषत् ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्री शर्करायामथ मांसशून्येस्यादुत्पलं वाच्यसमं न तु स्त्री ।इन्दीवरे स्याच्चरमे तु कुष्ठौ-[69a]षधेऽनलः स्याद्वसुदेववह्नयोः ॥ ९५ ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 2, syllable 1 ष (wrong syllable)
meaningsशर्करा
कोट्टारे कृपणे जीर्णे स्थानेऽभिप्राय आशयः ।शर्करायां दृषत्पुत्रे स्त्र्यस्त्र्यश्मन्युपलो मणौ ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
उपल as a meaning in nānārtha verses
- कल्पद्रुकोशः करकस्वतस्थिलिञ्जेः सरकोऽनुतर्षे शललः शले । करकोऽब्दोपले कोशः शिम्बा खड्गपिधानयोः ॥ १९६ ॥ Kalpadrukośa 3.5.196
- कोषकल्पतरु ग्रावन्स्कन्धे च कालेऽथ गिरौ घने च ग्रावोपले धन्व तु चापवाचि । स्थले तथा जाङ्गलदेशवा[ची] ब्रह्मा तु ना धातरि भूसुरे च ॥ ८६ ॥ Koṣakalpataru 6.21.86
- कोषकल्पतरु शिलास्वभावसद्वृत्तगमस्त्रि शीलं शिलोपले स्याच्च मनः शिलायाम् । द्वाराधरस्थेऽपि च दारुणि स्याद् गण्डूपदीनाम्नि शिली प्रदिष्टा ॥ Koṣakalpataru 6.28.23
- नानार्थार्णवसंक्षेप बलूरनिघण्टुकारो रभसो बन्धरि त्वेष भेद्यवत् । आधौ तु बन्धकं क्लीबे बलूरस्तूपले पुमान् ॥ १२४० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1240
- शब्दरत्नाकर ग्रावन्पर्वतोपलयोर्ग्रावा गणः प्रमथसंघयोः । उपराग उपादाने सत्त्वे सूर्यादिके ग्रहः ॥ १९०८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1908
- वैजयन्ती ग्रावन्गणाः प्रमथसंख्यौघा ग्रावाणौ पर्वतोपलौ । तन्तुनागाग्रहौ ग्राहौ गुल्मो व्यूढा च वाहिनी ॥ १९ ॥ Vaijayantī 6.1.19